органический; органическай веществолар органические вещества; органическай уоҕурдуу органические удобрения; органическай холбоһуу органические соединения.

плексиглас (органический өс-туөкүлэ. Кытаанах, дьэнкир. Үчүгэйдик быһыллар, кы-лааккайданар, килиэйдэнэр, иһэрдиллэр.)

мн. (ед. углевод м.) углеводтар (углеродтан, кислородтан, водородтан турар, хамсыыр харамай, үүнээйи тыыннаах буоларыгар тутаах наадалаах органический холбоһуктар).

прил. органическайа суох (үүнээйигэ, хамсыыр харамайга сыһыана суох; тыыммат); неорганические вещества органическайа суох веществолар; неорганические удобрения органическайа суох уоҕурдуулар; # неорганическая химия неоргани-ческай химия (химия органическайа суох веществолары үөрэтэр салаата).

прил. 1. (мёртвый) тыыммат буолбут, өлбүт; 2. (неорганический) тыыммат; неживая природа тыыммат айылҕа; 3. (вялый) өспүт, аҥаархай; неживой голос өспүт куолас.

депрессордар (убаҕас маассаҕа былааһа сылдьар кыырпах минераллартан туһалааҕын арааран ыларга туһаныллар химическэй регулятор-реагеннар: органиката суох (неорганические) сорох аһыыбалар (кислота) туустара, испиэскэ, углеводтар, үүнээйиттэн ылыллар лигнин диэн холбоһуктар о. д. а.)

I м. 1. (вселенная) аан дойду, сир-хал-лаан; 2. (земной шар) аан дойду; 3. (общественная среда) эйгэ; капиталистический мир капиталистическай эйгэ; научный мир научнай эйгэ; 4. (область явлений) биис, эйгэ; растительный мир үүнээйи бииһэ; неорганический мир органическайа суох эйгэ; # на миру и смерть красна поел, дьон-сэргэ ортотугар өлөр да чэпчэки; пустить по миру ыал устун ыыт; не от мира сего халлаан киһитэ.

аат.
1. Киһи илиитинэн оҥорбутуттан ураты кинини тулалыыр эйгэ бүтүннүүтэ. ☉ Окружающий человека мир (за исключением творений его рук)
Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
Кини [Күннүк Уурастыырап] хоһоонноругар айылҕа эҥин — эгэлгэ өттүлэрэ тыыннаах хартыына буолан бэриллэллэр. Софр. Данилов
Билигин биһиги дойдубутугар айылҕа харыстабыла сүҥкэн суолталаах судаарыстыбаннай дьыаланан буолла. «ХС»
2. Ханнык эмэ сир, дойду ньуура, үүнээйитэ, хамсыыра-харамайа. ☉ Рельеф, растительность, животный мир той или иной местности, страны, края
Айылҕа барахсан, торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон, барыта саһаран, кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Н. Заболоцкай
Суол тоҕойун анараа өттүгэр айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа уһуктан, Алааһым уйгууран, Аларга чыычаахтар туойдулар. П. Тобуруокап
△ Куорат таһа, куорат таһынааҕы сынньанар күөх сирэм, уу, хайа эҥин. ☉ Загородная местность, места отдыха (поля, воды, леса, горы). Айылҕаҕа сынньан. Айылҕаҕа таҕыс
□ Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини! С. Данилов
3. Ханнык эмэ сир, дойду, күнүн-дьылын, килиимэтин туруга (үксүгэр быһаарыылаах). ☉ Климатические условия (обычно употр. с определением) местности, страны, края
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хоту сири ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Кэмсиммэппин ол ыраах Бэрдьигэстээх сирдээхпин, Кытаанах айылҕалаах Дойдуга үөскээбиппин. С. Данилов
4. филос. Аан дойдуга, куйаарга туох баар барыта, материя. ☉ Всё, существующее во Вселенной, органический и неорганический мир, природа, материя. Тыыннаах айылҕа. Тыыммат айылҕа. Айылҕаны чинчийии. Айылҕа сокуона
□ Материя, айылҕа өйтөн-санааттан тутулуга суох, төрүкүттэн баар, оттон өй-санаа материяттан үөскүүр диир философтар материалистарга киирсэллэр. ДИМ. Былыргы дьон айылҕа уонна уопсастыба сайдар сокуоннарын бэйэлэрэ билэр, өйдүүр олохторугар дьүөрэлээн, киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр уобарастарын сирэйдээн көрдөрөллөрө. Саха фольк.
5. Туох эрэ ис дьиҥэ, төрүкү сүрүн свойствота. ☉ Сущность, природа, основное врожденное свойство кого-чего-л. «Буурҕа-буулдьа дьылыгар» Эллэй талаанын, айылҕатынан лирик поэт буоларын дьэҥкэтик көрдөрөр. Софр. Данилов
Төлөн туох баар итиитин, сырдыгын биирдэ эрэ биэрэн баран эмискэ бүтэн хаалааччы. Кэрэни айааччылар үгүстэрин да айылҕата оннук. Суорун Омоллоон
♦ Айылҕа оҕото — 1) айылҕаҕа төрөөн-үөскээн, кини эриирин-мускуурун тулуйар, айылҕаҕа таптаабытынан көҥүлбосхо сылдьар (хол., сылгы, дьиикэй таба, кыыл, чубуку, тайах эҥин тустарынан). ☉ Дитя природы (о приспособленности зверей к суровым условиям Севера, об их вольной жизни на лоне природы)
Сылгы былыр-былыргыттан айылҕа оҕото дэнэр, ол иһин айылҕа туругуттан үөскүүрэ-төрүүрэ ыкса тутулуктаах. АНП ССХТ; 2) куруук айылҕаҕа сылдьар, булдунан дьарыктанар, ыраас, көнө, кэнэн киһи. ☉ Дитя природы (о человеке, постоянно находящемся на лоне природы, живущем ее дарами, честном, чистом, прямодушном и наивном)
Айылҕа оҕото Эргимургум көрө турар, Күн санаалаах Киһи барахсан Күн уотугар сардаҥарар. С. Данилов
Онно [Мэйи сиригэр] былыргы өбүгэ тоҥус өлбөт-мэҥэ хоодуот бииһэ, кыһалҕаттан уонна кыһарҕантан кыйдаран, кыыл-бырах сырыттахтара, айылҕа атаахтаппатах оҕолоро. Л. Попов. Айылҕата тардар — 1) айылҕаттан бэриллибит төрүкү дьоҕур биллэр; инстинкт көбөр. ☉ Проявляются прирожденные, врожденные склонности, инстинкты
Аччыктаатаҕына, эрэйи көрдөҕүнэ, бэйэтэ да айылҕата тардан, бултуу үөрэнэр ини [иитиэх кырса оҕото]. И. Федосеев; 2) куһаҕан быһыыта-майгыта быгыалаан, күөрэйэн ааһар. ☉ Сказываются его дурной характер, дурные наклонности.
◊ Айылҕаны чинчийээччи — тыыннаах, тыыммат айылҕа көстүүлэрин, уопсай сокуоннарын үөрэтээччи. ☉ Естествоиспытатель. Айылҕа сүүмэрдээһинэ биол. — баар усулуобуйаҕа ордук үөрэммит (урудуйбут) организмнар тыыннаах буолуулара, үөскээһиннэрэ, оттон онно сөп түбэспэт өлүүтэ-сүтүүтэ — тыыннаах буолар иһин охсуһуу, тыыннаах айылҕа сайдыытын сүрүн сокуона. ☉ Естественный отбор. Айылҕа үөрэҕэ — айылҕа көстүүлэрин уонна сокуоннарын үөрэтэр наукалар бөлөхтөрө (ботаника, зоология уо. д. а.). ☉ Естествознание
Күнүс үс-түөрт оҕо кэлэн сурук ааҕан добдуйаллар, ахсаан суоттаан букунаһаллар, айылҕа, география үөрэҕэр учууталларын кэпсээнин истэн олорор буолаллар. П. Филиппов