I
куһугураа диэнтэн холб. туһ. Онтукаларыттан [хаһааммыт тэллэйдэриттэн] көҥөөн дуу, көннөрү көрүлээн дуу, тииккэ тииҥнэр куһугураһа ойбохтууллар. Амма Аччыгыйа
Сыллар күһүҥҥү кус үөрүн кытта көттөр көтөн куһугураһан испиттэрэ. Софр. Данилов
II
даҕ. Иһиирэрдиҥи тыастаах (хол., кынат тыаһын этэргэ). ☉ Со свистящим шумом (напр., о полете уток)
Кутар ардах — куп-курулас, Кус айана — куһугурас. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. Кыра сүүрээн, үрүччэ. ☉ Ручеёк
   Ардах уутуттан сыккыс тарпыт үрэхчээн, таастан тааска ойбохтоот, сэниэтэ эстэн, өрүс кырылас кумаҕар иҥэн-сүтэн симэлийэн сүтэр. Ф. Постников
   Тамма үрэҕэ аар тайҕаны хайа тыыран, сыккыс ууттан силбэһэн, Өлүөнэ эбэ хотуҥҥа суккуллар. Сэмээр Баһылай
   Бу хаайан турбут халыҥ хаар анныгар бастакы ыраас дьирибиниир сыккыс үөскээн, күлэ-үөрэ күлүмүрдээбит. «ХС»
3. көсп. Кыра, симик көстүү, уларыйыы (хол., сүрэххэ, дууһаҕа). ☉ Источник (напр., вдохновения)
   Саха айар тыллаахтарын Сардаҥалаах байҕалларын Үрэхтэрэ, сыккыстара Үксээтиннэр өрө биэрэ. И. Федосеев
   Ордук кинини [худуоһунньугу] Индигиир өрүс орто сүүрүгэр сытар сирдэр умсугуттулар, айар үлэтин бараммат-хороммот сыккыһынан буоллулар. «Кыым»
   Мин сүрэхпэр дьикти сыккыс Сүүрэн киирэн сылаанньытта, Дойдум тыына тыыннаах аргыс Кэпсии-ипсии айаннаата. «Сахаада»
4. даҕ. суолт. Биллэр-биллибэт, чэбдигирдэн ылар (хол., тыал). ☉ Лёгкий, освежающий (напр., о ветре)
   Сыа балык хатырыгыныы кылбачыйар кыраһа хаар кыырпаҕын хомурах үрдүгэр бургучутар, сыккыс тыаллаах. С. Дадаскинов
   ср. ДТС сархыш ‘капать’, сарк ‘сочиться’, карач.-балк. ырхы ‘поток’, эвенк. хиркэ ‘ручеёк после дождя’

1. аат.
2. Киһи-сүөһү холун төрдүн ис өттө, агдатын кытта ыпсыыта. ☉ Подмышка, пазуха
   Кинигэлэрин …… хонноҕор кыбыммытынан, Микиитэ таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
   Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
   Кэнчээри олбуор аанын тахсан Октябрина хаҥас хонноҕуттан ылла, ыга сыһынна. М. Попов
3. көсп. Иһирдьэ диэки киирбит булуҥ сир. ☉ Обособленная часть леса, реки, озера
   Молтой балааккатын хайа хонноҕор туруорара. И. Федосеев
   Бүгүн сарсыарда ыам кэнниттэн, тыа хоннохторугар от оҕуста. А. Федоров. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
4. даҕ. суолт., бот. Сүрүн уонна туора лабаа икки ардынан үүнэн тахсар умнас (хос сэбирдэх). ☉ Пасынок растения
   Хоннох лабаалары нэдиэлэ ахсын суох гынан иһиллиэхтээх. КЮС ОАПТЭ
   Хоннох салаалар үүнэн таҕыстахтарын ахсын, маҥнайгы сибэккилээх салаа анныгар үүнэр хоннох салааттан уратыларын сонно тута тоноон ылыллар. САССР КОА
   ♦ Хонноҕо аһыллар — тугу эмэ бастаан бытааннык, хорутуута суохтук саҕалаан баран, кэлин кыахтаахтык, кыайыылаахтык оҥорор. ☉ Преодолев скованность, делать что-л. с азартом, увлечённо, раскрыться в полной мере
   Киэһэнэн сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
   [Зоотехник] Уол хонноҕо аһыллан, холуон-холуоннук хамсанан киирэн барда. С. Федотов
   Кэлин улам эрдийэн, сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн …… үксээн барда. Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк., тюрк. холтых, колтук ‘подмышка’

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’