мест.: такой-сякой оннук-маннык.

көр сонумсах
[Боккуой:] Эчи бары солумсахпытынан өлбүт дьоммут. Пьесалар-1978. Кырса — солумсах, оннукка-манныкка аралдьыйымтыа кыыл. НЛН ББ

уоруйахтас диэнтэн хай. аата. Ол айдааннаах уоруйахтаһыыга кинини кыттыспыт дииллэрэ
□ Оннук-маннык итэҕэстэр күөрэйдилэр
Балыйсыылар, уоруйахтаһыылар саҕаланнылар. Н. Босиков

ымпыктаа диэнтэн хай
аата. Хачыгыр хараҕа көмөрү хайа туппут курдук хап-хара, мунна уһун субурхай, кулгааҕа оннук-маннык этэ диэн ымпыктааһын, кырдьык даҕаны, наадата суоҕа чуолкай. ФЕВ УТУ

уларый-тэлэрий диэнтэн дьаһ
туһ. Онуохаҕа баара дуо, Ньургуйаана доҕоро Уларыта-тэлэритэ, Оннук-маннык диэн этэ, Утарылаһа олордо. Эллэй
Уларытан-тэлэритэн сылдьан суруйарга бэрт мэһэйдээх. Эрилик Эристиин
Саха бэйэтин эйгэтигэр сөп түбэһэр гына уларытан-тэлэритэн айбыт элбэх бэрт үгүс остуоруйалара билигин ситэ хомуллубакка умнуллан хаалбыттар. «ХС»

аат., үөхс. Сидьиҥ, дьиикэй, кэрээнэ суох киһи. ☉ Подлец, негодяй, мерзавец
Эрэ буоллаҕына, маатыралыы-маатыралыы, ойоҕун [Харытыана] таҥаһын-сабын таһырдьа ыһыахтаан эрэр эбит: «Дьэ, аны мин икки харахпар көстүмэ. Оннук-маннык, дьиккэр», - дии-дии ампаарын аанын халыр гына сапта. П. Ойуунускай
«Оҕуһу бу киэһэни ааспакка төнүннэр, дьиккэр!» - диэн, ыххайан эрэрдии хаһыытаан бобуллаҥнаата. Болот Боотур
«Дьиккэр, ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам», - диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын

I
туохт. Мэлдьи хом түһэ, батыгырыы-ботугуруу сырыт, дьаҥсай. ☉ Брюзжать, ворчать
Эһиги ол үөһэ үөрэххэ наадалаах барыта баарына куһаҕаннык үөрэнэбит, оннук-маннык диэн бырдырҕаһан көрөөрүҥ эрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
даҕ. Үктээтэххэ хотоҥнуур, уу бычыгыраан тахсар, бүтэҥитик тыаһыыр. ☉ Прогибающийся с просачиванием воды и глухим хлюпаньем (напр., при наступлении на сильно мокрую почву)
Сааскы хаар уутуттан сир үчүгэйдик нүөлсүйбүт, ат атаҕын хас үктээтэҕин аайы уу бырдырҕас, туйаҕын суола дьэрэлийэн хаалан иһэр. В. Протодьяконов
Дьиэлэрин икки арда бырдырҕас бадарааннаах бу кыракый түөлбэҕэ мин аан бастаан бодоруспут дьонум Сеня Никифоров уонна Кеша Аргунов этилэр. Софр. Данилов
Муус чап-чараас, бырдырҕас, киһини уйбат эбит. Суорун Омоллоон

туохт. Элбэхтик, хото өлөр (булт туһунан этэргэ); өлөрөн түһэр. ☉ Валить, убивать в большом количестве (об охоте); сразить наповал
Кинилэр, кэлээт, булт-ас бөҕөнү бастакы күннэриттэн сууһаран барбыттар. Далан
Чириков — булуулаах кырдьаҕас. Булт арааһын ыраас, хараҥа ньымаларынан элбэхтик сууһарар. П. Аввакумов
Туох даҕаны омуна-төлөнө суох, хас да сүүс тайаҕы сууһарбыт буолуохтаах. Ф. Софронов
△ Кими-тугу эмэ урусхаллаа, эс, кыай-хот; сууллар. ☉ Сокрушить, уничтожить, победить кого-л.; разрушить что-л. Уол оҕо чулуута суолугар туора турбуту барытын суулларыах, сууһарыах тустаах! И
Гоголев. Дьэ, маладьыас кыргыттар! Итинник дьону дьиҥнээхтик тэрийдэххэ, таас хайаны да сууһарыахтарын сөп. В. Яковлев
♦ Сэттэ халлааны сууһар — олус күүскэ, улаханнык айдаар. ☉ Очень сильно, громко скандалить (букв. семь небес свалить)
Өкүлүүн кутаалаах уотунан умайа түстэ, оннук-маннык диэтэ, сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон»

1. даҕ.
2. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар, уустуга суох, боростуой. ☉ Легкодоступный для понимания, выполнения, несложный, нетрудный
   Оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
   Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
   Ол да буоллар судургу кэпсэтии туох да түмүгэ суох хаалбата, син булан түмүгүн быһаардылар. Эрилик Эристиин
3. Атыттартан туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный
   Ас түннүккүн. Сырдаата, Үүннэ судургу сарсыарда. Н. Харлампьева
   Долгутта ити кэрэ, Бэрт судургу түбэлтэ, Ийэм миигин хаһан эрэ Ити курдук сыллыыр этэ... И. Гоголев
   Суруйбутум буолуо сүүһүнэн Судургу автографтарбын. И. Федосеев
4. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, уустугурдуута, дэгэтэ суох, боростуой. ☉ Безыскусный, незамысловатый, невычурный
   Судургу баҕайы уонна сирийэн көрдөххө, дьэ дьиэ да дьиэ! [оскуола бырайыага]. Кылаабынайа, кыра да уустугурдуута, соһуччута суох судургу баҕайы. Н. Лугинов
   Яранга иһигэр киирбиппит — Барыта өскүөрү, судургу: Тулалыы тилийэ тэлгэммит Көп тэллэххэ олоруу. С. Данилов
   Бу ырыа наһаа судургу, дорҕооннор дэхсилэһиилэрэ букатын суох ырыата. В. Короленко (тылб.)
5. Уустуга суох, боростуой састааптаах. ☉ Элементарный по составу, простой
   Рифмаҕа биирдии тыл дьүөрэлэһэр буоллаҕына, ол судургу рифма буолар. ВГМ НСПТ
   Форматынан көрөн түһүгү (падеһы) төрүт уонна ойоҕос, судургу уонна тардыылаах диэн араарыллар. ВИП СТПС
6. Көнөтүнэн сылдьар, киитэрэйэ, сирэй көрбөҕө суох. ☉ Открытый, бесхитростный, нелицемерный
   Ууһут ат курдук судургу киһи (өс хоһ.). [Хаамарап] кимиэхэ да туох да куһаҕаны саныыры билбэт, судургу киһи. А. Фёдоров
   Георгий Осипович көнө, судургу майгылааҕа, туохтан эмэ хомойдоҕуна онтун тута биллэрэрэ уонна «эн оннук-маннык этиҥ» диэн сыһа-соһо сылдьыбат этэ. ВНГ ГОПХ
   △ Ону-маны уустугурдары сөбүлээбэт, айгыстымтыата суох. ☉ Неприхотливый, бесхитростный
   Кинилэргэ, ыраатар дьон быһыытынан, ас-өйүө тэринэр суох, судургу дьон. Эрилик Эристиин
   Биһиги сорохпут улдьаабытыгар тэптэрэн уонна кини судургутунан туһанан, дьиэтигэр, наадыйдыбыт да, хаһан баҕарар көтөн түһэр үгэстээхпит. СДТА
   △ Кэнэнниҥи өс киирбэх. ☉ Простодушный
   Силтэһин курдук биир тылы сатаан саҥарбат кэнэн, судургу киһиэхэ өссө түбэһэ илигэ. Күннүк Уурастыырап
   Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбат-кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. [Маня:] (күлэр). Оо, дьэ уол да бөҕөҕүн ээ. Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. С. Ефремов
   2
   сыһ. суолт., көр судургутук. Миигин мунньахха тиэтэтэллэр, эн наадаҕын судургу эттэргин. М. Доҕордуурап
   Тэрэнтэй ити ыйытыытыгар Мөрүөн балачча саҥата суох олорбохтоон баран, судургу хоруйдаата. Д. Таас
   Үөлээннээхтэрэ утары кэпсэтиигэ судургу Охоноон диэн ыҥыраллар. «ХС»
   ◊ Судургу этии тыл үөр. — холбуу этииттэн арааран, биир туһаан уонна кэпсиирэ ситиминэн үөскэтиллэр этии. ☉ Простое предложение
   Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
   Судургу этиилэртэн холбуу этиини оҥорон, үөрэнээччилэр судургу уонна холбуу этии уратыларын түргэнник билэллэр. СОТТЛ
   ср. монг. сидурҕу ‘прямой, откровенный, искренний, корректный, честный’

даҕ.
1. Ол-бу салаата эҥинэ суох, аҥаардас бэйэтинэн эрэ сылдьар. ☉ Лишённый веток, листьев, голый
Тииттэр умнастара сулугур, мутуга суох сулугур этилэр. Далан
Саас эрдэ [хонуу боруутун] силиргэҕиттэн …… салаата суох сулугур умнастар үүнэн тахсаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэҕэ суох сулугур лабаалар куоппаһырыыны мэһэйдээбэттэр. КВА Б
2. көсп. Чороҥ соҕотох. ☉ Одинокий, сиротливый
Тумат диэн …… дьикти бөһүөлэк — сулугур дьиэлэр, тула туохтара да суох, тиэргэн, хаһаа, ампаар диэни көрбөккүн. С. Руфов
[Буҕарҕана:] Булан-булан буллаххыт! Дагдаҥныырын аанньа Далай акаарыны! Суодайбытынан эрэ, Сулугур Туруйаны! Суорун Омоллоон
Мин салҕан хааллым, салынным, Соҕотох хааллым, сулугур. «ХС»
3. Оннуга-манныга, эбиитэ-сабыыта суох. ☉ Не имеющий ничего лишнего, сам по себе, голый
Сулугур ыраас истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэччи көрөр. С. Федотов
Бу ыстатыыстыка сулугур эрэ сыыппаралара. ТАЛ БУ
Киниэхэ [былыргы массыынаҕа], билиҥҥи массыына курдук, прибор той суох — кэбиинэтин иһэ суйдаан ылбыттыы, сулугур, сулумах. «ХС»
4. Синньигэс, уһун, көнө уҥуохтаах. ☉ Тонкий, стройный (напр., о фигуре человека)
Сулугур уҥуохтаах, …… Сытыы сындыыс дьон, Сырсан сылыбыраһан, Сыаналаах көрү таһаардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки тутуһан турар Сулугур сотобут силиитэ Уу курдук Унньулуйа сылайыахтаах этэ. Д. Говоров
[Лизалаах Лена] эдэр эрдэҕинээҕи умнуллубакка олорон хаалбыт мөссүөннэрин бу сулугур, синньигэс, үрдүк кыргыттарга тэҥнии тутта. Далан
5
кылыгыр III диэн курдук. Олоро түһэн үкчү дьиэтигэр курдук буһарар, сулугур, туох да эбиитэ суох миини истэ. А. Сыромятникова
«Сибилигин эһигини чэйинэн күндүлүөхпүт, — диэбитэ кини. — Биллэн турар, сулугур уунан, чэйбит суох». «ХС»