аат. Дьэҥкирэн көстөр саһархай өҥнөөх тааска кубулуйбут түҥ былыргы үйэтээҕи мутукчалаах мас сымалата. ☉ Янтарь
Мин көрдүм арҕаа муора Дьантаар буордаах кытылын, Хотугу Муустаах муора Хараҥарбат халлаанын. С. Данилов
Балтика дьантаардаах биэрэгэр Балыксыт тиийээри тиэтэйэр. М. Ефимов
Тырымныыр үчүгэй толбонноох мыраамар - Тымныылаах Дьааҥыга тулааһын баҕана; Араҥас сүлүүдэ, араҥас таас дьантаар - Өргөдьөй эҥэрин ойуута-дьарҕаата. С. Васильев

аат.
1. Татаардар, башкирдар сааскы ыһыы кэнниттэн ылар национальнай бырааһынньыктара. ☉ Сабантуй. Татаардар общиналара сабантууй тэрийбит
2. күл.-ооннь. Дэлэй астаах-үөллээх күүлэй, көр. ☉ Шумное веселье, праздник
[Чокуурап:] Ол иһин да лаппа улахан сабантууй этэ. И. Гоголев
Сайын кэлэн, күөҕү көрсө «Сабантууй» да баар буолар, Ойуу-дьарҕаа толоон көхсө Оһуокайынан туолар. С. Тимофеев

туохт.
1. Араас өҥүнэн оонньоо, ураты чаҕылхай буолан көһүн. ☉ Выделяться, бросаться в глаза особой яркостью, пестротой
Араас өҥнөөх сир симэхтэрэ күөх торҕоҕо оһуору анньан, оҕуруону тиһэн, ойуу-дьарҕаа түһэрбит курдук дьэрэлийэ кыыһаллар, күөгэлдьийэ долгулдьуйаллар. Болот Боотур
Киэһэ саҥа дьыллааҕы Харыйа дьэрэлийбитэ. И. Гоголев
Эргиччи дьэҥкир, күөх, араҕас, кыһыл эҥин араас өҥнөр силбэһэннэр кустук сэттэ өҥүнэн дьэрэлийэ оонньууллар. И. Сосин
2. Ордук ырылхайдык, чуолкайдык көһүн. ☉ Выделяться, виднеться, просматриваться четко, ясно
Кырдалын аннынан айан суола дьэрэлийэн сытарын аһары көрөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Ып-ыраас уу түгэҕэ курдаттыы дьэрэлийэн сытар. Тумарча
Кырынаас суола ойуур диэки тахсан дьэрэлийэ турда. В. Протодьяконов
3. Тиэрбэс курдук төгүрүйэ эриллэн ыла-ыла сүүрүгүр, бидилий (ууну этэргэ). ☉ Течь, бурлить, образуя крутящиеся, вращающиеся круги на поверхности (о воде). Оччугуй өрүс билигин сүүрүгүн сүтэрэн, сайыҥҥытын курдук дьэрэлийэ оонньообот, оргууй мөлбөйө устар. Л. Попов
Туналыйар ньуурдаах Лена Киэҥ эйгэтэ дьэрэлийэр. Баал Хабырыыс
Ырбыы кэҥээбит аххан. Сүүрүгэ да биллэрдик күүһүрбүт, дьэрэлийэн олорор. В. Миронов
4. көсп. Сэргэхтик, сытыытык уоттааҕынан көр (харах туһунан). ☉ Смотреть живо, выразительно, остро (о глазах)
Артемьев киниэхэ илиитин уунарын оннугар чуор мутук төрдүнүү дьиппиэрэ дьэрэлийбит хараҕынан батары көрөн турда. Софр. Данилов
Бэрэстэбиитэлистибэ кэмэндээнэ лэспэйбит кыра уҥуохтаах, дьэрэлийбит киэҥ харахтаах киһи. Н. Якутскай
Нестер Александрович дьэрэлийбит киэҥ уоттаах харахтаах. Г. Попов

1. аат.
2. Ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ. ☉ Богатый, изысканный узор
   Биэрэ этэрбэспин тиктэ, мандардаах билэбин оҥордо. Саха нар. ыр. II
   Тит Тороев түннүк кэрэнииһин сахалыы мандарын кыҥаан көрө турда. Л. Попов
   Таҥара дьиэтин эркиннэрин сырдык араҕас кыраасканан соппуттара …… туус маҥан кэрэниистэрэ, эҥин эгэлгэ мандара ол көрүөхтэн дьикти хартыынаны ситэрэн биэрэр. НВ БК
3. поэт. От-мас арааһа, байыма, сиэдэрэй көстүүтэ. ☉ Щедрое, богатое убран ство природы. Күһүҥҥү кэм! Көрүөххэ дьэ дьикти! Сүрэҕим сөбүлүүр Эн тиһэх мандаргын, — Таптыыбын айылҕа сиэдэрэй кэхтиитин, Хампаҕа, көмүскэ сууламмыт тыаларын… КВА Б
   Тэбистэҥник кэчигирэспит мандардаах …… Суо ла үрэх бырааннарын: көҕөрө унаарар субурҕаларын умсугуйа көрөҕүн. И. С осин. Кустук сэттэ дьүһүнэ, Күммүт күлүм чаҕыла, Барҕа буор сир мандара, Барылара баар манна. Д. Васильев. / / Норуот тылын баайа, дэгэтэ, толбоно араастаан туттуллуута. ☉ Богатство, образность, красочность, сочность (языка)
   [Айымньылар тылбаастара табыллыбыттара] суруйааччы суруйар истиилин, уус-ураннык ойуулуур тылын мандарын табатык биэрииттэн …… тылы, олоҕу үчүгэйдик билэллэриттэн буолуохтаах. «ХС»
   Айы мньы ты лын ырытарга суруйааччы туттар баай тыла, истиилин уратыта, араас мандара оҕо кыаҕыгар ылбычча баппат курдук өйдөнөр. ФГГ СТМЛ
4. даҕ. суолт. Ойуулаах-бичиктээх, сиэ дэрэй оҥоһуулаах. ☉ Узорчатый, красочно, искусно отделанный
   Эбэлэрэ туостан араас мандар иһит тигэрэ. «ХС»
   Мааччах, таналҕан, кытыйа Мандар ойуута дьэргэйэн, Халыҥ сандалы тэриллэр …… Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
   ◊ Ойуу (оһуор)-мандар — уустук оҥоһуулаах, ойуу-дьарҕаа. ☉ П р и ч у д л и в ы й , искусно нанесённый узор, роскошное убранство
   Мин үрүҥ көмүстэн киэргэллэри, ытарҕалары, кириэстэри, бэчээттэри ойуу-мандар оҥорон, дуйдаан кутар буолбутум. И. Иннокентьев
   Бороҥ кумааҕыга баһаархай сирииптэринэн туох да ойуута-мандара суох бэчээттэммит нүөмэрдэр. А. Олбинскай
   Атыыһыт д ь и э т э , икки кыбаарталы мүлчү түстэххэ кэлэр. Биир мэн ди эм эннэ эх, уһун, үгүс түннүктээх, тас өттө оһуор-мандар …… бөҕө. М. Прилежаева (тылб.)
   ср. др.-тюрк. мандар ‘вьющееся растение’, мандарлан ‘обвиваться, быть обвитым вьющимся растением, повиликой’

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур, тугу эмэ баттаан тэбис. ☉ Стоять, ходить, наступать на что-л., топтать что-л. Захаровна өс киирбэх кирилиэс биир туорайыгар аҥаар атаҕын үктээн иһэн, тохтуу түстэ. Амма Аччыгыйа
Кытархай бачыыҥкатын буорга батарыта үктээтэ. А. Фёдоров
Көстөкүүн тоҥон сүүрэрхаамар икки ардынан тоҥ хаар устун чоочур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Маппый оҕонньор сэргэхтик туттан, абырҕалы тоһута үктээн, кутааҕа быраҕаттаата. А. Фёдоров
2. Кирпииччэ оҥоһуллар буордаах туой булкуллубут хойуу бадараанын атаҕынан тэпсэн бэлэмнээ уонна киэпкэ кутан оҥор. ☉ Для изготовления кирпича месить ногами глину и заливать её в формы
Хотугу тумус тыа анныгар баар кумахтаах элгээн үрдүгэр кирпииччэ үктээтим. Эрилик Эристиин
— Оттон кирпииччэни үктүөххүтүн? — Сөптөөх буор суох. Н. Габышев
Оҕолорум көмөлөрүнэн биэс сүүс кирпииччэни үс күн үктээтим. Ф. Постников
3. Төһө эрэ ыйааһыннаах буол (сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Иметь тот или иной вес, тянуть на сколько-л. (о скоте)
Марфа көрөр ньирэйдэрэ саҥа дьыллааҕы ыйааһыҥҥа иккилии сэнтиниэртэн ордуктуу үктээбиттэр. «Кыым»
Эҥинэ бэйэлээх сиэнчэр ынахтар үктүүр орто ыйааһыннара түөрт сүүс киилэттэн ордубута. «Кыым»
Күһүнүгэр кыра, ырыган сүөһү төһөлөөҕү үктүөй. ВМП УСС
4. кэпс. Гаастаа, гаастаан биэр (массыына айанын түргэтэтэн). ☉ Давить на газ (автомобиля), с силой нажимать на педаль газа, газовать
Суопардар даҕаны син үктүү сатыыллар — сүүрбэччэ көһү баара-суоҕа үс чаас кэриҥинэн астаран [кэллилэр]. С. Руфов
5. харыс. т. Киирэн биэр, түбэс (хол., хапкааҥҥа — кыыл туһунан). ☉ Угодить куда-л. (напр., в капкан — о звере)
Кадровай булчут саһыл араас адьынаттарын билэрэ, ол эрээри сохсоҕо киирэн биэрбит, хапкааҥҥа үктээбит саһыллар …… хайдах аһаан-сиэн сылдьалларын «кэпсээн» биэрбэттэрэ. ЯАМ ҮүСС
Адьырҕалар быыс-арыт булан биэс сылгыны тартылар, ол эрээри булчут хапкааныгар итиннээҕэр элбэх — сэттэ бөрө үктээтэ. «Кыым»
♦ Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык
Онтон биһиги Макарбыт бытыгын быһа үктүөр диэри үөрэнэ сатыы сылдьыыһы быһыылаах. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бытыкпын быһа үктүөхпэр диэри олордум ини, ити уостарыгар уоһахтара куурбатах оҕолорго үөрэттэриэм ини. «ХС»
Иҥнэри үктээ көр иҥнэри. «Ороспуой, хара түөкүн олохпун иҥнэри үктээтэҕин көрүҥ эрэ!» — диэн улаханнык саҥарда, хараҕын тулатыгар уу мунньуһунна. А. Софронов
Бу олохпутун өстөөх соҕотохто иҥнэри үктээн, күөдэл таһаа оҥоруо дии санаатахпына, айахпар ас барбат, утуйар уум көтөр. Н. Лугинов
Күөх оту тосту үктээбэт (киһи) көр күөх I. Күөх оту тосту үктээбэтэх килбик кыыс оҕо. Амма Аччыгыйа
Нээстээр оҕонньор кыргыттара Балбаара, Марыына — күөх оту тосту үктээбэт барахсаттар. Бэс Дьарааһын
Кылыыны үктээ көр кылыы I. «Бастаата!» — диэн ордук санааһын Быстыбыт илимэр иҥнимээр. «Кыайда!» — диэн кыраҕы кыҥааһын Кылыытын үктүүргэ тиксимээр. Р. Баҕатаайыскай
Олук үктээ көр олук. Василий эмиэ убайдара олук үктээбит суолларынан үөрэнээри куораттаабыта. Д. Кустуров
Профессор Е.И. Убрятова бу үлэтэ саха тылын говордарын үөрэтиигэ эмиэ бастакы олук үктүүр улахан ырытыынан буолар. АНК СБТЛ
Суолла үктээ (ас, арый, солоо) көр суол. Баҕар, ол сахха тыллыбыта буолуо бу идэҕэ умусулҕан. Баҕар, өбүгэлэр күн көмүс табатын туһунан номохторо суол үктээбитэ буолуо. ВВ ЫСЫ
Сыыһа үктээ көр сыыһа. Ол биирдэ сыыһа үктээн оҥорбут ыар буруйун өстөөхтөрүн хаанын тоҕон ситиспитэ боруостуоҕар сөпкө дылы. П. Аввакумов. Үктээн биэрдэ — сыыһа быһыыланан, бөрүкүтэ суох балаһыанньаҕа түбэстэ. ☉ Совершить оплошность
Соколов бэйэлээх ол биһиги аайы үктээн биэриэ баара дуо? С. Никифоров
Киһилэрэ, биирдэ үктээн биэрэ сылдьыбыт киһи, дэҥҥэ-дуҥҥа олоҕун аны сатаан үүйүллүбэт гына алдьаттаҕына көҥүлэ. В. Яковлев
◊ Дьөлө үктээ көр дьөлө
Кини ийэтэ сыгынньах атаҕын дьөлө үктээн кэбиһиэххэ айылаах. Амма Аччыгыйа
Оһуор үктээ көр оһуор. Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр Оһуор үктээн киирдилэр. С. Данилов
Сайынын буур тайах, кытыгырас таба киирэн ыраас уутун ыймахтаан утахтарын ханнараллара, кыһынын кырпай хаарыгар куттас куобах оһуор үктүүрэ. «ХС»

1. аат.
2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
   Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
   [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
   [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
   Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
   Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
   △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
   Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
   Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
   Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
   Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
   [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
   ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
   [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
   Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
   Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
   Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
   Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
   Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
   Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
   Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
   «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
   Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
   ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
   «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
   Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
   Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