эйэргэс диэнтэн тиэт
көрүҥ. Эдэр-сэнэх эрдэххэ Эйэргэспэхтээн хаалыаҕыҥ, Оҕотук соҕус эрдэххэ Оонньоомохтоон хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй

саҥа алл. Үөрбүтү бэлиэтиир саҥа аллайыы. ☉ Выражает радость
Күөрчэх ойуун кэриэтэ Күөдүлгэхтии эргийэр, Түҥ-таҥ түһэн таҥнар, Түбэспитин түҥнэрэр. «Ооһоймооһой», — диэтэҕим, Оонньоомохтоон көттөҕүм! Р. Баҕатаайыскай

I
ньаамырҕаа диэнтэн холб. туһ. «Сири билэргэ дылы, тугу эрэ ньаамырҕаһар этигит дии», — диэн кэргэнэ хоолдьугунан оонньоомохтоото. П. Ламутскай (тылб.)
II
даҕ. Чуолкайа, сэниэтэ суох, бытаан (куолас, саҥа туһунан). ☉ Невнятный, слабый, замедленный (о голосе, речи). Таһырдьа ньаамырҕас саҥа иһилиннэ. Кырдьаҕастар сэһэргэһэн, мааҕыҥҥыттан саҥалара ньапньаамырҕас

дьүһ. туохт. Тугу эмэ амтаһыйан минньигэстик ыйыстан кэбис. ☉ Проглотить что-л. с удовольствием
Эрбэх саҕа дьэдьэннэри ытыспар хомуйабын. Ытыһым томточчу туоллаҕына, айахпар соҕотохто ньэм гыннаран кэбиһэбин. Н. Лугинов
[Куоска] кутуйах сүүрэн илибирээн эрдэҕинэ, ыраатыннарбакка харбаан ылара. Ол курдук оонньоомохтоон баран, ньэм гыннаран кэбиһэрэ. В. Яковлев

сыһ. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн хайааһын буолар кэмин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении времени, за которое совершается действие (в, когда)
Оҕо-оҕо эрдэххэ Оонньоомохтоон хаалыаҕыҥ, Эдэрсэнэх эрдэххэ Этэн-тыынан биэриэҕиҥ. А. Софронов
Тыаҕа эрдэххэ уоппуска кэмигэр мэлдьи оттоһон, үлэлээн тахсыллара. «ХС»

туохт. Үлүһүйэн, күүрэн туран ыпсарыылаахтык саҥар-иҥэр. ☉ Говорить пылко, складно, с воодушевлением, увлечённо
Оҕо-оҕо эрдэххэ Оонньоомохтоон хаалыаҕыҥ, Эдэр-сэнэх эрдэххэ Этэн-тыынан биэриэҕиҥ. А. Софронов
Үөрүөх-көтүөх Күнүм үүннэ, Ыллыахтуойуох Санаам ыкта, Этиэх-тыыныах Кэмим кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Ол гынан баран, кини үөрбүтүн-көппүтүн, эппитин-тыыммытын көрүөҥ этэ! Амма Аччыгыйа
◊ Этэн-тыынан кимилдьит көр кимилдьит
Этэн-тыынан кимилдьитэр кэмигэр, мэктиэтигэр, омуннаах бэйиэт кэриэтэ этэ. С. Федотов

аат.
1. Туохха эмэ чуоҕур курдук сырдык ойуу эбэтэр туспа хараҥа дьүһүн. ☉ Крапинка, пятно
Сур самыытыгар уонна ойоҕосторугар үрүҥ толбоннордоох бэртээхэй ат. Н. Якутскай
Биир моҕой моонньугар таас харах курдук быһыылаах толбоннор бэрт чуолкайдык көстүбүттэрэ. ЛА ИУА
Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «оргуһуохтаах кыыс» дииллэр. КНЗ СПДьНь
2. Күүскэ сырдыыр, тыгар эттик (хол., күн, ый) ыраахтан туналыйан көстүүтэ. ☉ Отражение яркого светила (напр., солнца, луны), отлив, отблеск, отсвет
Ый толбоно туналыйа сырдаппыт кыараҕас ыллыгын устун хаамтаран тачыгыратан истилэр. Л. Попов
Истиэп уҥуор сырдыы түһэр Ый толбоно суһумнуу. П. Тобуруокап
Киирэн эрэр күн толбонугар күөл ньуура чаҕылыйа күлүмүрдүүрэ. И. Федосеев
3. Дьүһүн, өҥ араастык оонньоон көстүүтэ. ☉ Перелив (всеми цветами радуги), переливчатость
Таҥнары туттахха, түүтүн төбөтө сырдык толбонунан оонньоомохтуур хара саһыл. Амма Аччыгыйа
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов
4. көсп. Киһи иэйиитэ, ис санаата, туруга тас көрүҥэр, сирэйигэр (үксүгэр хараҕар) көстүүтэ. ☉ Проявление на лице различных чувств человека (обычно во взгляде)
Өлөксөй харахтарыгар улахан таптал, үөрүү сырдык толбонноро оонньуу тураллар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар эҕэлээх толбон көстөн ааста. А. Фёдоров
Наум кэтит сирэйигэр үөрүү толбоно түһэн, ис киирбэх буолан көһүннэ. «ХС»
◊ Күөх толбон көр күөх I
Күөх толбон сөтүөлүүрэ Көтөр-мөҕөр Бүлүүбэр. В. Потапова. Тыл толбоно — тыл хос суолтата, дэгэтэ. ☉ Различие, дополнительный оттенок, нюанс значения, слова. Поэттар тыл араас толбонун табан тутталлар
ср. тув. долбан ‘румянец’, бур. толбо ‘пятно’

