ель || еловый; харыйа ойуур ельник; харыйа лабаалара еловые ветки, лапник; харыйаны таҥнары соспут курдук киһи погов. человек, подобный ели, которую волокут за макушку (говорится о злом и очень упрямом человеке) # харыйа от бот. * тысячелистник обыкновенный; *харыйа чыычааҕа зоол. обыкновенный юрок.

глухарь || глухариный; хара улар каменный глухарь; чакыр улар глухарь обыкновенный; эрдэҕэс улар глухарка # улар мэйии бестолковый, дурак.

белый (о масти лошади); чакыр ат белая лошадь; чакыр маҥан ат совершенно белая лошадь # чакыр улар обыкновенный глухарь.

1. нареч. 1) прямой линией, прямо; вертикально; көннөрү туруор = поставить что-л. прямо, вертикально; көннөрү тарт = вытянуть, протянуть что-л. в длину; 2) просто, запросто, так; көннөрү этэбин я говорю (это) просто так; 3) нормально 2. простой, обыкновенный, рядовой; көннөрү киһи простой, рядовой человек.

прил. 1. (относящийся к природе) айылҕа; естественные богатства Якутии Саха сирин айылҕатын баайдара; 2. (обусловленный законами природы) бэйэтин дьаа-латынаи, айылҕатынан; естественная смерть бэйэ дьаалатынан өлүү, кырдьан өлүү; 3. (прирождённый) айылҕаттан, төрүт; естественный цвет лица сирэй айылҕаттан өҥө; 4. (обыкновенный, нормальный) тустаах, сиэрдээх, буолуохтаах; естественный путь развития сайдыы тустаах суола; естественный вывод сиэрдээх түмүк; 5. (непринуждённый) бэйэ быһыытынан; естественная поза бэйэ быһыытынан туттуу; # естественный отбор биол. айылҕа сүүмэрдээһинэ.

1. сыһ.
2. Уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, санаабычча, уолҕамчытык (тугу эмэ гын). ☉ Необдуманно, опрометчиво. Солуута суох, ылбычча саҥарыма
   □ Ылбычча сананан, тутахтык быһаарынан пиэрмэр буолбаккын. «Кыым»
3. Тута, тута бааччы; кэбэҕэстик, дөбөҥнүк. ☉ Тут же, сразу; просто, легко
   Балай эмэ ыраас хонууну ылбычча була охсор кытаанах. Күннүк Уурастыырап
   Булт суолун күннүктээн ирдииргэ Миигин ылбычча куоппаккын. П. Тобуруокап
   Хата, оннук баҕа ылбычча көстүбэт. Н. Павлов
4. даҕ. суолт. Көннөрү, дьонтон туох да уратыта, уһулуччута суох. ☉ Обыкновенный, ничем не выделяющийся среди других, заурядный
   Элбэх тыынньалаах киһиэхэ ылбычча дьахтар эргэ бара тардара биллибэт. Болот Боотур
   Ылбычча киһи хомус санаатын таппат. И. Гоголев
   Онон ити [абааһылаах] дьиэҕэ ылбычча киһи хоммот буолбут. Н. Габышев

I обыкновенный, простой; ама киһи обыкновенный, простой человек.
II модальное сл. 1) выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего в вопр. ф. неужели, неужто; наверное, уж наверное; ама хаһыҥ ылыа дуо ? неужели прихватит заморозками?; ама оонньоон этэр инигин ? уж наверное ты шутишь?; 2) выражает и усиливает невероятность высказываемой мысли неужели, неужто; ама мэлдьэһэллэр үһүө ? неужели они будут отрицать, отпираться?; 3) в составе предлож. с ритор, вопр. выражает и усиливает утверждение говорящего да неужели, да разве; ама ким итинник этиэй ?! да разве кто так скажет?!; 4) в составе уступ, оборотов и предлож. усиливает уступ, отношения хотя и, хоть и; ама аастар даҕаны , ынырык күн этэ хоть и прошёл, (но) это был страшный день; 5) в диалогах выражает подтверждение а как же, конечно; биллиҥ дуу ? — Ама узнал, да? — Конечно; 6) усиливает нек-рые модальные сл. уж, же; ну; дьэ ама ! ну, наконец-то!; оттон ама ! погоди же1; ама дуо как же; ещё бы; ама дуо , барымына как же, конечно, иду; ама дуу а) активно употр. в диалогах а как же, ещё как; конечно; үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу ? — Ама дуу ! Куоталаһыы бөҕө буоллаҕа дии на работе соревнуетесь, да?—Ещё как! Очень напряжённое соревнование; б) выражает сомнение в эмоционально-экспрессивной ф. неужто, неужели; ама дуу ?! Ама кини буолуо дуо ? неужели?! Неужели он, а?

1. даҕ.
2. Киһи маннык диэх курдук, сөбүгэр, сөбүгэр аҕай (сүнньүнэн итиниэхэ утары ис хоһоонноох этиилэргэ туттуллан «киһи сатаан эппэтин курдук», «олус» диэн өйдөбүллэнэр). ☉ Подходящий, достаточный, вполне сносный (обычно употр. в контексте отрицания, приобретая знач. «совершенно несносный, нетерпимый, такой, что даже трудно вообразить»)
   Сайын оҕус сыарҕатыгар тиэллэр таһаҕаһы тэлиэгэнэн тиэйэрэр эбитэ буоллар, дэлэ хотуулаах буолуо этэ дуо. Эрилик Эристиин
   Кырдьаҕас киһиэхэ дэлэ сымнаҕас, дэлэ үчүгэй тэллэх буолуо этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылбатым, тоҕойуом, ылбатым. Дэлэ оҕуруктаах дьахтар буолбатах, тугу эрэ санаан сыҥалыы сатыыра буолуо дии санаатым. М. Попов
3. Манан, бэтэрээнэн (наһаа буолбатах). ☉ Всякий, обыкновенный, простой
   Дэлэ киһи эккирэтэн кэлэн сүүйүүтүн ылан барбат кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
   Кыһыҥҥы бытархан тымныы. Сайынын хараам кумаара, ыаҕастаах уунан кутар ардах. Дьэ итини дэлэ киһи тулуйуо дуо? А. Кривошапкин (тылб.)
   2
   көр дэлэҕэ. Икки кыыс булгуччу кэлэр дьон, дэлэ үөрбэтэхтэрэ. Н. Габышев
   [Кутаа Хобороос:] Саатта, дэлэ буолбат этиҥ. Н. Түгүнүүрэп
   Хайа, тоҕойуум, ол былыр үйэҕэ арахпыт дьахтар эйиэхэ кэлэн бэрт, дэлэ муҥҥа. Э. Соколов

1. 1) чёрный; тёмный; хара өҥ чёрный цвет; хара былыт готовая пролиться туча; хара ыт чёрная собака; хара хаалтыс чёрный галстук; хара ат вороной конь; чох (или көмөр) хара чёрный как уголь; ыас хара чёрный как смоль; хара мэҥ чёрная родинка; 2) перен. чёрный, мрачный, дурной, злой; хара санаа чёрные, мрачные мысли; хара суол а) чёрное дело; б) порок; 2. употр. в нек-рых сочет. в качестве усил. сл.: хара ааныттан (или маҥнайгыттан) с самого начала; хара сарсыардаттан с самого утра; хара төрүөҕүттэн с самого рождения; хара көрсүөҕүттэн с первой встречи; как только увидел; хара сор большое (букв. чёрное) несчастье; хара түөкүн ужасный плут, мошенник; хара накаас тяжкие муки; муки ада; мука мученская; хара балыыр тяжкая клевета # аат харата а) спустя рукава; б) нехотя, неохотно; киһи-хара буол = стать человеком, выйти в люди; хара аан уст. чёрный ход; хара бараан смуглый; хара көлөһүн труд в поте (лица); хара кутуйахсыт самка полевого луня; хара өлүү проказа, лёпра; хара самыыр дождь без примеси снега; хара сар сарыч обыкновенный; хара сир а) чернозём; б) земля, грунт, почва, не покрытые снегом; хара сыыр яр, обрыв, крутой берег; хара торучча семена чёрной торицы; хара туруйа чёрный журавль; хара тыа а) дремучий лес; б) лиственничный лес; хара тыыммын харыстаа фольк. защити бедную душу мою; хара улар глухарь-самец; хара уу буол = промокнуть до ниточки; промокнуть насквозь; хара уунан олор = остаться без пищи на одной только воде; хара үлэ а) физическая работа; б) чёрная работа; в) черновая работа; үлэм харатын бүтэрдим вчерне я работу закончил (напр. над повестью, рассказом); харах харата зрачок; хара хаас новоземельский гуменник (вид гуся); хара чөкчөҥө щегол.

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев