чопчулаа диэнтэн хай
аата. Геройдар анабылларын чопчулааһын кэнниттэн оҕолор учуутал көмөтүнэн кылгатан кэпсээһин былаанын оҥороллор. ФНИ ТЛТКҮө
Уобарастар бэйэ-бэйэлэрин кытта талан ылан чопчулааһын ньыматынан ыпсарыллыбыттар. «ХС»

аат., эргэр. Туох эмэ үчүгэйдик ыпсарыллыбыт, тигиллибит сиигэ. ☉ Крепкий, прочный шов чего-л.
Дьиппиэһиннээх симиир. ПЭК СЯЯ
Саамал кымыһы санаатынан хамната турар буоллун диэн, бичиктээх биһиэйэхтээх, симэхтээх бииллээх дьиппиэһиннээх симиирдэрин сириэдитэн кэбиспиттэр. ПЭК ОНЛЯ I

I
аат., түөлбэ. Муора балыгын арааһа. ☉ Морская рыба из семейства лососёвых, майма.
ср. тунг. майма ‘форель’
II
аат., түөлбэ. С и л и м инэн ыпсарыллар хаптаһыннары туттарар ытарча. ☉ Зажим, деревянные тиски, используемые при склеивании досок.
ср. др.-тюрк. ба ‘связывать’
III
даҕ., түөлбэ. Истээх, улахан истээх. ☉ Пузатый (о животном или человеке).

туохт. Тимири тэнитэ таптай (хол., буолта, тоһоҕо сэлээппэтэ суох уһуга угуллубут үүтүттэн төттөрү уһуллубатын курдук). ☉ Клепать, заклёпывать
Хандалытын хатааһынын суохайан бүтэрэн баран: «Тур», — диэтэ тимир ууһа. ОЛ ПА
Сөмөлүөт баактара эмиэ суохайан ыпсарыллыбыт листовой дюралюминийтан оҥоһуллубуттара диэн бэлиэтиэххэ сөп. ЭБЭДьА
ср. бур. сохижо гархаха, сохижо дүүргэхэ ‘обмолотить’

1. тоһоҕолоо диэнтэн бэй., атын. туһ. Аянитов кичэйэн ыпсарыллыбатах, тоһоҕоломмотох былаахы муостаҕа үктэнитэлиирэ хачыгыраан иһиллэр. Софр. Данилов
2. көсп., кэпс. Ханна эмэ хам хатан, олох хамсаама, барыма. ☉ Засидеться где-л. «Бу уол манна тоҕо хам тоһоҕолонно, бар, утуй», — диэн үүрэн ыыппыттара. П. Аввакумов

сыһ. Тыллары сааһылаан, бэргэнник, хомоҕойдук, уус-ураннаан (саҥар, эт). ☉ Стройно, складно, выразительно (говорить)
Иһиччит Байаҕантай диэн улуу ырыаһыт тойугун истэн бараммын, ыпсаҕайдык да ыллыыр, тупсаҕайдык да туойар, хомоҕойдук да хоһуйар эбиттэр диэн сүрдүк сөхпүтүм, бэркэ бэркиһээбитим. Болот Боотур
Дьөгүөссэ тапталын туһунан ыпсаҕайдык, кыыс сүрэҕин ортотунан киирэр тылы сатаан булан эппэккэ, быһа муҥнана иһэрэ. «ХС»
Былыр-былыргыттан сахалар сатаан ыпсаҕайдык ыпсарыллыбыт, ылбаҕайдык наардаммыт, талбатык таҥыллыбыт алгыс этиигэ улахан суолта биэрэллэрэ, этиллибит тылы толору сатаан ылыналлара. «Сахаада»

аат.
1. Халыҥ хаптаһын. ☉ Плаха (толстая доска). Бэс былаахы. Тиит былаахы
□ Кубалаах бөһүөлэгиттэн тутуу матырыйааллара — хаптаһын, буруус мастар, былаахылар, кирпииччэ, тоһоҕо, иэччэх, аан тутаахтара, кырааска, толь эҥин араас тиэллэн кэлэн истилэр. В. Протодьяконов
[Харытыан] сүгэ ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов. Бырысыаптаах тыраахтар тыырыллыбыт былаахылары сотору-сотору тиэйэн аҕалан өрөһөлүү кыстыыр. А. Федоров
2. эргэр. Былыр палач киһи төбөтүн быһа охсоругар анаан оҥоһуллубут суон мас кэрчигэ. ☉ Плаха (деревянная колода для казни)
Ыраахтааҕыта саллааттарыгар: «Баһын былаахыга ууруҥ!» — диэбит. Саха фольк. Тоҕус палач уолаттар! Чурум-Чурумчукуну, Былаахыттан быыһанан, быччалдьыйа турбутун, Чочоҥнуурун тохтотуҥ! Эллэй
[Ыраахтааҕы Суут Балаахырга:] Эн ол-бу буруйуҥ-айыыҥ элбээн эрэр. Итини барытын мунньан муунталаан баскын былаахыга уурдарыам. ҮҮА

аат.
1. Дьиэ ис бараанын (миэбэл) көрүҥэ: үчүгэйдик ыпсарыллыбыт устуруустаах хаптаҕай ньуурдаах, атахтардаах тэрил (атаҕын ахсаана, оҥоһуута араас буолар). ☉ Стол (вид мебели). Сурук остуола. Эбиэт остуола
□ Сибилигин аҕай кэлэн аһаары остуолга олорон эрэрэ. Суорун Омоллоон
Хотуна Баһылайга табах биэрдэ уонна хаҥас остуолга чэй бэлэмнээтэ. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Кими эмэ анаан ыҥыран күндүлээһин-маанылааһын. ☉ Угощение, застолье
Быр курдук ичигэс балаакка маанылаах остуолугар бырааһынньыктыы олорбуттара. В. Протодьяконов
Киэһээҥҥи остуолбутугар кэлэргитигэр көрдөһүөхпүн баҕарбытым эбээт. Л. Толстой (тылб.)
♦ Остуолла тарт — 1) бырааһынньык, күндү-мааны остуолун бэлэмнээ, күндүлээ. ☉ Накрывать на стол, угощать
Киэһэ дьиэлээхтэр, остуол тардан, хоноһолорун күндүлүүллэр-маанылыыллар. Н. Якутскай
Уобаластар, аэропортар салайааччылара биһигини остуол тардан, айах тутан көрсөллөр. «ХС»; 2) остуолга иһити, аһы бэлэмнээ. ☉ Раскладывать, расставлять блюда на столе.

аат. Дьиэ тутуутугар муннугун таһаарарга бэрэбинэлэр бэйэ-бэйэлэригэр ыга ыпсалларын курдук икки кытыыларыттан оҥо хаһыы. ☉ Выемка, сделанная топором в конце бревён в целях их плотного прилегания по углам строения
[Дьиэ] муннуктара — уобулга түһэртэрии. Саха сэһ. II
Парник бөҕө буоллун диэн уһаты иини сыттык мастар уобулларыгар түһэриллэр. КММ ОК
Кини атын баайда уонна, балаҕан эмэҕирбит, тохто сылдьар уобулуттан тардыһан, …… үөһэ ытынна. А. Фадеев (тылб.)
◊ Моойторук уобул көр моойторук
4. Бу дьиэ муннуктара ампаардыы моойторук уобуллаахтара. Саха сэһ
1977
Улуус управата моойторук уобуллаах, ортотунан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ баара. «Чолбон»
Баай ыал тэлгэһэтэ. Моойторук уобуллаах дьиэ муннуга көстөр. Н. Туобулаахап. Уобул мун- нук — туох эмэ тутуу оҥо хаһан оҥоһуллубут олуктарга ыпсарыллан ууруллубут муннуга. ☉ Угол рубленых строений, выполненный посредством состыковки брёвен с помощью специальных выемок
[Баай ыаллар] алаас саамай көстүүлээх кырдалыгар уобул муннуктаах нуучча дьиэлээх буолаллар. «Саха с.». Уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билбэттэрэ. Б. Лунин (тылб.)
русск. угол

даҕ.
1. Быстаҕастарынан оҥоһуллан, бэлэмнэнэн баран холбоммокко сылдьар (хол., быһыллыбыт таҥас). ☉ Раскроенный, но недошитый
«Дьэ, көрөн кэбис, — диир Лидия Ивановна, технологическай лииньийэ саҕаланар сиригэр олорор кыыһы …… ыйа-ыйа, — кини кырыллыбыт сатаҕай таҥастары нүөмэрдиир». «Кыым»
Бинсээкпин олоппоһум өйөнөрүгэр кэтэрдэ ыйаан баран, өссө даҕаны тигиллэ илик сатаҕай сылдьар кумааҕыларбын, ыскааптан ылан, бэрийэргэ сананным. М. Попов
△ кэпс. Туох да оҥоһуута суох, табаарынан сылдьар (таҥаһы этэргэ). ☉ Рулонный (о ткани)
Ити пуондаҕа барыта сүүрбэ тыһыынча миэтэрэ сатаҕай таҥас, уонунан тыһыынча буут бурдук …… бэриллибитэ. ПА
2. Хомулла, дьаһалла, быһаарылла илик. ☉ Разобранный, незавершённый, недоведённый до конца. Туох да иһитэ, суута суох сатаҕай малы сатаан илдьибэппин
□ Билигин даҕаны үгүс искусственнай тутуулар, икки мас муоста саргы сатаҕай тураллар үһү. Н. Босиков
3. Ыпсаҕайа, сааһыланыыта, сатамньыта суох; ыһыллаҕас. ☉ Несовершенный; расхлябанный, разболтанный (напр., о дисциплине). Сатаҕай тэрээһин. Сатаҕай дьиссипилиинэ
□ Уулаах итинтэн салгыы холкуос иһигэр тахсыбыт бары сатаҕай быһыылары кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы, композицията сатаҕай буолар. ВГМ НСПТ
△ Ыһыллаҕас көстүүлээх. ☉ Беспорядочный, лишённый единого плана (напр., о селении)
Бөһүөлэк уопсай көстүүтэ олус сатаҕай, бэрээдэгэ суох. «Кыым»
4. сатаархай диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Үөгүлүү былаастаан, Сатаҕай сатаҕайдык Саҥа саҥаран, Сарылыы турбута үһү… П. Ойуунускай
Сатаҕай саҥанан айдааннаах соҕустук Айаатаан, хаһыыран борохуот айманна. Н. Түгүнүүрэп
«Кэһэйдин, тоҕо уорда диирий? Уоруум да хайыым, кыыбаҕатын кыатаннын ээ!» — ким эрэ кэһиэхтээх сатаҕай куолаһа бээҕиниир. «ХС»
5. түөлбэ. Сабыыта, бүөтэ суох, аһаҕас. ☉ Незакупоренный, неприкрытый, открытый
Мин өлбүт таба этин тула өттүттэн күрүөлээн кэбистим уонна аҥаар өттүн сатаҕай хаалларан, саанан айа тартым. Н. Заболоцкай
ср. алт. дьадаҕай ‘открытый’, кирг. жадаҕай ‘одинарный; незащищённый’, казах. жадаҕай ‘лёгкая одежда’