кыс I диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Лооһой] чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов

ууһумсуй диэнтэн хай
аата. Олус өйдөөх дьоннор мөккүһэннэр …… сүүнэ үгүс ууһумсуйууну уонна тылы-өһү таһааран бараннар …… бэрт өр мөхсүбүт суолларын тиһэҕэр тиийэн өйдөөбүттэр. Л. Толстой (тылб.)

n. smith; master, craftsman; ууһумсуй= v. to pretend to be a master, show off one’s craftsmanship; уус тыл n. eloquence; мас ууһа n. carpenter; тимир ууһа n. ironsmith, blacksmith; муос ууһа n. ivory carver

сыһ. Туох эмэ бүтэр уһугунан суптуйарын, чулбуйарын курдук (тугу эмэ гын). ☉ Так, чтобы сужалось, заострялось к концу (сделать что-л.)
Кини ууһумсуйан олорон, хайыһар уһугун таһааран, чулбуччу быспытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Туруйа] Тумсун чулбуччу тутунна, Моонньун сургуччу бырахта. Күннүк Уурастыырап

даҕ., эргэр.
1. Хас эрэ чиэппэр (харыс) уһуннаах. ☉ Имеющий длину в сколько-то четвертей
Бүөтүр мичээрдии-мичээрдии, салҕааһыннаах алта чиэппэрдээх хотуурун сытыылатаары өрө тутта. Болот Боотур
Өнчөҕөр тиийэ элэйэн эрэр чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов. Кини ааттаах ууска моҕойугар салҕааһын уурдарбыт биэс чиэппэрдээх элитиэпкэ хотуурдаах эбит. БИТ ӨҮөС
2. Биэдэрэ чиэппэрэ арыгы киирэр истээх (хол., бытыылка). ☉ Объёмом в четверть ведра (напр., бутыль)
Ол киһи, утаакы буолаат, чиэппэрдээх бытыылкаҕа кутуллубут арыгыны мараччы көтөҕөн тахсан барар. Эрилик Эристиин
Чиэппэрдээх арыгы бытыылкаларын таҥнары тутуталаабыт курдук атахтардаах остуол уһугар уһун синньигэс уолан киһи олорор. И. Гоголев
Остуолга турар чиэппэрдээх бытыылкаттан хончоҕорго арыгы кутан дьалкытта. ИН ХБ

кыҥкынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Убайым арыт ууһумсуйан, Тымтыкка тыҥ гына тылбыйан, Кылы аалан кыҥкынатара, Кырыымпаны син санатара. Болот Боотур
«Пана, балалаайкаҕын ылаҥҥын кыҥкыната түһэн кулу эрэ, бу хотуттары мин үҥкүүгэ ыҥыран көрүөм этэ», — диэбитэ Платон. КПИ СМ
Кыталыктар кынаттарын төбөлөрүнэн сиэттиһэн баран, уйаларын тула үҥкүүлүүллэр, …… ыллаан кыҥкынаталлар. Улуро Адо (тылб.)

сыһ. Ыксаабакка, наҕылыччы. ☉ Тихонько, не спеша, спокойно, неторопливо
Кэл, олор, наллаан кэпсэтиэххэ.  Баһылай бэркэ наллаан, ууһумсуйан олорон куормалыыр. Амма Аччыгыйа
[Холбуканы] дьиэҕэр илдьэн кэлин наллаан көрөөр. Кыһаллан көрдөххүнэ, б а ҕ а р , о л к и с т э л э ҥ и а р ы й ы а ҥ. М. Ефимов
Эмээхсин уолугар бэркэ наллаан, киһи этин сааһынан киирэрдии эппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Оргууй <аргыый> наллаан көр оргууй
Арамаан, эн ити биллэриини, сойута түһэн баран, өлбүттээхтэри бастаан хайдах эрэ олус уолуйбат, сүрэхтэрэ хайдыбат гына эрдэттэн сэрэтэн баран, аргыый наллаан биэрэриҥ буоллар ордук буолуо этэ. В. Протодьяконов
Эһэ дьону оргууй наллаан чугаһаары гыналларын бэйэтигэр биэс-алта хаамыыттан ордук чугас киллэрбэтэх. ПАК АаТХ

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

туохт.
1. Тугу эмэ ханна, туохха эмэ хоҥнубат гына тугунан эмэ иҥиннэр, сыбаа. ☉ Приклеить, прикрепить что-л. к чему-л.
Ыраас, халыҥ кумааҕыны түөрт муннуктуу кырыйан баран, кинигэ тас өттүгэр сыһыарда уонна бэркэ ууһумсуйан олорон бөдөҥ буукубаларынан «Альбом» диэн суруйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ким төһө кыайарынан дьиэтин эркинигэр сибэккилээх ыспалыары сыһыарар, сибэккилээх хартыынаны ыйыыр. С. Васильев
Сотору тахсан ааҥҥа биллэрии сыһыарда. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу тут, эбэн биэр. ☉ Присоединить, приобщить, прицепить что-л. к чему-л.
Өлбүттэр, дьадайбыттар сирдэрин барытын сыһыаран-сыһыаран, Сыҕаайаптар сирдэрэ кэҥээтэр-кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Холкуоска дьону сыһыарыахтарын, дьону тардыахтарын билиминэ, хата, дьону тэйитэллэр этэ. Күндэ
Чугастааҕы ойууртан суон бэрэбинэлэри кэрдэн, онно икки богуону сыһыаран, бэртээхэй остолобуой туппуттар. П. Егоров
△ Тугу эмэ туохха эрэ даҕайан ыл эбэтэр ыкса чугаһата тут. ☉ Приблизить, подвести кого-л. к чему-л.; коснуться чем-л. чего-л., дотронуться до чего-л.
Атын төҥүргэскэ сыһыаран, миинэн айаннаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Дабыыт сааны иэдэһигэр сыһыарбатаҕыттан үөрэр. У. Нуолур
Кылыйан кыыралдьытта, чээл күөх кырыска тиҥилэҕин да сыһыарбат курдук сүүрэн элээрдэ. «ХС»
△ Кими эмэ туохха эмэ кыттыгастаах, сыһыаннаах гын. ☉ Вовлечь кого-л. в какую-л. деятельность, сделать участником чего-л., приобщить к чему-л.
Ийэтэ кинини кыратыттан үлэҕэ сыһыаран, олоххо бэлэмнээбитэ буолбатаҕын. М. Доҕордуурап
Бу мин, суоссоҕотох төрөппүт уолуҥ баарбын, туох эмэ үчүгэй дьон быһыытыгар-майгытыгар сыһыардыҥ дуо? А. Сыромятникова
Марк Николаевич биһигини музыканы өйдүүргэ, таптыырга бары өттүнэн сыһыаран үөрэтэн испитэ. САа
3. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу, дьүөрэлэһиннэрэ тут. ☉ Сочетать, совмещать, связывать что-л. с чем-л.
Онон, бүгүн манна буолбут аһаҕас кэпсэтииттэн хайа-хайаҕыт, үлэ-хамнас туһатыгар сыһыаран көрөн, сөптөөх отчуоту бэйэҕитигэр бэринэн, наадалаах түмүгү оҥостунаргыт эрэйиллэр. В. Яковлев
Ити сөп: сэлэ — тимир. Ол гынан баран, Сэлэ Хаппый диэн сир аатын [Комаров] итиннэ сыһыарара алҕас, Сэлэ Хаппыт — сэлэ өтүүтүн хаппыт сирдэрэ буоллаҕа дии! Багдарыын Сүлбэ
Быстах түбэлтэни уопсай быраабылаҕа сыһыаран түмүктээһин дедукция диэн ааттанар. ДИМ
4. Кими-тугу эмэ бэйэҕэр чугаһат, бэйэҥ көрүүгэр-харайыыгар ыл. ☉ Приближать кого-л. к себе; приставить кого-л. к кому-л. для надзора
Табаарыс биригэдьиир, бу оҕону миэхэҕэ сыһыар! Үөрэтэн, такайан, солбуйааччы оҥостуоҕум. В. Яковлев
[Ааныска:] Сахаар, ити тоҕо биһиги Сибиэтэбитигэр сүрдээх элбэх ынаҕы сыһыардыгыт? Уон алта ынах элбэх буолбат дуо? С. Ефремов. Саха норуотун чулуу уола П.А. Ойуунускай Даадары мээнэҕэ талан бэйэтигэр сыһыарбатаҕа чахчы. «Чолбон»
5. көсп. Ыарыыны тарҕат, атыттары ыарытыннаран сүһүрт (инфекционнай, вируснай ыарыынан ыалдьыбыт киһи туһунан). ☉ Заразить кого-л. чем-л. (напр., болезнью)
Дьоммун куһаҕаннык ыалдьан өллүлэр, кыыстарыгар кытта сыһыарбыттар диэн сураҕы кини ыыппыт этэ. Н. Заболоцкай
Бааһынайдар сүөһүлэригэр куорҕаллааччылар араас ыарыылары (чумааны, анемияны уо. д. а.) сыһыараллара. БИД