аат. Сүөһүнү үүрэргэ, былыр киһини таһыйарга аналлаах мас укка олордуллубут быа (быата өрүллүбүт, хас да утахтардаах буолуон сөп). ☉ Веревка или ремень, привязанные к палке и служащие для понукания животного, в старину — для телесных наказаний (ремень может быть витым и ветвистым), кнут, плеть, нагайка
Онтон аҕыс салаалаах, сэттэ болчуохтаах, айыы куо дьэллик кымньыынан иэнин иҥиирэ килбэйэн көстүөр диэри дэлби таһыйда. Ньургун Боотур
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
♦ <Талах> кымньыы киирбэт (гына) — олус хойуутук (үүн). ☉ Очень густо (прорасти — о растениях)
Эн учааскаҥ бурдуга талах кымньыы киирбэт гына ыга анньан таҕыста. М. Доҕордуурап
Эһиил саас баччаҕа кымньыы киирбэт бурдуга ыга үүнэн тахсыа. В. Титов
Кураан, хаһыҥ, сыыс, аһыҥа Хоппот хойуу бурдуга, Талах кымньыы киирбэт гына Тахсыа хоту дойдуга. Дьуон Дьаҥылы. Кымньыы күүһүнэн — тугу эмэ оҥорорго күһэйэн, моһуйан туран. ☉ Из-под палки
Кымньыы күүһүнэн оҕону иитэр үчүгэйгэ тиэрпэт. НАГ ЯРФС I
◊ Кымньыы аһылык — дьиҥнээх аһылык иннинэ аһанар сэмсэ аһылык. ☉ Предварительная легкая закуска перед завтраком, обедом или ужином
Сарсыардааҥҥы кымньыы аһылык тосхоллон, Халыҥ хаһа эмиэ ханыыласта, Хатан арыгы кутулунна, Саламаат ас тардылынна. С. Зверев
Эбиэт кэнниттэн утуйан турбут дьон быһыытынан кымньыы аһылыкпытын аһаатахпыт дии. С. Никифоров
«Күөс буһа турдун. Кэл, кымньыы аһылыкта аһыахха», — диэтэ кини кэнсиэрбэ аһан мадьыктыы-мадьыктыы. Н. Босиков. Кымньыылаах иҥиир зоол. — сүөһү кэлин атаҕын сототун иҥиирэ. ☉ Сухожилие на голени задней ноги скота
Кымньыылаах иҥиири кытыардылар, Холбукалаах иҥиири холбоотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлин атахтарын кыыбас түүлээх тириитин бэрбээкэйдэрин кэлин өттүттэн сотолорунан, ньуоскалаах, кымньыылаах иҥиирдэрин устун …… сытыы быһах уһугунан тыырда. «ХС». Өрүү кымньыы — тирии быаттан өрүллэн оҥоһуллубут мас уктаах кымньыы. ☉ Кнут, сплетенный из кожаных ремешков и натянутый на деревянное кнутовище, плеть
Киһи ол-бу диэки көрбөхтөөтө, өрүү кымньыытынан оонньоомохтоото. Н. Заболоцкай
Сотто [киһи аата] сарылыысарылыы, уолун быыһыы сатаабытын иһин тойон үс быаттан өрүллүбүт кымньыытынан үлтү куһуйан, охторон түһэрбитэ. Эрилик Эристиин
Оттон нөҥүө илиитигэр икки салаалаах өрүү кымньыытын көрдөр, Болот төрүт да уһун кэпсэтиитэ-айдаана суох эрдэсылла сууламмыт буолуо этэ. Н. Заболоцкай. Талах кымньыы — талаҕы быһан оҥоһуллубут кылгас кэмҥэ туттуллар кымньыы. ☉ Хлыст, сделанный из подручного материала (напр., из тальника) и используемый временно
Таня талах кымньыытын санныгар тутан, …… ынах хомуйан элээрэн иһэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саа тыаһа дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, талах кымньыынан [тэллэҕи] тэбиир курдук. Эрилик Эристиин. Тиистээх кымньыы — кымньыы тутааҕар аты кырыатыырга, ыраастыырга аналлаах тиистэрдээх тимир ылтаһыннаах кымньыы. ☉ Кнут, к кнутовищу которого приделана скребница (железная пилообразная пластинка для чистки лошадей)
Афанасий Сидоров сыарҕаттан үрүҥ тиистээх кымньыыны ылан, аты кырыатаата. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. камчы, камдьи ‘кнут, плеть’