и. д. от дьиксин = опасение, боязнь.

и. д. от куттан = боязнь, страх, опасение, испуг.

и. д. от кыбыһын = 1) стеснение, смущение; стыд; 2) боязнь, опасение.

межд. выражает опасение, опасливое удивление ой-ой-ой, ох ты; айыбыын , аны биһиэхэ тиийэн кэлиэ ! ой-ой, а вдруг он к нам нагрянет!

межд. выражает страх, опасение ай, ой, ах, ох; айыккабын , тугун сүрэй ! ой, как страшно!; айыккабын , аны алдьархай буолуо ! ох, может случиться беда!

саҥа алл. Сэрэхэччийиини, куттаныыны, дьиибэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает опасение, опасливое удивление: ой-ой-ой! ах ты! Айыбыан, аны биһиэхэ тиийэн кэлиэ.
□ Ойуурга дьоннор ураатаһаллара иһиллэр
Биир саҥа: «Айыбыан, айыбыан... субу кэллэ», — диир. Күндэ

туохт.
1.
ырдырҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. [Бу ыт] сүрдээх сымнаҕас эрэйдээх. Бу кыыс бэйэтэ ырдырҕаппыта буолуо. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Туохтан эмэ куттана, сэрэнэ санаа, дьиксин; кими эмэ куттаа, дьиксиннэр. ☉ Испытывать опасение, беспокойство, бояться, остерегаться; приводить в беспокойство, пугать кого-л., наводить страх на кого-л. «Кэлиэ буоллар кэлбэккэ, киһи сүрэҕин ырдырҕаппытыгар үчүгэй аҕайдык мөҕүллүө», — диэн Маайа сааммыта. П. Аввакумов
Хайдах эрэ ырдырҕатан бардым. …… Саҥа суол-иис суоҕа дьиксиннэрбитэ өр буолла. С. Дадаскинов

I
сыһ., кэпс. Туһата, наадата суохха, мээнэҕэ: таах, сыыһа (итинник буоларын билбэккэ). ☉ Никчемно, зря, бессмысленно, неправильно
Онон бостуой санааҕын алдьатыма, ол-бу куһаҕан дьоҥҥо сөрүөстүмэ диир. Н. Неустроев
«Хаарыан дьоммуттан, доҕотторбуттан бостуой арахсаммын. Манна миигин атаҕастыыллар», — дии-дии ытыы олорор эбит. Суорун Омоллоон
Мин эйиэхэ сип-сибилигин кинээс иэнин хайдах хастыыры көрдөрүөм. Бостуой хамсыы, куота сорунума. Н. Заболоцкай
Көрдүү да сатаамаҥ бостуой! Баал Хабырыыс
ср. русск. пустой ‘бесполезный, никчемный, напрасный’
II
сыһ. сыһыан т. Саҥарааччы сэрэниитин, сэрэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает опасение, предупреждение говорящего (а то)
Бостуой Клим баттыы кэлэн, кыыһырсыы буолуо. Суорун Омоллоон
Бостуой улуус быраабатыгар иһитиннэрэрбэр тиийиэм. Амма Аччыгыйа
Бостуой бүгүҥҥү нуормабын толорбокко хаалыам. В. Яковлев

1. нареч. ныне, теперь; манна кус аны түспэт здесь утки теперь не садятся; аны хойутаабат буол впредь не опаздывай; аны саас кэлиэм я приеду нынешней весной; аны түүн наступающей ночью; 2. в знач. модального сл. выражает опасение, предположение чего доброго; а может, вдруг; авось; ещё и..., а ещё...; аны мунуом чего доброго, заблужусь; аны сымыйалыырыҥ буолаарай ? а может ты неправду говоришь?; аны манна кэлиэ вдруг он сюда придёт; аны уоллаахтар эбит дуу ? а с ними, оказывается, ещё и мальчик? # аны аныаха диэри и до сих пор; аны даҕаны а) и ныне; б) и впредь; аны кэлэн модальное словосочет. всё равно; теперь-то всё (кончено); аны кэлэн , хаһан ситээри ! всё равно не догонишь!; аны санаатахха модальное словосочет. как я теперь понял; если сейчас вспомнить; аны туран модальное словосочет. и вот ещё; и вот вдруг; оҕонньордоро аны туран , аатын умнан кээспит и вот вдруг старик позабыл своё собственное имя.

I
аат. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн көрөн этии, таайыы. ☉ Догадка, предположение, гипотеза
Нууччалыы хоһооннорго билбэт тыллара үгүс буолаллар да, ол аһаҕас аҥхалааттары Микиитэ бэйэтин сэрэҕинэн дэхсилээн өйдүүр. Амма Аччыгыйа. Оччолорго Эллэй Боотуру кыргыс дуу, татаар дуу омук эбитэ буолуо диэн сэрэх эрэ буолара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938
Чоочо бэйэтин сэрэҕинэн сэрэйэн, Манчаары Баһылай уматтаҕа диэн, кини ханна баарын, тугу гынарын ирдээбит. МНН
◊ Сэрэх хоту — чахчытын билбэт эрээри таайан, сэрэйэн көрөн, быһа холоон (хол., тугу эмэ гын). ☉ Не обладая точными сведениями, опираясь на толки и догадки, наугад (напр., делать что-л.). Сэрэх хоту кэпсии сылдьыма, тоойуом
□ Мин, ыйыттаҕына даҕаны, манна олорон сэрэх хоту туох диэхпиний, үөрүүнэн сөбүлэһиэм этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов. Муҥханы түһэриэххэ син этэ, ол гынан баран сэрэх хоту быраҕар эмиэ сатаммат. Доҕордоһуу т.
II
1. аат. Туохтан эмэ эрдэттэн дьаарханыы, кэтэнии-мананыы; сэрэнэ санааһын. ☉ Опасение; осмотрительность, осторожность
Таҥара сэрэҕи сөбүлүүр (өс хоһ.). Тоҥон ыксаан иһэр буолан, туох да сэрэҕэ суох ыал тэлгэһэтин иһигэр киирэн, манна бандьыыттар баалларын дьэ өйдөөн, биирдэ «бабат» диир. Н. Якутскай
Аккын манна аҕалан сүөрэ тардыы гына баай, сэрэх хаһан да куһаҕаны оҥорбот. Ф. Постников
Сэрэҕин сүтэрбит ньиэмэһи хаптатан баран ботугураата: «Биир эбилиннэ, манан бүппэккит буоллар». Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Ордук сэрэнимтиэ; сэргэх, кутталы, сыыһаны эрдэттэн өйдүүр. ☉ Особо осторожный, осмотрительный; чуткий, опасливый
Сэрэх, наҕыл Киргиэлэй быһа-хото тыллаахөстөөх убайыттан улаханнык дьулайар. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр. Далан
Кырдьаҕас дьон сэрэх, көрсүө соҕус буолуохтаахтар эбээт! Н. Заболоцкай
♦ Бэрт (улахан) сэрэҕинэн — олус сэрэхтээхтик, сэрэниин-сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, с величайшими предосторожностями
Бэрт сэрэҕинэн табаҕын уматан баран, испиискэтин кэннигэр элиттэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бэрт сэрэҕинэн аппаны-дьаппаны аахтаран көрөн, оргууй уһуннардылар. М. Доҕордуурап
Отучча киһини талан, бэрт түргэнник тэринэн, улахан сэрэҕинэн, өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин