иметь один глаз шире другого. ончох см. өнчөх .

сыһ. Биир тэҥ хатыланан быһыттаҕастык, чэпчэкитик (тыаһаа). ☉ Производя лёгкий повторяющийся стук
Сүһүөҕүнэн араараат, быһах ончоҕунан тэбиргэччи охсон, силиитин оҕонньорго ууммутум. С. Тумат
Ол истэхпинэ кэннибэр чэпчэки баҕайытык тэбиргэччи тирэнэр тилэх тыаһын иһиттим. «ХС»
Эрбии маска киирэн, хойуутук сырдыргыы тыаһыыр, устуруустар сурдурҕаччы иһиирэллэр, сүгэлэр тэбиргэччи кэрдэллэр. М. Горькай (тылб.)

туохт. Тугу эмэ кыһанан-мүһэнэн оҥор. ☉ Мастерить что-л. с особым усердием
Үтүө доҕор ис сүрэҕиттэн этэн кэбиспит симик тыла ууһумсуйан оҥоһуллубут, соруйан дорҕоонноммут этиитээҕэр сүрэххэр ордук дириҥник иҥэр. Амма Аччыгыйа
[Былас] ончоҕор тиийэ элэйэн эрэр чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов

чыҥкынаа 1 диэн курдук
Олоон-Долоон күөрт-күөртээн күрбүйэ, балталаан чыҥыйа олорор эбит. И. Гоголев
Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр …… быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Бориска чууркаҕа охсуллубут килиин сүгэ үрдүгэр кытарбыт хойгуо уһугун чохороон ончоҕунан балталаан чыҥыйар. ЕВН КТ

ыпсар диэнтэн атын
туһ. Ааһар күн-дьыл өксүөнүгэр бэриммэтэрбин диэбиттии, түбэ тэҥкэ тииттэриттэн ыпсарыллан тутуллубут ампаар сэргэхтик дьэндэйэр. М. Ефимов
Ийэ мас хаппаҕа, аанньа ыпсарыллыбакка, быһах ончоҕун кэриҥэ аппайа сылдьара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хостор ааннара кэдэриччи тарданнар сабыллыбаттар. Дьиэ муостата ыпсарыллыбатах. В. Протодьяконов

1. тоһурҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. Эмээхсин этэрбэстэрин тоһурҕата-тоһурҕата, …… уолугар эттэ: «Нохоо, Киргиэлэй, мин эйиэхэ кэллим». Амма Аччыгыйа
   Егаев ааны тоҥсуйан тоһурҕатта. Болот Боотур
   Байбал оҕонньор көхсүн этиппэхэлээбитэ, тайаҕын тоһурҕаппыта. В. Гаврильева
2. Тугу эмэ сэрэнэн чэпчэкитик оҕус. ☉ Стучать легонько, осторожно
   Дьөгүөссэ Павлов сүгэтин биитин ньиччи охсубутун көннөрөн, быһаҕын ончоҕунан тоһурҕата турар. Н. Апросимов
3. Тугу эмэ тоҥсуйан сиэ (көтөр туһунан). ☉ Стучать, щипать клювом (о птицах)
   Ийэтэ муостаҕа кутан биэрбит аҕыйах туораахтарын …… тоһурҕатаат, тумсун тыастаахтык муостаҕа туора-маары соттумахтаан кэбистэ. «ББ»
4. көсп. Кими, тугу эмэ биир-биир ытыалаан өлөр. ☉ Расстреливать кого-л. по-одному
   Бассабыыктары биир-биир быһыта тутан, тоһурҕатарга сыыдам сырыы наада эбээт! И. Федосеев
   [Фашистары] кини күнүн аайы кэриэтэ биирдиини тоһурҕаппыт. Багдарыын Сүлбэ
   [Субуруһан иһэр дьону] бүүчээн оҕолорун курдук, тоһурҕатан кэбиһиэхпит буоллаҕа дии. «ХС»

I
туохт.
1. Сытыы биилээҕинэн тугу эмэ (хол., сарыыны) устатынан хайыт, тыыр. ☉ Резать, разрезать что-л. (напр., замшу) чем-л. острым вдоль
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Эмээхсин …… лөкөй тайах уорҕатын тириитин тэлэн …… бөҕө-таҕа гына сулар оҥорон бэлэмниир. ФГЕ СТС. Инчэҕэй, намчы иирэ талаҕы умнаһын ортотунан хайа тэлэн баран быһах ончоҕунан сыһыары сыыйа тардан быа курдук имигэс буолуор дылы имитэллэр. АЭА ТЫС
△ Тугу эмэ силэйэн, икки аҥыы хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Идти, двигаться вперёд, рассекая, прорезая что-л. «Победа» теплоход иннин диэки дьулустар дьулуһан, муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Мин түөһүм чиҥ баҕайы салгыны тоҕо тэлэн истэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Суолла таһаар; солоо. ☉ Прокладывать дорогу
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Бэлэм хайыһар суолунан, дьон сылыктаан тэлбит суолунан, адьас дьигиргээн да көрбөккө түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Туотук хаар түһэрин кытта Көөҥүрэ үрэх куулатынан хайыһар суолун тэлбитэ. И. Федосеев
△ Оту хотуурунан охсон тэлиини оҥор. ☉ Делать прокос (на сенокосе)
«Дьэ манан киирэн тэлэн барыах, ол көстөр хахыйахха диэри», — Пуд Ильич миэхэ тахсар сирбин ыйан биэрэр. Далан
Маҥнайгы оҕобун Маҥнай көтөҕөрүм тэҥэ долгуйа Маҥнайгы хотуур суолун тэлэрим. И. Гоголев
Кинилэр хас биирдиилэрэ бу артыал ходуһатыгар бастакы тэлиини тэлэн, бастыҥ охсооччу аатын ылар баҕалаах этилэр. А. Бэрияк
3. көсп. Тугу эмэ хайа көтөн үүнэн таҕыс (хол., тииһи, үнүгэһи этэргэ). ☉ Прорезываться (о растущих зубах); прорастать (напр., о почках растений)
Кэҕэ кыыл кэпсиир, Кэрэ өтөн үөтэр, Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир, Кэрэ сэбирдэх тэлэн Киэлитин киэргэтэр. С. Зверев
Саҥа тэлэн эрэр мутукча сыта минньигэс даҕаны. А. Сыромятникова
От-мас эмискэ тэлэ тэбэн, көҕөрбүт, сууммут-тарааммыт курдуга. И. Федосеев
♦ Эрэйи эҥээринэн тэлэн, муҥу муннунан тыыран көр муҥ I
Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан ортотунан курданан, уһугунан дугунан сылдьарын усталаах туоратыгар, оччоттон-баччаҕа диэри эрэй бөҕөнү эҥээринэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан
«Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
II
аат. Туохха эмэ (хол., сыарҕаҕа, тыыга, дьиэ аанын иннигэр) тэлгэх мас. ☉ Стлань, подстилочные доски (напр., на санях, в лодке, у входа в дом)
[Оппоос] араас тэрилин тыытыгар ууран, бэркэ оҥостон тэлигэр олорон, үрэҕи туһулаан эрдибитинэн барда. В. Тарабукин
Адарай үрдүнэн сыарҕаҕа туора тэлгэнэр тэл мастар титириктэн хаптаҕай гына суоруллан …… бэлэмнэнэллэр. АНП ССХТ
Муоста тэл маһа киһи атаҕын анныгар көстүбэккэ сытан эргичиҥниирэ. А. Гайдар (тылб.)
ср. др.-тюрк. тил ‘разрезать на узкие полоски’, тел ‘пробивать’, каракалп. тилиу, уйг. тилмак ‘нарезать, разрезать’

аат. Маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. ☉ Топор
[Микиитэ эһэтэ] Биирдэ таһырдьаттан тоҥ эти кыбынан киирэн, дүлүҥ олох маска ууран баран, сүгэнэн үлтү сабаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Баанча] Дарыбыанаба сүгэтэ күөрэҥниирин хараҕын кырыытынан көрбөхөлүүр: мас кэрдээччинэн үлэлиэ эбит! Л. Попов
Маһы сүгэнэн суоран таҥастанар, сүгэнэн хатырыгы сулуйуллар, мас кэрдиллэр. МАП ЧУу
♦ Сүгэ-балта тыл — олохтоох, дьиппиэ, дьоһуннаах тыл. ☉ Основательное, серьёзное, убедительное слово
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ, лоп курдук сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Доҕор, бытааһахтарга баһы бэриммэт баҕайы. Эр киһи сүгэбалта тылын дьахтар истиэхтээх. Далан
Дьон бары дьиппиэрэн олорон, хас тыл этээччи сүгэ-балта тылларын истэллэр. И. Никифоров
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ — кыыл баппаҕайын эбэтэр ытыс кырыыта. ☉ Ребро лапы или ладони
Адьырҕаны сабырҕаҕыттан харбаан ылан, ороон таһааран, баппаҕайын сүгэтинэн сиһин булгу охсор. В. Миронов. Кэтэх (сүүс) сүгэтэ — киһи кэтэҕин эбэтэр сүүһүн уҥуоҕун ордук бөҕө, бөлтөгөр өттө. ☉ Наиболее твёрдая выступающая часть затылочной или височной кости
[Ыт оҕото] маҥан төбөтө саллайан улахана, сүүһүн сүгэтэ, акаары ыттарга буоларын курдук, бөп-бөлтөгөр, кыпкыараҕас харахтара күөх өҥнөөхтөр, болоорхойдор. В. Миронов
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн …… Тэлэ дайбаан таһаарда. «ХС». Муос сүгэ — ойуун кыырарыгар туттар кыра муос сүгэтэ. ☉ Маленький роговый топорик (обычно атрибут шамана)
[Эллэй] дьиэтин хараҥата бэрт диэн муос сүгэнэн дьиэ холлоҕоһун дьөлүтэ сынньан түннүктээбит. Н. Неустроев
Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Сүгэ муос — кыыл кырыылаах, кытаанах муоһа. ☉ Острые, твёрдые рога животных
Таба сиргэнэн, утары хайыһан туран, икки кэлин атахтарынан күүскэ тирэнэн баран, соҕотох салаалаах кыракый сытыы уһуктаах сүгэ муоһунан киһи түөһүгэр түһэн кэбистэ. Болот Боотур. Сүгэ таас — кумахха этиҥ охсубутуттан үөскээбит, уһун синньигэс токур быһыылаах таас. ☉ Камень удлинённой согнутой формы, образовавшийся от удара молнии в песок, фульгурит
Сүгэ таас сүргүөһүннээх, Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаах, Кутаа уот куйбуурдаах [этиҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умайан, сырдаан баран Сууллуом түүҥҥү сындыыстыы, Сытыам толуу, улахан Тиит анныгар Сүгэ таастыы. Сахаларга итэҕэл баар: Сүгэ таас ымыы буолар. И. Гоголев. Сүгэ олуга — сүгэнэн маһы кэртэххэ ойдон түһэр кэрчик. ☉ Щепка, отколотая при рубке дерева
Биир киэһэ Микиитэ чалбахха сүгэ олуктарын тамнааттыы туран көрдөҕүнэ: тус соҕуруу диэкиттэн биир киһи тиэтэйэ хааман дьулугурайан иһэр. Амма Аччыгыйа
Сир ахсын тоҥ маска сүгэ кылбаҥныыр, Сүгэ олуга туллук курдук кыыраҥныыр. С. Васильев
[Ньургууна] ийэтэ сүгэ олугунуу кыырайан хаалбыт, ким да суолун суоллаабатах, кимиэхэ да туох эмэ бэлиэни хаалларбатах. А. Сыромятникова. Сүгэ ончоҕо — сүгэ кэтит, хаптаҕай, кэтэх өттө. ☉ Обух топора
Маайыс муус түннүгү сүгэ ончоҕүнэн тиэрэ охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Тимир Саппыкы уоһун быһа ытыран, маҕыйа түһэн баран, сүгэ ончоҕунан Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Сүгэ уга — хатыҥтан суоран оҥоһуллар сүгэ тутааҕа. ☉ Топорище
Хотуур, кыраабыл, сүгэ уктарыгар мүккүллэн, бэйэлэрэ хаптаһын курдук килэриччи чэрдэммит ытыстар тыастара өрө ньиргийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай. Тэрээк сүгэ — кэтит биилээх, мас кэрдэргэ, суорарга аналлаах сүгэ. ☉ Плотницкий топор с широким лезвием
Биир дьоһуннаах «литовка» хотууру, биир тэрээк сүгэни атыыласта — онтукатыттан улаханнык үөрдэ. Болот Боотур
Дьэкиим кинээс икки илиитин ньыппарынан, субу бүгүҥҥү түбэлтэҕэ ананан буруустаммыт кэтит биилээх тэрээк сүгэтин ылан, балыгы үөһэттэн таҥнары көрөн, олох маска саба аччайан олорор. Н. Заболоцкай
Мин сүгэ охсобун. Нуучча тэрээк сүгэтин үтүгүннэрэ сатыыбын. М. Доҕордуурап. Чохороон сүгэ — тугу эмэ кырбастыырга, кыра маһы суорарга, кэрдэргэ аналлаах чэпчэки кыра сүгэ. ☉ Лёгкий маленький топорик, предназначенный для мелких хозяйственных работ
Баһылай, чуорааннардаах илимин уонна чохороон сүгэтин ылан …… лааҥкы диэки барда. Л. Попов
Мойот куругар анньына сылдьар чохороон сүгэтин ылан, үрэх үрдүгэр төҥкөччү үүммүт уһун бэһи кэрдэ баран иһэн «сүгэбин сөпкө да ылбыппын, син булчукка маарынныыбын» дии санаата. Т. Сметанин
Чохороон сүгэ былыргы саха киһитин, ордук булчут киһи арахсыспат аргыһа, тыын мала. «ББ». Чүүччү сүгэ — синньигэс уһун биилээх сүгэ. ☉ Топор с длинным узким лезвием
Чүүччү сүгэ. Остуолба бүтэй баҕанатын үүттүүргэ аналлаах. МАП ЧУу
Этиҥ сүгэтэ көр сүгэ таас. Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Этиҥ охсубут сиригэр этиҥ сүгэтэ баар буолар диэн кэпсииллэр. АЛА КК
ср. тув. сүгэ ‘топор’, бур. һүхэ ‘тесак; топор’, монг. сүх ‘топор; секира’

I
туохт.
1. Бэйэҥ санааҕын кимиэхэ эмэ саҥаран иһитиннэр, тиэрт. ☉ Сказать, говорить
Хантан эрэ биир саллаат кэлэн биһиги лейтенаммытыгар тугу эрэ эттэ. Т. Сметанин
[Оҕонньор — ыалдьыттан:] Мин ааппын эн хантан биллиҥ? Ону эйиэхэ ким эттэ? И. Данилов
[Кыыс] биирдэ күнүс кимиэхэ да эппэккэ халдьаайыга ийэтигэр тахса сырытта, онно өр баҕайы олорон дэлби ытаата. МСС ДЭ
2. «Кук-куук» диэн саҥаны таһаар, оннук саҥар (кэҕэни этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Үөһээ тыабыт үрдүгэр Өтөн кыыллар үөттүлэр, Кэрии тыабыт кэтэҕэр Кэҕэ кыыллар эттилэр. Күннүк Уурастыырап
Ырыых-ыраах, өрүс тэҥкэтигэр кэҕэ этэн чоргуйар. Н. Якутскай
Сайылыктарын куулатыгар, халдьаайытыгар хаппыт тииттэр төбөлөрүгэр кэҕэлэр олорон, этэн чоргуһаллара. И. Федосеев
3. Улахан ньиргиэрдээх тыаһы таһаар, ньириһий (этиҥи этэргэ). ☉ Греметь (о громе)
Эмискэ нүксүлгэн Этиҥнэр эттилэр. Болот Боотур
Биир сайын томторбутугар оонньуу сырыттахпытына, үрдүбүтүгэр этиҥ эппит. ССС ОББ
Былыт суоҕа буолан баран, халлааҥҥа этиҥ эппит. М. Горькай (тылб.)
♦ Айыыгын эт көр айыы III. Таҥара иннигэр айыыгын эт, чэпчиэҥ
□ Төрөөбүт ийэтэ эрдэ, уол таҥараҕа аан бастаан айыытын этэр дьылыгар, оҕолонобун диэн өлөөхтөөбүтэ. В. Яковлев
Ол чочуобунаны, сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Айыыны быһа эттэххэ көр айыы III. [Күөх Көппө:] Эчи, айыыны быһа эттэххэ, бэйэм да тэпсэн кыайдым быһыылаах. Суорун Омоллоон
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III. Мин оҕом оҕолоро буолуох эдэр кыргыттар сорохторо, чэ айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Баһан эт көр бас I. Баһан этэллэр: «Сотору ыанньыксыттар, били былыргыларын курдук, ньирэйдэри, ынахтары бииргэ көрүөхтэрэ». С. Федотов
Арааһа, аһара басыһан, Атаһым, суруйар эбиккин, Умнубат эбит диэн махтанан, Баалыам дуо, баһан да эппиккин. М. Хара. Маны истэн олорбут Владимир Ильич тыл кыбыппыта: «Елизавета Васильевна, арааһа, кыратык баһан эттиҥ дуу!» М. Прилежаева (тылб.)
Баһын быһа эт көр бас II. Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ, Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) көр алаас. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Быһа (быһахото) этимэ — быһа этимэ диэн курдук (көр быһа I). Кэргэммэр, Соняҕа, тугу да быһа-хото эппэппин. П. Аввакумов
Кини [Даайыс] барыларыттан сааһынан аҕа. Ол иһин эбитэ дуу, кини бу кыргыттары туохха да холооботтуу быһа-хото этэн кэбиһээччи. А. Сыромятникова
«Түксү, манна кураанаҕынан куолулуур сир буолбатах!» — Ханчаайап быһа-хото эттэ. «ХС»
Быһа этимэ көр быһа I. Василий хаһан да Бүөккэҕэ да атыттарга да билбэтин-көрбөтүн быһа эппэт буолара. А. Сыромятникова
Ол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев
[Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Оҕобутун эйигин Уу харахтаах Утары көрбөтүн, Быыра тыллаах Быһа эппэтин. ТТИГ КХКК
Быһыта баттаан саҥар (эт) көр баттаа. «Онуоха-маныаха дылы сиринэн, син, биһиги туһанан хаалыахпыт», — диэн оҕонньор быһыта баттаан этэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ көр икки I. [Аркаас — Сибиэтэҕэ:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, булка-алка иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов
Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров. Көмүрүө курдук этэн кэбис көр көмүрүө. Эмээхсин сэнээн саҥараары гыммытыгар кыыс, толлон турбакка, көмүрүө курдук этэн кэбистэ
□ Тугу баҕарар, кими баҕарар көмүрүө курдук этитэлээн кэбиһээччи. Г. Нынныров
Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс көр көр I. [Туйаарыма Куо] Көрөртөн көрө сүөргү Көстөр бэрт, Этиэхтэн да Эттэр эриэккэс. П. Ойуунускай
Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев
Кулгаах-харах көмүстээн этэр көр кулгаах. Кулгаах-харах көмүстээн этэр (өс хоһ.). Кырыа-хоруо курдук эт (саҥар) көр кырыа-хоруо. Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону кырыа-хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап. Өс кэпсээ, тыл эт көр өс II. [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Сиик тэстибэт гына (эт) көр сиик I. Ийэм аҕабар миэхэ саҥа бэлисипиэт ыларбытын сиик тэстибэт гына эттэ
□ [Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х. Сирэйгэ эт — кимиэхэ эмэ тугу эмэ тус бэйэтигэр, утары көрөн туран хайдах баарынан эт, саҥар. ☉ соотв. говорить прямо в лицо
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу дьахтар быраҕан барыаҕын? Эн сирэйбэр эт», — Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Кини халы-мааргы тыллаах-өстөөх, сытыы, бэргэн уобарастара суох айымньылары туох баарынан сирэйгэ этэртэн тардыммат. Күннүк Уурастыырап
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) көр кутуруктаа. [Абааһы уола:] Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх. Чэ, ону бэйэҥ бил! Итинтэн ордугу сиэллээнкутуруктаан этэрим суох! — диэтэ. Ньургун Боотур
Тылы сиэллээн-кутуруктаан, наһаа эрийэн, таптаан этэр. Н. Босиков
Ити баҕаҕын табаарыскар тылгынан кэпсиир буоллаххына, уһатанкэҥэтэн, сиэллээн-кутуруктаан, эргитэн этиэххин сөп. ЧМА СТС СЭ. Тиһэх тылын этэ илик көр тиһэх I. Гриша бу сырыыга убайыгар хапсаҕайдаан хоттордо гынан баран, тиһэх тылын этэ илик
□ Үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук
Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым»
Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук көр тыллаах. Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС»
Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) көр тыллаах. Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> көр тыл II. Учууталыҥ туох диэтэй, тылыттан тылыгар эт. Тыһы кылы тыыра этэр көр тыһы. Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
Уот этэр көр уот II. Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев
Кырдьыксыт киһини «уот этэрин курдук тыллаах» киһи диэн буолар. «ХС»
[Сахалар] уот «этэрэ», итэҕэл быһыытынан, «уот иччитэ» дьону кытары кэпсэтэрин курдук санааннар, уот хаһан даҕаны сымыйалаабат диэн саныыллар. «Чолбон»
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн — татаар тыллаах таба эппэтин диэн курдук (көр татаар II). Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Саха фольк. Утары эт көр утары. [Уоһук:] Утары эрэ эттэргин, дьэ, тугу хоргутуоҥуй. Н. Неустроев
«Үс мөлүйүөнтэн баҕас итэҕэһэ суох инигит», — диэтэ утары эттэрбэттик. Софр. Данилов
Хоруо курдук эт (саҥар) көр хоруо. Арай Айдар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
«Энмин» дэһэн сылдьыбыт Атастарындоҕотторун, Аймах-билэ дьоннорун Хоруо курдук этитэлиир Холур-холуон быһыыланна. М. Ефимов
Вера, сэттис кылааһы биир да «орто» сыаната суох наар үчүгэйинэн бүтэрбит эдьиий киһи, бэһис кылааһы сыһыллан-соһуллан нэһиилэ «ортонон» эрэ тахсан олорор быраатын хоруо курдук этэргэ бырааптаах курдуга. И. Сысолятин
Элэ-была тылгын эт көр элэ-была. Иккиһин, үсүһүн, төрдүһүн хаһыытаан элэ-была тылын этэн көрдө да, ким да омурҕанныах быһыыта суоҕа. М. Доҕордуурап
Ити киэһэ кыыстара, олус эрэйдэнэн, элэ-была тылын этэн, киһини барытын куттаан, ууга-уокка түһэрэн, халлаан сырдыыта өлбүт уол оҕону төрөппүт. Т. Находкина
Эппит тыл биир көр тыл II. [Ньургуһун Ньукулай:] Эппит тылым биир. Этиэм суоҕа. Күндэ
Эппит тылгар тойон буол көр тыл II. Хаһан баҕар эппит тылгар тойон буоларыҥ ордук. Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр көр төннөр. Оччоҕо ити эппит тылгын бэйэҕэр төннөрүөм! Ону өйдөө эрэ! Ньургун Боотур
Көрбүт хараҕын чыпчылыйыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Чэ, хайыахпытый? Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Н. Лугинов. Эппит хоту сыл- дьар — мөккүспэт, утарыласпат, киһи тугу эппитин толорон иһэр. ☉ Легко повинующийся, послушный
Харычыана эрэйдээх киһи этэрин хоту сылдьар сымнаҕас майгыннаах. П. Аввакумов
Эппит хоту сылдьар бу боростуой эмээхсин буолбатах. ПНИ АДХ
Эппэт кэлэҕэй көр кэлэҕэй II. [Аан Далбар:] Оҕобун ким уоран сиэбитин билээри Оннооҕу-маннааҕы ааттаах ойууннарга Көрүү көрдөрө сатаатым, Өлүөхсүт аатын этэн иһэн Куттанан эппэт кэлэҕэй буолаллар. И. Гоголев
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Савва кутталыттан уҥуоҕа халыр босхо баран, эппэт кэлэҕэй, саҥарбат тардыас буолла. Л. Габышев. Эт <да> этимэ — киһи тылын истибэт, баардыылаабат, онон этэн туһа суох (эппит да эппэтэх да син биир). ☉ соотв. хоть кол на голове теши
Эйиэхэ эт да этимэ, син биир. Н. Неустроев. Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр, икки ардыгар, түгэнэ, түргэнинэн) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
[Тыҥырахтаах көтөр] этиэх түгэнэ ситэ баттаан ылан тэбэн, хайыы үйэҕэ өлөн аллара сурулаан эрэр тыыраахыны ууга тириэрдибэккэ, салгыҥҥа лып гыннаран ылла да, тыа диэки көтө турда. Амма Аччыгыйа
Ити барыта наһаа түргэнник буолла, этиэх бэтэрээ өттүгэр бүттэ. Болот Боотур
Этиэх икки ардыгар, Тимир эрэһэ сүүрүк Тэбэр долгунун үрдүгэр Тирэччи тирэммитинэн, Дириҥ куоллараан устун Тимирэн иһэр эбиппин. С. Васильев
Тэҥн. көрүөх бэтэрээ өттүгэр. Этиэхтэн эриэккэс көр эриэккэс. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр, Эт бүтэй Этиэхтэн эриэккэс Уҥуоҕа умайар, Силиитэ дьалкыйар. П. Ойуунускай
Этиэхтэн эриэккэс, Саныыртан талыыкан, Эдэртэн эйэҕэс, Өлөөнчүк барахсан. Эллэй. Эттэ да этириэс — эппитин туох да иһин уларыппат. ☉ соотв. сказал как отрезал
Лоп гынна да догобуор, эттиҥ да этириэс (өс хоһ.). [Үчүгээйэп:] Мин кинини атын үлэҕэ анаан турабын. Ити туһунан тыл көтөҕө да сорунума. Эттим да этириэс. С. Ефремов. Этэ да барыллыбат — ким, туох эмэ туһунан этиллибэт, саҥарыллыбат даҕаны. ☉ И говорить не приходится (о ком-чём-л.)
Аймахтарбыттан көмө туһунан этэ да барыллыбат, хата бэйэбиттэн көмө көрдүүллэр. Этэ дьиэһий көр дьиэһий. Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
[Алта удаҕаттар] Татынньахтыы сытар Таас килиэ оҕону Эрийэ охсон, этэ дьиэһийэн, Эрийэллэрин аҕай кытта [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай. Этэн баран хаалар көр хаал. Дьүөгэм этиэхтээҕин этэн баран хаалар киһи
□ «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх бэтэрээ өттүнэ (иннинэ) — этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) диэн курдук. «Сөп!» — эрэ диэтэргин Сипсибилигин, Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ Тус хоту бараммын Туһааннаах убайгын Түптүр дьуоҕаттан босхолуом. П. Ядрихинскай
Тэҥн. көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Этэ сэлээр көр сэлээр II. Тиһэҕэр, Кухайа ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар, дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
Энэлийэн ыла-ыла этэ сэлээрбит эркээйилээх, кутуран ыла-ыла холкулла олорбут хойгуолаах …… өлүү дьөлөҕөс үүтүнэн үргүөр үргүйдэ. Эрилик Эристиин
[Күкүр Уус] иһин түгэҕиттэн дириҥник мэҥийэн, иччилээх тыллары дьүөрэлээн, этэ сэлээр буолан иһэн, устунан салҕалас буолбут кылыһахтаах күөмэйигэр кэһээн ыллаан дьүрүһүтэн барар. Г. Колесов. Ээҕин эттэ — кытаанах эрэйи-кыһалҕаны көрсөн, улаханнык моһуогуран, кэһэй буолла, чуурун биэрдэ. ☉ Получать от кого-чего-л. суровый урок, быть сломленным кем-чем-л.
Эрэй кытаанаҕын эрэйдээтилэр, Ээхпин эппэтим биирдэ да. Эллэй
[Ыстапаанньыйа:] Дьоннору тимир чуумпурунан таһыйатаһыйа хас да хонугу мэлдьи аһаппакка хараҥа оҥкучахха хаайаллар үһү ээ… Ээҕин этиэр диэри. Күндэ
◊ Кистээбэккэ эттэххэ — кырдьыгынан, хайдах баарынан эттэххэ. ☉ Если быть честным, сказать как есть, если говорить, не тая
[Хоодуотап:] Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
[Петя:] Кистээбэккэ эттэххэ, мин ити күн үөрэн атаҕым сири билбэт буолбута. И. Данилов
Күөйэ-хаайа эт (эт-тыын) көр күөй-хаай. [Аан Далбар:] Оҕоҥ кэскилин күөйэ этимэ, Тыл сэттээх. И. Гоголев
Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ көр даҕатан. Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Оонньоон эт — элэк-хаадьы оҥостон сымыйаны саҥар, эт, көрүдьүөстэнэн албыннаа. ☉ Обманывать ради шутки, говорить в шутку, пошутить
«Оҕолоор, кэлиҥ! Тыыннаахпын! Оонньоон этэбин!» — диэбит били сүппүт уол. Суорун Омоллоон
[Варя (үөрэн күлэ түһэр, ийэтин кууһар, ууруур, эргичитэр):] Дьэ, ити туох диир эбит диэн, оонньоон эппитим. С. Ефремов
[Панас:] Эдьиэй, ааттыыбын, оонньоон этэбин. Эн бэйэҥ баҕаҕынан үҥкүүлээбэтэҕиҥ, — диэтэ. «ХС»
Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат). Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт курууска этэ. Н. Заболоцкай. Сымнатан эттэххэ көр сымнат. Айаммыт, сымнатан эттэххэ, унньуктаах, сылаалаах буолла
□ Кинилэртэн сорохторо [гороно, районолар эппиэттээх үлэһиттэрэ] ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым»
Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) көр таарыччы. Таарыччы этэн аһардахха, нуучча сирэ үөскүөҕүттэн ыла бу дойдуга олорор табыллыбат. И. Тургенев (тылб.)
Талбытынан эттэххэ көр талбытынан. Талбытынан эттэххэ Таракаан эмиэ муостаах. П. Ойуунускай. Чуолаан эттэххэ — тугу эмэ ордук чуолкайдаан, чопчулаан эттэххэ. ☉ Если быть точным, конкретизировать в словах
[Вера:] Онно баҕар эһиги, чуолаан эттэххэ, эн да буруйдаах буолуоҥ. С. Ефремов. Эн эппэтэҕиҥ буоллун — этиллибит туоллун, этиллибит курдук буоллун диэн баҕа санааны биллэрии. ☉ Пусть исполнится сказанное, пусть будет так, как сказано (говорится в случае желания исполнения сказанного)
Эн эппэтэҕиҥ — таҥара эппитэ буоллун (өс хоһ.). Эн эппэтэҕиҥ — Иэйиэхсит эттэҕэ буоллун! П. Ойуунускай. Эппиккэ (этэргэ) дылы — туох эмэ диэн эппит курдук, туох эмэ диэбиттии. ☉ Как говорится
Эппиккэ дылы, боруоста «үчүгэй» уол. «Кыым»
ср. др.-тюрк. айыт ‘позволить говорить; спрашивать’, кирг. айт ‘говорить, сказать’
II
аат.
1. Өлөрүллүбүт кыыл, сүөһү эбэтэр көтөр аһылыкка туттуллуон, ыстанан сиэниллиэн сөптөөх чааһа, көп өттө. ☉ Часть туши убитого животного или птицы, употребляемая в пищу, мясо
Мин тотуохпар диэри эти дэлби сиэтим. Н. Неустроев
Дьиэ ыһаарыламмыт эт сытынан аҥылыйар. Софр. Данилов
Оҕонньорум икки үтэһэҕэ сыалаах эти үөлэ охсон уотун кытыытыгар анньыталаата. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Киһи эбэтэр кыыл тыыннаах буолан, олох олорорун кэрэһэлиир бүтүн бэйэтин бүттүүнэ: сымнаҕас эттигэ, хаана-сиинэ, уҥуохтара. ☉ Плоть, тело, организм (человека или животного)
Көһүйбүт эккин көннөрөн, Көллүбүт уҥуоххун хамнатан, Утуйбут буолларгын Уһуктар кэмиҥ кэллэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда сылаабытыттан эппит көһүйэн хаалан, атахпытын нэһиилэ соһор буолбут этибит. Т. Нутчина
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. МЛФ АҮө
3. көсп. Уларсыкка туһаныллар көлө иһин төлөбүр. ☉ Плата за пользование чужим рабочим скотом
[Дьаакып:] Ыстапаан, атыҥ этин төһө диигин? А. Софронов
Көлө этэ бара-кэлэ уон икки сүүс. Амма Аччыгыйа
Ыраах сырыыларга ыппыт охтуу ыстаннарабын, …… Этинэн төлөбүргэ элээрдэн бараттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
♦ Аһаҕас эттээх көр аһаҕас
Туох баар иэйиитин, өйүн-санаатын истэбилэ турар сылаас дууһалааҕар, аһаҕас эттээҕэр эбии ыга сыһынна. Н. Босиков
Абааһы, иччи аһаҕас эттээх дьоҥҥо көстөр, иһиллэр дииллэр. И. Федосеев
«Сир түннүгүнэн» аатырар ураты муударай аар кырдьаҕастар, эбэтэр «аһаҕас эттээх» «көрбүөччү», аптаах-хомуһуннаах улуу ойууттар эрэ өтө көрөн этэр кыахтааҕынан аатыраллара. Эрчимэн
Буордаах эт көр буор. Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
Буутун этэ буспут (муҥутаабыт) <сиһин этэ сиппит> көр буут I. [Манчаары:] Эн буоллаххына Буутуҥ этэ буһарыгар, Холуҥ этэ хойдоругар, Самнан биэрбэт саргылан, Түһэн биэрбэт төлкөлөн. Эллэй
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн, холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
«Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу», — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата. Эрилик Эристиин. Бүтэй эттээх көр бүтэй II. Сөдүөт, бүтэй эттээх буолан, өтөххө куттаммакка хонно
□ Абааһыны аһаҕас эттээх-сииннээх дьоннор көрөллөр дииллэр
Оттон Сайыына бүтэй эттээх. Г. Угаров
<Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт көр кэрэх I. Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс хоһ.). Сэттэ кэрэх этиттэн маппыт Нэлээһэйгэ дылы. Саха фольк. Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат көр тут I. Бу [оҕо] да турбата. Инчэҕэй эттээҕи таба туппатыбыт. Н. Түгүнүүрэп
Инчэҕэй эттээх тулуйбат көр тулуй. Салгын титирээн, сир дьигиһийэн, уу оргуйан олорор, инчэҕэй эттээх тулуйбат үлүгэрэ соҕотохто таҥнары сатыылыыр. С. Васильев
Таһырдьа үүт сылытар оһохторо суох буолан, Муоча күнү быһа дьиэтигэр уот оттон, инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. С. Никифоров
Иэдьэгэй эттээх көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Көрдүгэн эттээх көр көрдүгэн. Оҕобут көрдүгэн эттээх буолан, алааска, тыаҕа барбаппыт, дьиэбитигэр олоробут. Кыһыл этинэн көрөр көр кыһыл. Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт. П. Ойуунускай
Ньиччэҕэй эттээх — инчэҕэй эттээх диэн курдук (көр инчэҕэй). Түрмэҕэ өр туталлара буолуо. Ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сирин кэпсииллэр. Болот Боотур
Этиһэн тэҥнээҕин Булбатах туура. Ньиччэҕэй эттээҕи Тулуппат дууһа. Баал Хабырыыс
Германияҕа ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сорун-муҥун көрбүппүн санаан кэллэхпинэ …… тыыным хаайтарар. М. Шолохов (тылб.)
Өлүөр эккэр түөн уурунума көр өлүөр. Өлүөр эккэ түөн ууруллубат (өс хоһ.). Суох, оннук сатаммат, эрэбиисийэ кэллэҕинэ, миигиттэн иэстиэ, өлүөр эппэр түөн ууруммаппын. Далан
Хайа атыыһыт, этэргэ дылы, эргиэн бириинсибин кэһэн, өлүөр этигэр түөн уурунуой? С. Федотов
Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Хас хоһоон барыта сүрэхтэн эт тардан, хаан хабан тахсыахтаах! П. Тобуруокап
Маяковскайтан сабыдыаллаах кырдьык даҕаны сүрэхтэн эт хабан, хаан тардан тахсыбыт поэзия! Н. Тобуруокап
Арай «хоһоон сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан тахсыахтааҕын» бэйэтинэн билбит биир улахан бэйиэппит Пётр Тобуруокап ханнык эрэ ыстатыйатыгар «тыл сытын-сымарын, тыл амтанын билиэххэ» диэһинэ итиннэ кэм чугас, уруулуу, атылыы соҕус буолара эбитэ дуу. С. Федотов
Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи көр уҥуох. Убайым уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр көр үүт I. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр ынах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эт атаҕынан көр атах. Сорохтор киэҥ Сойууһу, атын да дойдулары эт атахтарынан уһатытуора сыыйаллар. С. Федотов
Эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
Чулуу тылбаасчыты [Владимир Державины] Семён Данилов эт атаҕынан эккирэтэн, көрдөөн булбута. «Кыым». Эт бэйэтинэн — ким эмэ бэйэтэ, тус бэйэтинэн. ☉ Он сам, лично, собственной персоной
Эн хамначчыт уолунаҕын, баай батталын эт бэйэҕинэн билбит киһигин. Амма Аччыгыйа
Баһыттан атаҕар диэри хаары бүрүммүт, сирэйэ-хараҕа бурҕаҥнас кырыа киһи уһун суолу эт бэйэтинэн эмиэ өтүүктээн барда. И. Никифоров
Кини эт бэйэтэ билбитин-көрбүтүн тутатына ис-иһиттэн күүстээхтик иэйэн этэр ураты дьоҕурдаах. «ХС»
Тэҥн. сирэй бэйэтинэн. Эт илиити- нэн — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). «Оо, сорум да баар эбит! Оннооҕор аҕалаатар аҕабын, эт илиибинэн тутан-хабан, ийэ буоругар харайбат сорум кэллэҕэ!» — Маппыр тииһин хабырынна. Л. Попов
Тимир кэбэрэни булларан уокка кытардан баран, эт илиитинэн тутан туран кыһыл тылынан сырдырҕаччы салаан кэбистэ. ИПН АОК
Былырыын күһүн …… худуоһунньуктар, ускуустуба үлэһиттэрин бүтүн биригээдэлэрэ тахсан былааннаан, биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн мусуой экспозициятын оҥорон биэрбиттэрэ. «ХС»
Этин <да> тартарбат — минин (иҥин) да тартарбат диэн курдук (көр тартар). Ити хаптаһыннара билигин ыллаһан да бардахтарына, соччо этин тартарбакка эрбии, көөбүллүү турууһу. Н. Заболоцкай
Кэрэмэс көрөн турбахтаата. Кыыла этин да тартаран көрбөт. Р. Кулаковскай
Ийэтэ, кини [Дьөгүөссэ] саҥатыттан этин да тартарбакка, хараҕын чыпчылыйбакка килэччи көрөн, айаҕын аҥаччы атан …… сытта. М. Доҕордуурап. Этин сааһа аһылынна — эмискэ ис-иһиттэн тоҥон, дьагдьайан ылла; туохтан эрэ олус улаханнык куттанна-куойда. ☉ соотв. мороз по коже дерёт; мурашки бегают по спине
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
[Соня (кыбдьыгырыыр, дьигиһийэр):] Оо, хайдах эрэ куйахам күүрэн уонна этим сааһа аһыллан, тоҥон бардым. В. Протодьяконов
Кыысчаан бу дьулаан сэбэрэттэн куттанан этин сааһа аһыллыбыта, мэктиэтигэр куйахата үмүрүтэ тыыппыта. «Чолбон». Тэҥн. этэ атыйар. Этин сүүйтэрбит — кырдьан, ыалдьан, улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит, этэ-сиинэ ииммит. ☉ Терять тело от старости, худеть. Эбэм, кырдьан, этин сүүйтэрбит. Этин тартарда — куттанан, соһуйан, ходьох гынна. ☉ Судорожно дёргаться
Испирдиэн эмискэ Этин тартарда, Эргиллэ хайыста, Олоро түстэ, Ойон түстэ. А. Софронов
Андрей Иванович бастаан этин тартаран дьигиһис гына түстэ. Р. Кулаковскай
Этин ыт сиэбэт буол- бут — этин ыт сиэбэт гына диэн курдук (көр сиэ). Ити кэмҥэ Охотскай эҥээригэр өстөһөн эттэрин ыт сиэбэт буолбут хас да бандьыыт бөлөхтөрө баар этэ. Амма Аччыгыйа
Матасыыкылынан кэрийбитим буоллар эппин ыт сиэбэт буолан эргиллиэх этим. П. Егоров
Кии бөҕөнү күрдьүбүппүт, ходуулу таспыппыт, барытын илбийэнмиинньиктээн кэбиспиппит. Эппитин ыт сиэбэт буола сылайбыппыт. КИ АДББ
Тэҥн. элэтэ эһиннэ, былата быһынна. Эт киһи (дьон) элэйдэ, сыа киһи (дьон) сылайда көр сылай I. Ити иһэн, Эт киһибит Эргэ нэмэттэ курдук Имиллэн, Элэйэн барбыт, Сыа киһибит Сындааһын иҥиирэ сыыйыллан, Сылайан барбыт. П. Тобуруокап
Үс төгүрүк сыл сатыы айаннаан, сыа дьон сылайан, эт дьон элэйэн кэлбиттэрэ. Д. Апросимов
Эт кулгаахпынан (истибитим) көр кулгаах. Кини ырыатынтойугун, олоҥхотун эт кулгаахпынан истэн, илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим диэтэхпинэ, бука, омун буолуо суоҕа. Күннүк Уурастыырап
[Начаалынньыктар] саҥа дьылтан АТС үлэҕэ киириэҕин туһунан эрэннэриилэрин эт кулгаахпытынан хаста да истэн турабыт. «Кыым»
[Чацкай:] Туох баҕайытай? Эт кулгаахпынан иһиттим! А. Грибоедов (тылб.)
