прил. кытыы; окраинный район кытыы оройуон.
Русский → Якутский
окраинный
Еще переводы:
кырыы (Якутский → Русский)
- 1) грань; острая сторона предмета; сүгэ кырыыта остриё топора; таас кырыыта острая грань камня; 2) край, сторона, бок; кырыыга тур стань в сторону; аҥар кырыытыттан саҕалаа = а) начать с одного края (напр. есть, работать); б) начать что-л. делать без промедления, без раздумий; 3) кромка, ребро; грань; ытыс кырыыта ребро ладони; куб уон икки кырыыта двенадцать граней куба; 2. отдалённый, окраинный; кырыы сир отдалённое место.
чиэски (Якутский → Якутский)
- даҕ., кэпс.
- Кытыы, уһук сиргэ баар, суолтан ыраах, туора турар. ☉ Находящийся, расположенный вдали от центра или дороги, окраинный, глухой
Миигин булт романтиката Тиэртэ чиэски түбэҕэ. И. Гоголев
Маралаах чиэски сиргэ турар дойду, эһэ-бөрө эрэ дугуйданыан сөптөөх үрэх баһа. Е. Неймохов
Үрэх туорааһыннаах, суола-ииһэ эрэйдээх, чиэски сир диэбэттэр, тиэстэ тураллар. ФВС К - көсп. Ураты, атын, туора. ☉ Другой, иной
Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
Майгы-суобас, дьоҥҥо-сэргэҕэ сыһыан өттүнэн Көтүүк, олохтоох оҕонньотторго тэҥнээтэххэ, адьас чиэски киһи этэ. Күннүк Уурастыырап
Адьас чиэски өттүттэн ыт саҥата быһытталана-быһытталана иһиллэн кэлбитэ. И. Федосеев
Вася сэрэйиитэ букатын чиэски буолан биэрдэ. Д. Таас
△ Сүөл, сиэрэ суох, толоос. ☉ Предосудительный, неприличный
Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ. Далан
Кини олус тыйыс, чиэски майгыланна. А. Сыромятникова
Кини төрөппүттэрин да, бэйэтин даҕаны киртитэн, аны дьоннор наар: «Чокуураптар уоллара», — диэн туох эрэ чиэски куһаҕан оҕо курдук кэпсэтэллэрэ. Д. Таас - сыһ. суолт., кэпс. Олус, аһара. ☉ Очень, слишком, чересчур
Сир киэҥ иэнэ тиийбэтинэн, Киһи бииһэ чиэски элбээн Эстэр иэдээн иһэр дииллэр, Эгэлгэлээн кэпсииллэр. Күннүк Уурастыырап
Чэ, манан кэбис, бүтүөххэ, Чиэски үксү аҕынным …… Ааспыты ахтан бүттүм. И. Эртюков
Аҥаардастыы мин дэммит, Алыс, чиэски киһиргэммит. Күннүк Уурастыырап
кырыы (Якутский → Якутский)
- аат.
- Туох эмэ кытыы, ойоҕос өттө. ☉ Край, сторона, бок, ребро чего-л.
Халлаан илин кырыыта суһуктуйан барда. Амма Аччыгыйа
[Чаҕылҕан] сырдыгар кыһайан көрдөххө, арыт былыт кырыыта адаарыс гынан көстөн ааһар. Н. Якутскай
Оҕонньор ытыһын кырыытынан хараҕын уутун сотунна. Софр. Данилов
Никита Калинович, өндөйөн, кырыыга олорор киһини ыҥырбыта. В. Яковлев - Туох эмэ биилээх сытыы өттө. ☉ Грань чего-л.; острый край какого-л. предмета
Сүгэ кырыыта. Кыһыҥҥы кылбаа маҥан күнүм кыыбылаан батас кырыытын курдук Кылбалдьыйа көтөн тахсар. П. Ойуунускай
Үгүс ыстыык сытыы кырыыта Сардаҥа уотунан сырдыыр. И. Эртюков
[Ыһыы] быһар кырыылара [биилэрэ], эркиннэрэ ыраас ньуурдаахтар, кичэйэн туран кылааккайдаммыттар. ННС ЧАа - даҕ. суолт. Кытыыга, уһукка ыраах турар, баар (сир туһунан). ☉ Отдаленный, окраинный (о местности)
Күүттэриилээх ыһыах күнэ Кырыы сиргэ бүгүн үүннэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырыы тыаҕа киирбитин кэннэ, иннигэр дьон кэпсэтэр саҥалара ньамаласта. И. Гоголев
[Сметанин төрөппүттэрэ] былыргыта Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга олорбуттар. КНЗ ТС
Бу аҕыйах киһилээх кырыы нэһилиэккэ абааһы баҕас дэлэй. «ХС»
◊ Кырыытынан сылдьар кэпс. — кимиэхэ эмэ өһүргэнэн ойоҕоһунан сырыт. ☉ Дуться на кого-л. (букв. ходит боком)
Миэхэ кырыытынан сылдьар. ПЭК СЯЯ. Кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө — болҕомтотун уурбат, аахайбат, кимиэхэ эмэ хайдах да буоллун диэбит курдук сыһыаннас. ☉ Совершенно не обращать внимания на кого-л., игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.; хоть бы хны, хоть бы что кому-л.
Дьиэ иһигэр көтөн түстүлэр да, ыалдьыт дьон быһыытынан уҥа диэки олордулар да, дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ, кырыы хараҕынан кынчайан көрбөтө. Ньургун Боотур
Тиэтэйэн иһэр дьон, кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөккө тахсан хаалаллар. Эрилик Эристиин
◊ Тыҥ кырыыта — халлаан илин саҕаҕа сырдаан эрэрэ биллиитэ. ☉ Начало утренней зари
Тыҥ кырыыта охсуллан, Тылбааран сырдаан барбыта. Күннүк Уурастыырап. Тыҥ кырыыта саҥардыы аһыллыыта, Дмитриев хомуна охсон, учааскалары кэрийэ барбыта. «Ленин с.». Тэҥн. тыҥ хатыыта
тюрк. кыр, хыр, киру
кыраай (Якутский → Якутский)
- аат.
- Дойду (үксүгэр «төрөөбүт төрүт дойду» диэн дэгэт суолталаах). ☉ Страна, земля, край (обычно в знач. «родимый край»)
Бырастыы, Иркутскай куоратым, Барабын үөскээбит кыраайбар. Күннүк Уурастыырап
Кынаттаах аймаҕа итии кыраайдарга күрэнэн көттүлэр. М. Доҕордуурап. Саха сирин соҕуруу өттө — ыччат кыраайа, кини айар-тутар киэҥ дуола. Хорсуттар с. - Уобаластан улахан административнайтерриториальнай единица. ☉ Административно-территориальная единица, край. Красноярскай кыраай. Алтайскай кыраай
- даҕ. суолт.
- Киин сирдэртэн олус ыраах, уһук (үксүгэр сир-дойду). ☉ Отдаленный от центра, дальний, окраинный (обычно о землях, странах)
Үскэм хорсун уолаттар Кытыы кыраай сирдэртэн Ыксаласпыт эбиккит. С. Зверев
Кырыа хаардаах, кыыдааннаах кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, Уохтаах сата часкыйда. Күннүк Уурастыырап
Кыраай халлаан кырыыта Кыыһан, сырдаан кылбайда. С. Васильев - кэпс. Уһук, кырыы; туох эмэ муҥур уһуга, баранар кырыыта. ☉ Край, конец; крайняя точка чего-л.
Ол кыраайтан ол кыраайга дылы биир күрүө буолуо. П. Ойуунускай - сыһ. суолт., кэпс. Наһаа, ааһа, муҥутуур. ☉ Чересчур, чрезмерно
Мороду кынаттаахтан эрэ кыраайынан ордук. П. Ойуунускай
Ньэлчэкэ муҥурун биллэрбэтэҕэ үһү. Арай биирдэ эрэ кыраай түргэнинэн барбыта буолуо диэн дьон сабаҕалыыллар. Далан
Кыраай киэҥ халлааммар, Кылбаҥныы-кылбаҥныы кыҥкыныы ыллаахтыыр Кыталыгым тэҥнээҕэ. И. Чаҕылҕан
♦ Муҥ кыраай — 1) саамай муҥутуур, саамай ыраах (уһуга). ☉ Самый крайний, самый дальний, предельный (последняя точка, у последней черты)
Арай мин саныырбар, Аан дойду баранар муҥ кыраай уһуга — Алааһым түөрт өттө буоларын курдуга. Эллэй; 2) туох баар кыаҕынан, күүһэ баарынан. ☉ Изо всей силы, что есть мочи, во весь опор (напр., бежать)
Охоноос сүһүөҕэр турда да — Муҥ кыраай сүүрүүнэн ыстанна. Эллэй
Муҥ кыраайынан көр муҥ. Арай аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, дьиэ таһыгар ыҥыырыттан ыстанан кэбиһээт, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Лугинов
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Эмискэ билигин барбыт уолаттар, аттарын бокуойа суох кымньыылаан, муҥ кыраайдарынан харбыалатан иһэллэрэ көһүннэ. Е. Неймохов
◊ Кыраайы үөрэтии — ханнык эмэ сири-дойдуну үөрэтэн билии (үксүгэр олохтоох, дойдуларын, олохтоох дьонун үөрэтиини сөбүлүүр дьон дьарыга). ☉ Краеведение
Биһиги оройуоҥҥа туризм уонна кыраайы үөрэтии диэн өйдөбүллэри тус-туһунан араарбакка уопсай үлэ ыытыллар. ҮөАЧҮ. Кыраайы үөрэтээччи — олорор сирин-дойдутун үөрэтэн билэр киһи, олохтоох дойдуну билэргэ идэтийбит киһи. ☉ Краевед
Бастакы алмааһы саха булчуттара булбуттарын туһунан чуолаан Бүлүү кырдьаҕас кыраайы үөрэтээччитэ П.Х. Староватов суруйбута. Суорун Омоллоон
Биллиилээх библиограф кыраайы үөрэтээччи Н.Н. Грибановскай туруулаһан туран араҥаччылаабытын …… түмүгэр музей ыһыллан хаалбакка үлэтин салгыы турбутун киһи долгуйа, махтана ааҕар. «ХС»
улаҕа (Якутский → Якутский)
- аат.
- Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
«Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС» - Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
[Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев - түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ - даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’
кытыы (Якутский → Якутский)
- аат.
- Муора, өрүс, күөл кытыла, биэрэгэ; кытылын диэки уута чычааһырар сирэ. ☉ Берег, побережье; мелководье у берега
Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Габышев - Туох эмэ саҕаланар эбэтэр бүтэр өттө, уһуга. ☉ Предельная линия, предельная часть чего-л., край, окраина, кромка чего-л.
Халлаан …… кытыыта …… тэтэрэн көстөр. Амма Аччыгыйа
Сережа сэттис эрээккэ миэстэтин булан олордо. Хата саамай кытыыга буолан, дьону мэһэйдээбэтэҕиттэн үөрэ санаата. Н. Лугинов
Кэмбиэр чараас кытыытын бэрт сэрэхтик кырыйда. П. Тобуруокап
Яков куорат киин өттүн ааһан, кытыыга таҕыста. Н. Заболоцкай - Туох эмэ синньигэс тула эргиирэ, иитэ. ☉ Ободок, каемка чего-л.
Кытыыта сиритэ барбыт алтан солуур турар. Амма Аччыгыйа
Абыраамап кыһыл көмүс кытыылаах ачыкытын сөмүйэтинэн өрө аста. Л. Попов
Калий тиийбэт буоллаҕына, сэбирдэх пластинкатын кытыыта хатар. ХКА - кэпс. Уот суоһа мөлтүүр, итиитэ кэлбэт өттө (хол., оһох чанчыга). ☉ Край плиты у печи или край шеста над открытым огнем, где меньше жара
Күөстээх хааһыны кытыыга тардыбыта. П. Аввакумов
Доҕоор, хата, чугас олорор киһи, чаанньыктаргын кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
Холумтаҥҥа хара чугууҥҥа күөстэрэ буһан баран, кытыыга тардыллан турар. Ф. Захаров - даҕ. суолт.
- Туох эмэ уһугар, туох эмэ таһыгар, тас өттүн диэки баар. ☉ Находящийся на краю чего-л., крайний, окраинный
Кытыы олбуордар уот диэки эҥээрдэрэ ыраастык кубарыһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Харайдаанап кырдалтан кытыы уулуссаҕа таҕыста. Софр. Данилов
Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт. Т. Сметанин - көсп. Үөс сиртэн ыраах баар, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх. ☉ Отдаленный от центра, окраинный, глухой (о местности)
Кытыы маҕаһыын да буоллун — үйэм тухары онно турарым баарай! Софр. Данилов
Кытыы нэһилиэк дьоно төһө бэркэ олороллоруй? Далан
Бу сытар балыыһам кытыы сир кыракый балыыһата этэ. Г. Угаров - көмө аат суолт.
- Сыһыарыы түһүк форматыгар: 1) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, у края или возле которого совершается действие (у, возле)
Чэ, барабын, сарсын хоту көлүйэ кытыытыгар күүтүөм, элбэх этэр тыллаахпын. А. Софронов
Бүтэй кытыытыгар суон дүлүҥ сытар. С. Ефремов
Суол кытыытыгар булчут хайыһара турарын көрөөт: «Ити хайыһарынан сискэ тахсымына», — дии санаата. М. Доҕордуурап; 2) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, к краю которого направлено действие (к)
Аргыый от кытыытыгар үөмэр, саатын сомуогун туруорар, аргыый өндөйөр. Амма Аччыгыйа
Лаврентий ытаһа маһы суол кытыытыгар күрдьүккэ батары аспыта, дьиэтигэр тугу да билбэтэх буолан тиийбитэ. Н. Габышев
Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров - Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүттэн, аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа указывает на предмет, от края которого совершается действие (от, у)
Уот кытыытыттан хараҥа ордук хойдон көстүөҕэ, сырдыктан арахсар ордук кытаанах буолуоҕа. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана суоһурҕана таарыйа суол кытыытыттан эрбэһини туура тардан, илиитигэр тутаары төҥкөйөн истэҕинэ, кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
Биир күһүн мин күөл кытыытыттан собо уҥуоҕун булан турардаахпын. И. Сосин - Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүнэн, аттынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа указывает на предмет, по краю или вдоль которого совершается действие (по, мимо, вдоль)
Ээ, ол бүтэй кытыытынан сүөһү ороҕо баарын лааҥкы бүөлээн кээспит. С. Ефремов
Суол кытыытынан барар телефоннай сибээс ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
Мин ууттан тахсан, баҕар, ханнык эмэ эриэккэс тааһы булан коллекциябар эбинээйэбин дии санаан, уу кытыытынан хаама сырыттым. И. Данилов - Туттуу түһүк форматыгар туохтуу түһүгү салайан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр аат дьөһүөл оруолун толорор. ☉ В форме орудного падежа, управляя винительным падежом, выполняет роль отыменного послелога, выражающего пространственные отношения (мимо, вдоль)
Чэй иһэ олордохпутуна, үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. Кинилэр тиийиилэригэр Ананий чоҥолох чүөмпэҕэ киирэн, бадарааннаах уу кылайан сытарыгар, синиэлин илитэн баран, уоту кытыытынан соһон көҥүс үрдүгэр өрө сүүрдэ. М. Доҕордуурап
♦ Кытыым да кыһыйбат — мин онно кыһалҕам кыра, олох да кыһаммаппын. ☉ соотв. мне ни жарко, ни холодно, мне безразлично, все равно
Ол эн кыра омуктарыҥ оҕолорун оскуолаларыгар кыһаныахтарын, кытыылара кыһыйыан өйүм хоппото! С. Дадаскинов
◊ Кытыылаах сон — хаарыстан, атылаастан эбэтэр солкоттон тигиллэр дьахтар сайын кэтэр мааны соно. ☉ Женское летнее нарядное пальто из гаруса, атласа или шелка
Суоппуйа тиэтэйбит курдук кытыылаах сону ылан кэтэр, дьабака бэргэһэ уурунар. Эрилик Эристиин
Бууктаах, кытыылаах, оноолоох соннорун арааһын …… тикпитэ сир аайы тарҕанна, дойду араас музейдарыгар тиийдэ. АЕЕ ӨҮОБ
ср. др.-тюрк. хыдыҕ ‘граница, край; берег’