бүт диэнтэн дьаһ
туһ. Өрө дабайыыларын бүтэрэн, сис дьогдьоотун таҥнары атын аппа баһын диэки сыҕарыйан истилэр. Эрилик Эристиин
Өлөксөөс түөрт сыл үөрэнэн, Ленинградка медицинскэй институту бүтэрэн баран, анабылын ылан, дойдутугар, Саха сиригэр, баран испит. А. Бэрияк
Табаарыс начальник, мин пограничнай сулууспаны билбэппин, Байыаннай оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Хата, билигин били үрүҥ тойотторо кэлэн тоҕо бассабыыгы эппэтигит диэн, дьэ, бүтэрэллэрэ буолуо. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы түмүк оҥорон, түмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает умозаключение, вывод говорящего (значит, стало быть, выходит)
Онон буоллаҕына, кини миэхэ суруйар суруга барыта сымыйа эбит. Н. Туобулаахап
Онон буоллаҕына, ити кэм арыый бэтэрээнэн соҕус суолталаах тыл буолуохтаах. В. Ойуурускай
Онон буоллаҕына, аны аҕыйах хонугунан бастакы хаас этин амсайарбыт буолуо. «ХС»
2. Туохтан эрэ төрүөттэнэн тахсыыны, төрүөт-содул ситимин көрдөрөр. ☉ Выражает причинно-следственные связи между высказываниями (так что, следовательно)
Атырдьах ыйыгар уһуннук курааннаата, онон буоллаҕына, ардах кыайан оттоппото диир кыахпыт суох. «Кыым»
Тыал өссө сэтэрбит, онон буоллаҕына, өтөрүнэн эбэҕэ киириллибэтин, илим үтүллүбэтин өйдөөтө. Кустук

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатыгар бүтэһиктээх, утары этиллибэт диэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает окончательный, безапелляционный характер высказывания говорящего (и всё)
Иирсээҥҥэ булкуһума, онон бүтэр. Софр. Данилов
Хайдаҕа диэн туох кэлиэй: хамсаабаккын — онон бүтэр. «ХС»
Санитарка диэ — онон бүтэр. «Чолбон»

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ хайааһыны оҥороргун тохтот, тохтоо, уурай. ☉ Кончать, прекращать какое-л. действие
От ыйын ортотугар дылы улуус үрдүнэн сир түҥэтигэ бүппүтэ, бары …… сэбиэскэй былаас чахчы кыра дьон интэриэстэрин көрөрүн өйдөөбүттэрэ. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ сир тэнийэн сытар уһугар тиий. ☉ Достичь границы какой-л. территории
Биһиги оройуоммут сирэ мантан арҕаа үс көһүнэн бүтэр. Амма Аччыгыйа
Сотору дэриэбинэ бүтэн, өтөрдөөҕүтэ хортуоска хостоммут тоһоҕо күрүөлээх бааһына кэллэ. Софр. Данилов
Ойуур бүтэн, оллурдаах-боллурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
△ Баранан хаал, ордубакка бүтүннүү туттулун. ☉ Израсходоваться, иссякнуть
Түүнүгэр мастара бүтэн, уолаттар түҥ-таҥ түһэн, мас бэлэмниир кыһалҕаҕа киирдилэр. Амма Аччыгыйа
«Хаһан да бүтүө суох», — дии санаабыт аһа улам уостан баарта. Н. Заболоцкай. Киинэҕэ билиэт бүппүт буолан, дьиэлэригэр төнүннүлэр. А. Федоров
3. Буолан аас, уурай. ☉ Прекращаться, кончаться
Сэрии бүттэ, Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн хадьымал көтөҕүүтэ бүтүөхтээх — Эһиилги ыһыы тэрээһинэ бүтүөхтээх. А. Абаҕыыныскай
4. кэпс., харыс т. Өлөөрү гын, уһугулаа; өлөн хаал, өл. ☉ Находиться при смерти; умереть, скончаться
Борокуопай эрэйдээх бүппүт, уолугун төрдүгэр эрэ тыынар дэһэллэр. И. Бочкарев. Ээ, өстүбэһи, били Степанов бүтэн баран сытаахтыыр. Эрэлэ суох киһи. Бу түүнү туоруура биллибэт... Н. Лугинов
Киириги наһыылкаҕа ууран эрдэхтэринэ, ким эрэ саҥарар: «Оо, бүппүт!» Бары бэргэһэлэрин усталлар. С. Ефремов
5. Отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт-көстүбэт буол, туһата суох хаал, тугунан эмэ сабылын (хол., мууһунан). ☉ Зарасти, покрыться чем-л.
Бу суол оспут, бүппүт, Тиит бөҕө туора түспүт. Баал Хабырыыс
Буор сыбахтаах балаҕана, Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Бүтүөхчэ бүппэт (бүтэн биэрбэт) — бүтүөх курдук эрээри бүтэн биэрбэт. ☉ Конца не видать (о чем-л., что должно уже давно закончиться)
Эн биһикки ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт, кини бүтүөхчэ бүппэтэҕэ, быстыахча быстыбатаҕа. Н. Якутскай
Киһитэ бүтүөхчэ бүтэн биэрбэт. «ХС». Бүтэр бүппүтүн кэннэ — туох эмэ буолан бүппүтүн, ааспытын кэннэ, хойутаан. ☉ После того, как все закончилось; спустя много времени; с опозданием
Бүтэр бүппүтүн кэннэ көрсөр да туһата суох буолуо. «ХС»
Онон Киргиэлэй учуутал ууга түһэн «олорорун» туһунан сурах солбуйааччы дириэктэргэ кэмниэ-кэмнэҕэс, бүтэр бүппүтүн кэннэ тиийбитэ. Н. Заболоцкай. Күөмэйим (күөмэйэ) бүттэ — ыалдьан эбэтэр сылайан күөмэйим (күөмэйэ) ыарыйда, кыыкынаан саҥарар буоллум (буолла). ☉ Потерять голос, охрипнуть
Тарааһап саппыйаан курун аллараа баттаамахтаата, кылгас баттахтаах төбөтүн имэриммэхтээтэ: «Кэбис, ыллаабаппын. Күөмэйим бүтэн сылдьар». Амма Аччыгыйа
«Доҕотторуом, мин, мин манна...» кини күүһүн муҥунан үөгүлээтэ да, күөмэйэ бүтэн хаалбыт, хаахынас дорҕоону бэйэтэ эрэ иһиттэ. А. Сыромятникова

аат.
1. Ойуун дүҥүрүн иитин тас өттүнээҕи бөлтөгөрө (муоһа). ☉ Шишки (угловатые выпуклости) на наружной стороне ободка шаманского бубна. Сэттэ бүттэхтээх дүҥүр
2. Түөс томтойон көстөр сирэ. ☉ Выпуклая, выступающая часть груди
Түөһүн бүттэҕэр соҕотох булаа хара илиилээх. ПЭК СЯЯ
Дьэ, бу кэлэн айыы оҕуруга Айталыын-куону хонноҕун анныттан түөһүн бүттэҕэр диэри хамса быатын курдук чороччу эрийэ көтөн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I

1. орудн. п. от ол ; 2. союз, причинно-следств. таким образом, следовательно; поэтому, потому; онон биһиги маннык түмүккэ кэлэбит таким образом, мы приходим к следующему выводу; кини ыалдьар , онон кэлбэт он болен, поэтому не приходит # онон бүтэр и кончено.

1) кончать(ся), истекать; переставать; үлэлээн бүт = кончить работать; үлэ чааһа бүттэ рабочее время истекло; саҥаран бүт = перестать говорить; манан бүтэбин на этом я кончаю; 2) разг. кончиться, умереть; 3) затягиваться, зарастать, покрываться чём-л.; бүтэ ос = зарасти; ыллык бүтэ оспут тропинка заросла; бүтэ тоҥ = замёрзнуть, затянуться льдом # күөмэйим бүттэ я потерял голос; муннум бүттэ у меня нос заложило.

1) кончать, оканчивать, заканчивать; завершать; ааҕан бүтэр = прочитать; охсон бүтэр = кончить косить; оҥорон бүтэр = завершить своё дело; онус кылааһы бүтэр = окончить десятый класс; 2) истреблять, уничтожать; бу дойдуга бөрөнү бүтэрдилэр в этих краях истребили всех волков.

нареч. местами, кое-где; онон-манан сэппэрээк үүнэр местами растёт кустарник; онон-манан сулустар чоҕулуйал-лар сверкают редкие звёзды.

v. to finish, conclude, come to an end; бүтэр= v. to cause to end, to finish; бүтүү n. end, finish; бүтэй a. closed; бүтэһих a. final, last