Эт лахса көр лахса. Биир суон соҕус эт лахса киһи түргэнник лобурҕаччы хааман киирэн, бартыбыалын остуолга лис гына бырахта. А. Софронов
Ыҥыырга суон төҥүргэс курдук лип-бааччы олорор кэтит сарыннаах эт лахса аргыһа үгэһинэн көбүөлээн хардьыгынаата. И. Гоголев
[Ымсыы Хонооһой] эт лахса уҥуохтаах, биэс уонуттан тахсыбыт, кырдьа барбыт көрүҥнээх киһи. «ХС»
Эт мэйиитинэн көр мэйии. Икки атахтаах Иэгэй күлүк Эт мэйиитинэн эридьиэстээн, Салаҕай дугуй санаатынан сатаан Туппут-оҥорбут оҥоһуктара эбит. С. Зверев
Эт мэйиитинэн, дьаһалынан, ама, киниэхэ [Кагаҥҥа] тэҥнээх аҕыйах ини! «ХС»
Эт саастыы көр саастыы. Эт саастыы кыргыттаргын көрөн киһи үөрэр. Софр. Данилов
Ньургуһун Лоокууттуун эт саастыы этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Ньыыкан — кыыһыгар Балаайаҕа:] Бу мин өлбүт оҕобун Сүөдэри кытта эт саастыы. Н. Борисов. Эт сирэйинэн — хайдах баарынан, кырдьыгынан, тугу да кистээбэккэ (кэпсэт). ☉ Начистоту, откровенно, ничего не скрывая (разговаривать). «Эт сирэйинэн кэпсээ, тугу гынныгыт?» — диэтэ аҕата буруйдаах уолугар
□ Аата ньии, тугу таайса сатыы олордохпутуй? Иккиэйэхпит дии, эт сирэйинэн кэпсэтиэх. Болот Боотур
Эт сүрэҕинэн көр сүрэх I. Ол хаһан да сурукка суруллан, маассабай үөрэх буолбакка, биирдиилээн уус тус эрэйинэн, эт сүрэҕинэн булбут улуу дьоҕура буолар. ЧАИ СБМИ. Эт тардарын курдук — кыратык, биллэ-биллибэттик (ыалдьыбыт киһи бэрт кыратык үтүө буолан иһэрин этэллэр). ☉ Чуть-чуть, самую малость (идти на поправку — о больном человеке). Эмээхсин онтон ыла эт тардарын курдук үтүөрэн испитэ
□ Хор, Ипатий эт тардарын курдук, бэттэх диэки санаата кэлэн эрэр эбит. М. Доҕордуурап
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Эргэнэ хара тыам Иннэ-кэннэ биллибэт Эҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай. Эт тиэтэлинэн түөлбэ. — олус ыксаллаахтык, суһаллык. ☉ В срочном порядке, крайне спешно
Киэһэриитэ Дьөгүөрэп оҕонньор мин олорор ыалбар эт тиэтэлинэн дабдыкычыйан ааспыта. Н. Заболоцкай
Яковтаах Дормидонт сержаннарыгар тылларын былас түһэрэн, аҕылаан-мэҥилээн киирэн, туох буолбутун эт тиэтэлинэн кэпсээтилэр. «ХС»
Эт туппут көр тут I. Манчаары уруккутааҕар эт туппут, хаана хараарбыт. А. Софронов
Настаа кыыһа эт тутан төлөһүйэн эрэрин үөрбүт хараҕынан астына, киэн тутта көрбүтэ. П. Аввакумов
Туох буолуой, кыратык уойбуппут, Хобулук үрдүгэр эргийбэт буолбуппут, Ол аата биһиги бүгүн «эт туппуппут», Сүүрбэлээх саастартан куоппуппут. АМА ХКУ. Эт туруйар буол көр туруй. Оҕом, улаатан, эт туруйар буолбут. Эт хараҕынан (көрбүт) — сурах хоту буолбатах, дьиҥ бэйэтинэн көрбүт (онон чахчыта саарбаҕа суох). ☉ Собственными глазами, своими глазами (увидеть)
[Дьэллэм Дьэбдьиэ] Аттакылар дэриэбинэлэригэр баран, судаарыскайдар олорор дьиэлэригэр кыабакыс гынан киирбитин эт харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
[Ананий] сүүрүк күүһүрбүтүн, уу дэбилиҥнии анньа кэлэ турарын эт хараҕынан көрөн, өйө-санаата көтөҕүллэ үөрдэ. М. Доҕордуурап
Урут хаһан даҕаны тыыннаах бандьыыты эт харахтарынан көрө илик дьон, сүрэхтэрэ быллыгыраата. «ХС»
Эт чаллах көр чаллах. Кини эт чаллах, үскэл көрүҥнээх, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, хара бараан дьүһүннээх киһи. «ХС»
Кыырыктыйбыт баттахтаах эт чаллах киһи …… Юрканы уһун уктаах сиппииринэн сүнньүгэ доргутан биэрээри, эккирэтэн аҕай эрэр эбит. А. Гайдар (тылб.)
