диаметр; эргимтэ диаметра диаметр окружности.

1) окружение, окрестность; тыа эргимтэлээх дойду местность, окружённая лесом; 2) мат. окружность # эргимтэтэ суох барбыт он ушёл навсегда, он ушёл безвозвратно.

сов., вписывать несов. что I. (внести в текст) эбии суруй, (киллэрэн) .суруй; 2. мат. иһигэр суруй, оҥор; вписать треугольник в окружность эргимтэ иһигэр үс муннукта оҥор.

ас. 1. (часть, плоскость) төгүрүмтэ; площадь круга төгүрүмтэ иэнэ; 2. (окружность) эргимтэ; начертить круг эргимтэтэ суруй; 3. (круглый предмет) төгүрүк; спасательный круг быыһанар төгүрүк; 4. чего, перен. (область, сфера) хабаан; круг деятельности үлэ хабаана; круг вопросов боппуруостар хабааннара; 5. кого, перен. (группа людей) дьон, кэккэ; в кругу семьи кэргэн иһигэр; 6. круги асн. перен. (общественные группировки) эргимтэлэр; правящие круги салайар эргимтэлэр.

сов. 1. кого-что суруй, ойуулаа, ойуулаан көрдөр; красочно описать события событиелары көстөн турар курдук ойуулаан көрдөр; описать местный говор олохтоох говоры суруй; 2. что уоппустаа; описать имущество үбү малы уоппустаа; 3. что, мат. (таһынан) суруй; описать окружность вокруг квадрата квадрат таһынан эргимтэтэ суруй; 4. что (переместиться по кривой) суруй, суруйан хамсаа; описать дугу дугата суруйан хамсаа.

аат.
1. Туох эмэ эргимтэтэ, төгүрүктээһин. ☉ Круг, окружность чего-л., окружение
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлэнэн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии — дьэ бу баар боппуруоһа. Н. Якутскай
Саха сылгылара эт мөҥүрүк буоланнар, курдааһын кээмэйдэрэ [монгол киэниттэн] сүүрбэ-отут сэнтимиэтир ордон иһэр. М. Чооруоһап
2. геогр. Айылҕаларынан, үүнээйилэринэн, кыылларынан, салгыннарынан сири эргийэ барар атылыы килиимэттээх дойдулар балаһалара (курдааһыннар сүнньүнэн арҕааттан илин сыталлар). ☉ Пояс (географический)
Географическай курдааһыннар истэригэр даҕаны айылҕа атынатыннааҕа бэлиэтэнэр. КВА МГ
◊ Курдааһын бириэмэтэ геогр. — аан дойдутааҕы сөбүлэһиинэн Сир үрдүн меридианнарынан сүүрбэ түөрт чааһы курдааһыныгар үллэрии. ☉ Часовые пояса
Хас биирдии курдааһын ыаллыы курдааһынтан биир чааһынан уратыйар. САИ ССРС ФГ

девять; тоҕус төгүл тоҕус девять, умноженное на девять; девятью девять; тоҕус уон девяносто; тоҕус сүүс девятьсот; тоҕус харах карт, девятка; тоҕус былас от стог сена окружностью в девять маховых саженей (около десяти тонн).

I
аат. Ханан барары көрдөрөр бэлиэлээх (хол., лабааны, талаҕы кыбытан) үүнэн турар мас эбэтэр сиргэ батары анньыллыбыт мас, ураҕас. ☉ Дерево или палка с тальниковой поперечиной, специально воткнутая в землю, чтобы указывать направление дороги едущим сзади путникам, ориентир, указатель. Туоруур сиргэ маһы анньан ыйык оҥостобун
□ «Ол барбалаан иһэҥҥин Дьөҥкүүдэ эбэ хотуҥҥа көтүтэн түһүөҕүҥ уонна кытаатан эбэни арҕаа баһын тутуһаар», — диир
Суолу ыйан биэриигэ ити курдук улуу Дьөҥкүүдэ бэйэтинэн бэлиэ, бэйэтинэн ыйык буолар. Багдарыын Сүлбэ
II
ыйык мас аат., итэҕ., эргэр. Былыргы саха итэҕэлинэн төбөтө тохсус халлааҥҥа тиийэ үүнэр үрдүк, суп-суон ытык мас. Онно ойууттар, удаҕаттар, аптаах дьон төрөөн-ууһаан үөскүүллэр. ☉ По представлениям якутов: священное дерево, вершина которого доходит до девятого неба, окружность его невозможно определить, а в наростах этого дерева зарождаются шаманы, шаманки и все те, кто знаком с колдовством и волшебством.
ср. тюрк. ыйык ‘выбранный для жертвы, относящийся к ритуальной жертве’

ж. диаметр (эргимтэ икки утарыта точкаларын кини киинин нөҥүө баран холбуур көнө сурааһын; хайа баҕарар төгүрүк быһыылаах эттик туората); диаметр окружности эргимтэ диаметра; иметь в диаметре десять сантиметров уон сантиметр диаметр-даах буол.

I 1) держать; браться, хватать; илиигэр тут = держать в руках; ыга тут = держать крепко; икки киһи тымтык тутар загадка два человека лучину держат (ыт харахтара глаза собаки); 2) ловить; поймать; хватать; атта тут = поймать коня; ыт куобаҕы туппут собака схватила зайца; 3) удерживать, задерживать, останавливать кого-либо; айан киһитин тутума не задерживай путника; 4) перен. держать, содержать кого-что-л.; вести что-л., управлять чем-либо; ынахта тут= содержать коров; бэрэбиэһи тут = держать перевоз; хаһаайыстыбаны тут = управлять хозяйством # айах тут = преподносить угощение, угощать; күлүккэр тут = прятать, скрывать что-л. (от людей); өйгөр тут = запомнить; өйүн туппут зрелый (о человеке); санааҕар тут = чувствовать себя обиженным; сүрэҕин тут = покорить чьё-л. сердце; сүрэххэр тут = принять (близко) к сердцу; тэһииннэ тут = радушно встречать гостя (букв. держать за повод); уҥуоҕун тут = а) хоронить; б) разг. ломать, разбивать что-л. (напр. посуду при небрежном обращении); эт тут = взрослеть, достигать полной физической зрелости (обычно о девушке).
II 1) строить; дьиэтэ тут = построить дом; 2) перен. строить, создавать, созидать; саҥа олоҕу тут = строить новую жизнь; 3) мат. построить;эргимтэтэ тут= построить окружность;квадратта тут= вычертить квадрат.