быырай диэнтэн төхт
көрүҥ. [Бухатыыр] табаһыт чааскылаах, көтүөлүүр көһүйэлээх, чохчоохойдуур оронноох, — быыракалаан кэлэр быһахтаах эбит. Суорун Омоллоон

даҕ. Сылырҕаан иһиллэр, сылырҕаан тыаһыыр. ☉ Издающий приглушённое позвякивание, бренчание
Улуо-баттах суорҕаннаах буолбуттар, саахыматтаах тэллэхтээх буолбуттар, сылырҕастаах сыттыктаах буолбуттар, ойуулаах оронноох буолбуттар. ПЭК ОНЛЯ VII

аат., эргэр. Халыгырас-кылыгырас тыастаах тиэрбэс киэргэл, аарык. ☉ Предмет украшения в виде металлических колечек, побрякивающий, позвякивающий при встряхивании
Кэтэҕэриин диэкинэн кэриччи көрдөҕүнэ, — аҕыс оронноох дьиэ буолла. Хаҥас оронунан хаҥырҕастаах хаппахчы айаҕа килэйэн көһүннэ. Ньургун Боотур
Улуу Кудаҥса обургу хаҥырҕастаах алтан тайаҕар тайанан саҥа аллайа олорбут. П. Ойуунускай
Инньэ гыналларын кытары, Хаҥас диэки Хайырҕастаах хаппахчы Суон-модун олуура сулбуруйда, Күлүүппэлээх күлүүһэ төлөрүйдэ, Хаарчахтаах хараҕата халбарыйда, Хаҥырҕастаах аана аһылынна. Күннүк Уурастыырап
ср. маньчж. хангир-кингир ‘позвякивание браслета’

дьөһ.
1. Хайааһын предмет хайа эмэ өттүнэн эбэтэр хайа эмэ өттүттэн буоларын, предмет хайа эмэ өттүгэр туох эмэ баарын бэлиэтииргэ туттуллан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражая пространственные отношения, обозначает направление, место совершения, распространения действия (куда, по какой стороне, где)
Кэтэҕэриин диэкинэн кэриччи көрдөҕүнэ, аҕыс оронноох дьиэ буолла. Саха фольк. Илин, арҕаа диэкинэн Иилии, хайа курдуура. Күннүк Уурастыырап
Уҥуоргу биэрэк көстүбэт даҕаны. Өрүс куртахтанан бу диэкинэн олус кэҥиир. Т. Сметанин
Бүгүн, биир ротаны ыытан Хоту диэкинэн киирбит бандьыыт этэрээтин төттөрү тэйитиэххэ наада. С. Ефремов
△ Туох эмэ аатынан, чугаһынан хайааһын буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на предмет, вблизи которого совершается действие (поблизости, мимо)
Кырдалга, иччитэх дьиэ кэтэҕин диэкинэн, баар тыраахтар ыһа сылдьар. П. Егоров. Сельпо үлэһиттэрэ туоһапка саанан кытыл диэкинэн устан ааһар мастары ытыалыы олороллор. А. Федоров
2
көр диэки 2.2. Халлаан сырдыырын диэкинэн тымныы олустаата. Киргиэлэй сарсыарда диэкинэн эрэ утуйда. С. Никифоров
Семен Ильич төбөтүн оройунааҕы сыллата, ордук кэнники диэкинэн, кэҥээн уонна килбэйэн иһэр тараҕайын таптаммахтаан ылбыта. Н. Заболоцкай

халы мааргы — 1) салаҥ, мөлтөх, олус судургу оҥоһуулаах (оҥоһук, тутуу туһунан). ☉ Грубый, топорный (об изделиях, сооружениях)
Ол эрээри ох саа таһыгар олус халы мааргы оҥоһуулаах гынан баран, бөдөҥ-садаҥ үҥүүнү, эһэ тайыытын, онтон да атын булт сэбин-сэбиргэлин көрөн баран, бары даҕаны хайдах эрэ саҥаларыттан маппыттара. Далан
Халы мааргы моонньохтоох сэргэҕэ ханнык эрэ тыҥырахтаах кыылы маһынан оҥорон олорпуттар. М. Доҕордуурап
Саад улаҕатыгар икки мэндиэмэннээх халы мааргы оҥоһуулаах сарай баара. А. Гайдар (тылб.); 2) куһаҕан көрүҥнээх, томороон (сирэй быһыытын этэргэ). ☉ Невзрачный, некрасивый (о лице)
Мардьааһай сирэйинэн халы мааргытын иһин, баай-тот киһи оҕото. Т. Сметании. Халы мааргы, кып-кыһыл, баҕыстыгас сирэйдээҕин иһин Баҕыстар Баһылай диэн ааттаммыт. Р. Кулаковскай
Маарыйа дьүһүнүнэн халы мааргы, хата, ол оннугар куруутун киэргэнэр. ССЛИО; 3) тоҥкуруун, куруубай, толоос. ☉ Чёрствый, грубый, непристойный
Халы мааргы, кэрэгэй дьоннор, хомойуох иһин, билигин олус кэмчитэ суохтар. Софр. Данилов
Инсэньиэрбит үс тыллаах этиини сатаан оҥорбот халы мааргы тойооску буолан биэрдэ. И. Бочкарёв
Сорох табаарыстар тыллара-өстөрө халы мааргы, култуура өттүнэн намыһах буолар. В. Титов; халы мааргытык — модорооннук, толоостук. ☉ Топорно, грубо
Халы мааргытык баллырдаан суоруллубут сыҥаһалардаах хас да оронноох. Г. Колесов
Ол тугуй даа?! Дьүөгэм, бэйэҕинэн Халы мааргытык ыйыттаххын даа! Р. Баҕатаайыскай
Тылы-өһү мээнэ халы мааргытык туттар дьону хас биирдии киһи тута билиэн сөп. В. Кондаков

даҕ.
1. Ким, туох эмэ дьэгин өттө, уҥа өттүн утарыта. ☉ Левый, левосторонний
Ырыаһыт кырдьаҕас Хат этиппэккэ, хап-сабар Хаҥас атаҕын сөһүргэстээтэ, Илин иэйэхситтээх халлаан диэки Иннинэн эргилиннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Болот оһох хаҥас чанчыгар бэркэ ууһун киллэринэн, талах ынах оҥосто олорбута. Н. Заболоцкай
Иван хаҥас илиитин остуолга тоҕонохтоон, сыҥаах баттанан олорон, кэрэ-чуор куолаһынан ыллаан унаарытан киирэн барда. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хоту диэки өттүгэр баар, хоту өттүнээҕи. ☉ Находяшийся на северной стороне чего-л.
Бастаан киирэн тугу да саҥарбакка олордо. Онтон уоскуйан баран дьонугар: «Дьэ абааһыны иһиттим, хаҥас ойуурга дьахтар кыланна», — диэн кэпсээтэ. Күндэ
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
Дьиэ хаҥас өттүнэн [өтөх] биллэр-биллибэт ыллык тахсан барда. И. Данилов
◊ Хаҥас (хара) дьиэ көр дьиэ I
Бэкирийэ Хара хаҥас дьиэттэн лиһиргээн кэлэн өҥөс гына түһээт, төттөрү сүүрдэ. П. Ойуунускай
Ыл, Хабырыыс, манан хаҥас дьиэҕэ аас: онно эт буһарбытым. С. Никифоров
Мин онно наар хаҥас дьиэҕэ (хотон дьиэ диэки өттүгэр, билии эркин кэннигэр оһохтоох, муостата суох, икки оронноох хоспоххо) олорбутум. СДТА. Хаҥас оҕун (халый, халыт) полит. — хаҥас бэлитиичэскэй баартыйаларга чугаһаа. ☉ Становиться более левым по политическим взглядам, леветь
[Бассабыык барахсан] Кэннинэн соҕус кэхтэн, Олус уҥа диэки охтубакка, Хабаана суох хаҥас диэки халыйбакка Элбэх киһи эрэйин сэрэйдэҕинэ Үчүгэй үөскүүрэ дуу. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскөтүн буруйа дакаастаммакка хааллаҕына, баайсан бэйэтин сэмэлэтиэ, былааскын үрдэппиккин, хаҥас халыйбыккын диэхтэрэ. Болот Боотур
[Өлөксөй] Бэлиитикэни хаҥас халытан, Биир холкуоһу ыспыта. С. Васильев
Хаҥас орон көр орон II. Уол хаҥас ороҥҥо ыалдьа сытар ийэтин улаҕатыгар ыстанна. Амма Аччыгыйа
Лоокуут түһээн көрдөҕүнэ, Ньургуһун хаҥас ороҥҥо олорон эрэн иистэнэн килбик маҕан тарбахтара иннэни субуйа хамсыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Огдоойо эмээхсин утуйан, хаҥас ороҥҥо муннун тыаһа сыыгыныыра. А. Сыромятникова. Хаҥас үлэлээ калька. — сүрүн үлэҥ таһынан кэбэҕэстик эбиискэ хамнастанар быстах үлэни үлэлээ. ☉ Подрабатывать дополнительно, иметь левый заработок
Тутулуннаҕына мөҕүллүө турар эбээт, хаҥас үлэлээбиккин, халтурщиккын диэхтэрэ. Э. Соколов
Сорох суобаһа суох тырахтарыыстар эрдэ буолуохтааҕар, лаппа хойутаан гараастан тахсаллара, путёвканы укта сылдьан хаҥас үлэлиир түбэлтэлэрэ тахсара. ТССКС
ср. п.-монг. хаҕас ‘половина’

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’

аат. Былыргы сахалар сайыҥҥы, оттон көс олохтоох дьон көтүрэн көһөрө сылдьар үөһээ өттүнэн суптугур быһыылаах, дьардьамата ураҕас мастарынан оҥоһуллубут, тугунан эмэ (хол., тириинэн) бүрүллүбүт дьиэлэрэ. ☉ Старинное стационарное летнее жилище якутов и переносное — кочевых народов в виде высокого конического шалаша из наклонно поставленных длинных жердей, плотно обтянутых чем-л. (напр., пластинами берёсты или шкурами), ураса
Кыыс ураһа иһигэр Хара саһыл бэргэһэни Уолугар анаан тигэр. И. Гоголев
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо. Тордох да көстүбэт. Н. Габышев
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов
Ураһа — ураты быһыылаах, көстүүлээх сахалыы архитектура пааматынньыга. В. Протодьяконов
◊ Буор ураһа — буор сыбахтаах ураһа. ☉ Ураса, крытая, обложенная землёй, земляная ураса
Буор ураһалар өссө да үрэх быыстарыгар, өрүс тумулларыгар манабыл буолан тураллар, быстах хонон ааһарга, сайын олорон балыктыырга. Н. Габышев
Буор ураһа, анааран көрдөххө, бука, Египет пирамидаларыттан даҕаны аҕа ини! «ХС». Далла ураһа — кыра кээмэйдээх ураһа. ☉ Малая ураса
Толоон хотугу өттүгэр Тоҕус моҕол дьиэ буруота Унаарыйан көһүннэ, Аҕыс далла ураһа Сандаарыйан көһүннэ. Ньургун Боотур
Моҕол ураһа диэни баай ыал туруорунара үһү, далла ураһа диэни дьадаҥы ыал оҥостунара үһү. Багдарыын Сүлбэ
Моҕол ураһа көр моҕол. Былыргы саха моҕол ураһаҕа таҥараны ахтар, алгыс-арчы этэр дьиэтэ буолар. П. Ойуунускай
Мусуой биир сонун кэрэхсэнэр тутуутунан саха моҕол ураһата буолар. «Чолбон». Сандама ураһа — иһирдьэ киирдэххэ олус сырдык ураһа. ☉ Ураса, очень светлая внутри
Былыр уон ахсыс үйэҕэ …… Кутуйах кинээс сүүрбэ биэс оронноох аарыма улахан сандама ураһалааҕа үһү. «ХС». Сарыы ураһа — сарыы тириинэн бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, обтянутая ровдугой. [Дыгын баай] төннөрүгэр, сарыы дуу, туос дуу ураһаларын Бэрт Хара диэки өттүн хаалларан, аҥаар өттүн тоҕо тардан өрүскэ көһөллөр. Саха фольк. Тордох ураһа — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая прокопчённой на дыму ровдугой
Уйаара-кэйээрэ биллибэт туундара устун тордох ураһанан дьон көһө сылдьара. Н. Якутскай. Туос ураһа — саха былыр сайын олорорго туоһунан эркиннээн оҥостор ураһата. ☉ Берестяная ураса. Эллэй Боотур туостаан, туос ураһаны туруорар
Саха фольк. Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов. Ураһалыы анньыы (сиик) — ураһа курдук быһыылаах ойууну таһаарар сиик. ☉ Конусообразный шов
Үчүгэй талахтаах, кыллаах иһити иитин ураһалыы эбэтэр иилэҕэс анньыы диэн сиигинэн тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Иилэ тардыы, ураһалыы сииктэринэн күндүгэ-мааныга туттуллар иһиттэри тигэллэр. ПСН УТС. Хатырык ураһа — мас хатырыгынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая древесной корой
[Тарабыыкын] сайылыкка таҕыстаҕына, хатырык, туос ураһалары туруортаан, хамначчыттарын туспа олордор. Л. Попов. Ходьол ураһа — орто кээмэйдээх ураһа. ☉ Средняя по величине ураса
Балаҕан иннигэр …… хоспох, эргэ ходьол ураһа, үүт астыыр кыра дьиэ эҥин баар. «ХС»
ср. турк. орача ‘небольшая юрта’, бур. урса ‘чум, шалаш, конусообразный шалаш’