[Павлуша] пиибэ олгуйун саҕа улахан төбөлөөх, нүксүгүр, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
Этэ аты- йар — этин сааһа аһылынна диэн курдук. Этим атыйан дьар гынна, өрүтэ даллаҥнаатым. П. Ойуунускай
[Сүллүкү ойуун] этэ атыйталаан, дьагдьайан, тииһигирэн барда. Болот Боотур
Этэ дьар гынна көр дьар гын I. Тыгырыана киһини …… атыҥырыы көрдө, куһаҕаннык санаата, куттанан этэ дьар гынна. Болот Боотур
[Миша] этэ дьар гынар — кинини тымныы харахтар өтөрү-батары көрөллөр. Н. Лугинов. Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьирийдэ (илдьи барда) кэпс. — олус улаханнык сылайда, сылайда-элэйдэ, сэниэтэ олоччу быстыар диэри сылбадыйда. ☉ соотв. валиться с ног; устать как собака
Тамахтара наһаа хаппыт, эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит. А. Софронов
Дьулустаан, туохтан эбитэ буолла, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да олус илистибит, эт-этэ илдьирийбит, сылайбыт курдук сананна. Э. Соколов
Дьэ маны ааттыахха сөп уол оҕо сындааһына сыыйыллар, эт-этэ илдьирийэр идэмэрдээх үлэтэ диэн. «ХС»
Этэ (этим) салаһар көр салас I. Дьыбар сыыгыныыр, тоһуттар… Өссө да тымныйыа турдаҕа. Ыччака! Этим салаһар, Тымныыбын умнубут буоллаҕым. С. Данилов
Мин оҕонньор бу кэпсээн дьүһүлэнэ олороруттан этим саласта, куйахам күүрэргэ дылы гынна. И. Никифоров
Бандьыыт, тойонун ыгыытыттан этэ салаһан дугуҥнуу-дугуҥнуу, илдьи кырбанан атаҕар нэһиилэ уйуттар кыһылы …… балаҕаҥҥа илдьэн испит. «ХС». Этэ тардан көрбөт — олох куттаммат, куттанар диэни билбэт. ☉ соотв. не знать страха, ни один мускул не дрогнул
Ньирэй, кутталы билбэт буолан, бөрөттөн этэ тардан көрбөт. Этэ тардар көр тарт. Тыа саҕатыгар тиийэн, кэннибин хайыспытым, онуоха этим тардыбыта, сүһүөҕүм хамсаабыта, сүрэҕим ыарыылаахтык «дьар» гыммыта. Е. Неймохов
[Мөрүөн] кими эмэ көрсүөм диэн, этэ тардар, дьиксинэр. Д. Таас
Бөрө, төҥкөс гынан ыллыгы сытырҕаан көрдө уонна, этэ тардан, туора ыстанна. Р. Кулаковскай
Этэ умайар көр умай. Тоҕо этиҥ умайар? Тоҕо төбөҥ ыалдьар? И. Гоголев
Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
◊ Атах эт көр атах
[Кээрэкээн] хаары таптайан сомоҕолоон баран, муннун тоҕо охсунан, ол хаанынан хаарын тас өттүн кытарда сууйан-сотон, атах эт оҥорбут. Саха ост. II
Эдьиийим Ксения Егоровна, атах эти хоспох үрдүгэр хоҥноро сылдьан, сыыһа үктэнэн сууллан түспүтэ. ВНЕ НЭНь
Быдьырхай эттээх ыстаал көр быдьырхай. Быдьырхай эттээх ыстаалтан оҥоһуллубут саа. Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй. Биһиги дьилэй эттээх буоламмыт саҥаны, бастаан иһэри билбэккэ, көрбөккө, сатаабакка олорорбут буолуо. В. Протодьяконов
Ол ынырык күннэр-дьыллар содулларын биһиги дьилэй эттээхтэр тута билбэтэхпит иһин, үрдүк баҕалаах, үтүө дьулуурдаах өттүгэр хааччах-хаайыы буолбутун дьэ истэн-билэн эрдэхпит. Күн т. Көҕөн эт көр кө- ҕөн III. [Айыы бухатыыра] күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүк-тах тарта. Ньургун Боотур
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Кини] хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. М. Доҕордуурап
Көм эт көр көм. Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Көм эт — буут этэ (сап, быа хатарга). Хомус Уйбаан
Биир кыргыһыыга Мэхээс хаҥас өттүгүн көм этин сэнэрээт үлтүркэйэ тоҕо солоон ааспыта. Н. Кондаков
Кырбас эт көр кырбас II. [Оҕонньор:] Оо, дьэ, диэ даа! Киһи аны биир кырбас эти сиирэ, биир быһыы килиэби сиирэ, биир чааскы чэйи иһэрэ — барыта туора көрүүлээх, барыта хааччахтаах. П. Ойуунускай
[Суккун сонноох Суут албын] ойоҕо ойон тура эккириир да, үс тоҥ кырбас эти таһыттан киллэрэн күөскэ угар. Суорун Омоллоон
Кинээһиҥ эйиэхэ хас да сордоҥу уонна икки-үс кырбас эти аҕалла. И. Федосеев. Саатар эт (сэп) көр саат I. Суор эт көр суор II. Уол, илиитин быччыҥнарын күүрпүтүгэр, суор этэ мөкүнүйэн таҕыста. Тоҥ эт көр тоҥ II. Сахалар тоҥ эти сөбүлээн сииллэр
□ Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай. Эт аһылыктаах — этинэн аһылыктанар тыынар тыыннаах. ☉ Питающийся мясом, плотоядный
Бөрө, эһэ — эт аһылыктаах кыыллар. Эт бэргэ харах көр бэргэ. [Уот Уһуму] Эт бэргэ буолбут Эҥэрэ чүөмпэ харахтаах. П. Ойуунускай
Эт мөҥүрүөн көр мөҥүрүөн. Аҕам титииктэн эт мөҥүрүөн тыһаҕаспытын сиэтэн таһаарда. Ф. Постников
Эти ылыыга хаһаайыстыбалар биир дьоһуннаах соруктара — түргэнник төлөһүйүмтүө, эт мөҥүрүөн сүөһүнү булан, талан иитии. АДГ СКУо
Көлө тиийбэт буолан, Лээһэҥкэ диэн ааттаах эт мөҥүрүөн кылгас атахтаах хара маҥаас атыыр оҕуһу от кэбиһиитигэр көлүйэр этилэр. «Чолбон»
Эт сааһа көр саас III. [Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов
Эмээхсин уолугар бэркэ наллаан, киһи этин сааһынан киирэрдии эппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. «Кыым». Этэ ууммут — силгэтэ, быччыҥа эчэйбит, эмсэҕэлээбит. ☉ Растянул мышцы, связки
Эт ууммутун ардыгар тоҥ сүгэ ончоҕунан кыһарыйа баттыалаан үтүөрдүү эмиэ баар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. ет ‘мясо; плоть, тело’, алт. эт, каракалп. ет ‘мясо’