1) окончание; конец; үлэ бүтүүтэ окончание работы; 2) окраина; куорат бүтүүтэ окраина города.

ж. 1. (изгородь) сэлиэнньэни тула бүтэй, бүтэй аана; выйти за околицу бүтэй таһыгар таҕыс; 2. (окраина селения) сэлиэнньэ кытыыта, сэлиэнньэ таһа.

аат., эргэр. Туох эмэ кытыыта, билэтэ, буодьута. ☉ То, что окаймляет что-л.; опушка (леса), окраина (города)
Таатта үрэх Буор хайа боҕускалаах, Тиит хайа дьиктиэһиннээх, Хатыҥ хайа хадьааһыннаах эбит. Саха нар. ыр. I

I
аат., эргэр. Ыраах ойуу, ыстаныы. ☉ Большой длинный прыжок. Ыраах чугуу. Уһун чугуу
II
аат. Ханнык эмэ сир муннуга, уһуга. ☉ Окраина, конец, край какой-л. местности
Ол очуоһу Туйахтаах сытыыта чубуку даҕаны Чугуутун кыайан булбута биллибэт. Күннүк Уурастыырап

1) остриё; быһах уһуга остриё ножа; иннэ уһуга остриё иголки; 2) край, окраина || крайний, последний; куорат уһуга окраина города; сир уһуга или уһук сир край земли (по поверью пустынное, необитаемое место); уһук дьиэ крайний дом # аҥаар уһугуттан без разбора, подряд; баһык уһук уст. почётное место (для важного гостя); баһык уһук ыалдьыт уст. почётный гость; быстар уһукка тиий = оказаться на грани нищеты, на грани разорения; муҥур уһук критическое, безвыходное положение; өлөр уһукка под конец; перед смертью; на смертном одре; уһугунан дугуммут, оройунан көрбүт ступает на цыпочках, смотрит теменем (говорится о шалопае).

аат.
1. Кыыл, сүөһү, киһи атаҕын уонна иһин икки арда. ☉ Пах
Ат, кымньыы нэмиллэх гыныытыгар быттыгынан таарыйтаран, икки кэлин атаҕынан тэбэн кууһуннарда да, иннин диэки соҕотохто түһэн кэбистэ. А. Федоров. Кыра ыт оҕото эһэ анныгар сылыпыс гыммыт уонна, улахан ыт сүбэлээбитин курдук, күүһэ баарынан уу быттыгыттан хаппыт. Далан
Ыттар, иччилэригэр эрдийэн …… тайах арҕаһыгар, быттыгар түс да түс, түүтүн үргээн бурҕаҥнат да бурҕаҥнат буолтара. В. Яковлев
2. көсп. Киэҥ сир кытыы, тоҕой, хоннох өттө, булуҥа, хомото. ☉ Окраина, уголок обширной местности; залив озера, реки
Быйаҥнаах өлгөм сирэминэн Мыраан быттыгын симээбит, Уохтаах тымныы уйгунан, Ойбон кытаҕы дэбилиппит. С. Васильев
Быттык. Киэҥник тарҕаммыт тиэрмин, булуҥ, култуук диэн өйдөбүллээх топонимикаҕа. Багдарыын Сүлбэ
♦ Быттыга кытарыар, иһэ лээһэйиэр диэри (аһаа) — олус тото (аһаа). ☉ Наесться до отвала. Быттыгар быдараахтаах, хоонньугар оҕоойулаах түөлбэ. — куруук көрдүүр, умналыыр эмээхсин. ☉ Старуха, которая всегда выпрашивает у людей что-л.

аат.
1. Уу (өрүс, күөл о. д. а.) кытыытынааҕы кураанах сир; уу кытыыта, биэрэк. ☉ Берег, побережье
Маайыс Талба кытылыгар …… туран хаалла. Амма Аччыгыйа
Бүлүү саамай кэрэтэ — кумахтаах кытыла. Л. Попов. Саас өрүс эстэрин көрөөрү, нэһилиэк дьоно үксэ кытылга киирэллэр. А. Федоров
2. Өрүс, үрэх чугаһыгар сытар сыһыы сир, хочо. ☉ Береговая долина; заливной луг
Күһүөрү сайын аҕабын кытта Амма кытылыгар оттуу сырыттыбыт. Амма Аччыгыйа
Хочо, кытыл аайы дойду үллэстээччилэр туолан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
Оҕуруоту үүннэриигэ ордук табыгастааҕынан Өлүөнэ өрүс кытыла буолар. КММ ОК
3. көсп. Туох эмэ кытыыта, кэриитэ, саҕата. ☉ Край, кромка, окраина чего-л.
Валерий Иванович бөһүөлэк кытылыгар ардах тохтообутун кэннэ адьас ньылбы сытыйан тигистэ. Л. Попов
Киэҥ ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур күөгэйэ хамсыы турар. М. Доҕордуурап
◊ Кытыл ото — уу ылар сирин ото, соппоҥ от. ☉ Травостой поймы реки (считается непитательным)
Кыра сүөһүлэрбитин наар кытыл отунан аһатаммыт, үөһүрээри гыннылар. Р. Кулаковскай

аат. Туох эмэ саҕата, кытыыта (хол., тыа, хонуу уо. д. а.). ☉ Край, конец, окраина чего-л.; опушка (леса)
[Оҕолор] кэриигэ тиийэллэрин кытта чыычаахтар чырыптаһа көрсүбүттэрэ. П. Тобуруокап
Сыһыы соҕуруу кэриитэ, иҥнэри баттаммыт курдук, аллараа сытар. У. Нуолур
Өтөх кэриитигэр сырдык бэс чагданы кытта ыаллаһан, били пиэрмэбит хотоно …… субуруйан олорор. Э. Соколов
Ньурба киэҥ хонуутун арҕаа кэриитинэн үс сүүсчэкэ саалаах киһи киирэн иһэр эбит. Д. Токоосоп
◊ Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа — хонуу, өрүс кытылын устун быстыбакка, уһуннук кыйа бара турар тыа. ☉ Лесная гряда, далеко протянувшаяся вдоль чего-л. (напр., вдоль реки)
Кэрии тыалар төбөлөрө солотуу дуйунан сотуллаллар. М. Ефимов
Килбиэн көмүс күммүт кэрии тыаҕа түстэ. М. Тимофеев
Кини [Өлүөнэ] илиҥҥи кэрии тыалара ырыыхыраах күөх күдэрик буолан көстөллөр. П. Филиппов

аат.
1. Бүүрүк, хаймыы (хол., түүлээҕинэн). ☉ Оторочка, опушка, кайма (напр., меховая)
Харалаах аас тэллэх Хадьааһынын аҥаарын Хайа баттаан ылбыт курдук Халымтаҕай сардаана кустук охтоох эбит. Күннүк Уурастыырап
Булка кэтэр чараас, эҥээрдэрэ үрүҥ хадьааһыннаах хара быыһык саҕынньаҕын тэллэҕэ сапсынардыы тэлимнээтэ. Болот Боотур
Таарбаҕан хадьааһыннаах тугут бэргэһэ. СГФ СКТ
2. көсп. Ханнык эмэ сир (хол., ходуһа, алаас, ойуур) тулата, кытыыта. ☉ Край, окраина какой-л. местности
[Өймөкөөн] Сиэрэй солко сэбирдэхтээх, Хатыҥ мас хадьааһыннаах, Буурай солко мутукчалаах, Тиит мас дьиппиэһиннээх. Саха нар. ыр. I
Күн …… үрүйэ төбөтүнээҕи хахыйах хадьааһыннаах ыркый ойуурдары, баараҕай тииттэри, өрүкүспүт үөт талахтары — барытын курдаттыы сырдык сардаҥатын кини диэки ураатыы уунан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Хатыҥ чараҥ хадьааһыннаах, Баараҕай тайҕа дьайыҥнаах — Номох буолбут үтүө үрэх, Талыы Таатта барахсан! «Чолбон»
ср. алт. каадьы ‘кайма, оторочка на полах одежды’

I
аат. 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй чуурка курдук саха музыкальнай инструмена. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастардаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: на полый деревянный цилиндр длиной около 1 м в 4-5 рядов привешиваются, как серьги, деревянные пластинки, которые, ударяясь о стенку цилиндра, издают дребезжащий музыкальный звук
[Өлүөнэ өрүс] Эн быыппастаат өрө түллэр Баалгар кыаһаан кыйыдыйар, Иирэр дьаҕа ньириһийэр, Табык тыаһа иһиллэр. П. Тобуруокап
Биир ансаамбыл комплегар биэс кырыымпа, сэттэ таҥсыр, сэттэ кылыһах, биир күпсүүр, биир дьаҕа, биир дүҥүр киирэллэр. «Кыым»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсыырдара, дьаҕалара, күпсүүрдэрэ оҥоһуллаллар. «Кыым»
II
аат., эргэр. Туох эмэ саҕата, кытыыта. ☉ Край, окраина чего-л.
Халлаан бэтэрээ дьаҕатыгар. ПЭК СЯЯ
♦ Дьаҕа баһа - уһук түҥкэтэх сир, үрэх баһа. ☉ Далекая от центра местность, глубинка
Улахан Сэргэйдээх нэһилиэктэрэ, ааттыын Кытыы нэһилиэк, кырдьык, оройуон нэһилиэктэриттэн барыларыттан түгэххэ, дьаҕа баһыгар, үс үрэх төбөтүгэр олороро. Далан
Мин оройуон кииниттэн ыраах олоробун. Ол эрээри былыргы курдук түҥкэтэх дьаҕа баһа буолбатах. КЕГ ДьСТ
п.-монг. йаха