харыс т., эһэ (тыатааҕы) диэн курдук
Ойуурдааҕы оҕонньор бэлиэтээбит Орук бэһин тула хаамтым. С. Зверев
Эһэни ойуурдааҕы, сырҕан, тыатааҕы, арбаҕастаах …… эҥин диибит. Багдарыын Сүлбэ

аат.
1. Ойуурга, тыаҕа сүөһү, кыыл тэпсибит суола. ☉ Тропа, протоптанная животными, звериная тропа
[Николай Максимович:] Виктор, оҕолоргун илдьэ манан үрэххэ быһа түс. Онно орох баар буолуо. С. Ефремов
Саһыл ороҕо туспалаах буолар. Куобах ороҕун курдук киэҥ-куоҥ, тигинэс чагда суол буолбатах. И. Данилов
2. Кыра кыыллар (кутуйах о. д. а.) хаспыт хороонноро. ☉ Нора
Муҥур тиит аннынан Орох үүтэ Оҥойон көстүбүтүнэн Таҥнары …… киирдэ. П. Ойуунускай
Бэрт өр сонордоон дьэ муҥурдаата – кутуйах ороҕор киирбитин көрөн, чааркааннарын иитэлээтэ. Болот Боотур
♦ Орох тэп — ханна эмэ олус элбэхтик сылдьар буол, сыбыытаа. ☉ Зачастить к кому-л. в гости
Кини бу суолунан оҕо эрдэҕиттэн орох тэппитэ. С. Никифоров
Кини уокка оттор мас сүгэһэрдээх ойуур уонна симиэбийэ икки ардыгар үгүстүк орох тэбэр. «ХС». Ороҕун устун сүүрпүт — бэйэтин өйүгэр-санаатыгар тарпыт, кутуругар сөрөөбүт. ☉ Склонять, побуждать к дурному кого-л.
Бүөккэни, быһыыта, аар-маар аҕатын курдук, ороҕун устун сүүрдүө суоҕун билбит. А. Сыромятникова
◊ Сис (көҕүс) ороҕо — сылгы сиһин тоноҕоһун үрдүнэн хара сурааһын түү эбэтэр киһи сиһин тоноҕоһун батыһа барар куоһах. ☉ Тёмная полоса на спине лошади; ложбинка (вдоль спинного хребта человека). Орохтоох систээх сур ат
□ Хойутаанап сүрэҕэ бэттэх, куолайын диэки, өрө үтэн тахсарга дылы гынна
Көхсүн ороҕунан инчэҕэй билиннэ. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. орух, тув. орук ‘дорога, путь; тропа’, хак. орах ‘тропинка, протоптанная дикими животными’

1. аат.
2. Кыыс эбэтэр уол кыра сааһыгар (үксүгэр эдэр сааһыгар диэри кэмҥэ этиллэр). ☉ Ребёнок, младенец, дитя
   Сүүрбэтин туола илик, барыларын баһыгар баар суох маанылаах оҕолоро. Эрилик Эристиин
   Вера суулаах оҕону аа-дьуо ылан сөрүүн сиргэ сытыарар. С. Ефремов
   Оҕолор эрэ тустарыгар киһи олорор, үлэлиир. В. Гаврильева
3. Улаата илик көтөр, кыыл. ☉ Детёныш, зверёныш, птенец. Кус оҕото. Ыт оҕото
   □ Саҥардыы көтөөрү гынан эрэр тураах оҕото мутукка хатана сатыыр. Эрилик Эристиин
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
   [Куоска] чыычаах оҕотун тутан сиэри дьүһүлэннэҕин! Р. Кулаковскай
4. Атын аат тылы кытта аччатар, атаахтатар суолталаах холбоһугу үөскэтэр. ☉ С именами существительными образует сочетание уменьшительно-ласкательного значения
   Суоҥаа сымнаҕастык, эйэҕэстик ытыһын оҕотунан айахпын саба туппута. И. Гоголев
   [Сотоколуур:] Арыы оҕотуна, үрүҥ сиэллэ аҕал. Күндэ
   Массыына иннигэр кыра алаас оҥос гына түспүтэ, ортотугар күөл оҕото чэмэлийэн сытара. В. Гаврильева
5. даҕ. суолт.
6. Ситэ илик, кыра; эдэр. ☉ Маленький, недостаточно зрелый, молодой
   Оҕо суордар иҥсэлээх харахтарынан кулуну одуулаһан турулуҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
   «Ээ, оҕо, букатын оҕо, доҕор!» — Иван Иванович мин диэки кылап гына көрдө. С. Данилов
   Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
7. көсп. Эрдийэ илик, туҥуй. ☉ Молодой, неокрепший
   Ол эрээри, сырдык хоһоон сылаас тыына кини оҕо сүрэҕин үөртэ. Амма Аччыгыйа
   Кыыс ырыата эдэр киһи эмньик сүрэҕин эймэһитэ, уол киһи оҕо кутун уйадыта эйээрбит. П. Филиппов
   Кини оҕо санаатын киэр кыйдаан, бэйэ бодотун тардыммыта. Н. Босиков
   ♦ Муммут кус оҕотун курдук көр мун. Кини ыксалыттан тугу да гыныан булбата, муммут кус оҕотун курдук буолла. Оҕоҕо баттат кэпс. — элбэх оҕолоох буол, элбэх оҕолон. ☉ Стать многодетным, заиметь много детей (букв. быть задавленным детьми)
   Элбэх оҕоҕо баттатан, ордук кыһалҕалааҕа. ГИП КДь. Оҕо куотуо суоҕа (миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай) — туох да куһаҕан буолуо суоҕа. ☉ Никакой беды, ничего страшного не будет (нечего пугаться, суетиться). Бу да киһи эттэххин, аата, оҕо куотуо буоллаҕай. Оҕо кутун тут — кимиэхэ эмэ олус сөбүлэт. ☉ Очаровать кого-л. [Кэтириинэ] Оонньуур иминэн уоттуу кыыһан, Оҕо куппун тутта дии! А. Бродников. Оҕолоотор оҕом (оҕобут) үрд. — төрөппүт эбэтэр аҕа саастаах киһи «олус чугастык саныыр баар-суох эрэнэр киһим» диэн санаатын этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Формула почтительно-вежливого обращения старших к молодым (употр. в притяж. ф.)
   Өлбөт-сүппэт ыйаахтаах Уот Дьөһөгөй төрдүттэн Уруйдатан тураммын Оҕолоотор оҕобор аҕаллым. П. Ойуунускай. Оҕону кытта оҕо, <дьахтары кытта дьахтар> — дьоҥҥо барытыгар биир тэҥ үчүгэй, эйэҕэс сыһыаннаах киһи. ☉ Человек, ко всем относящийся одинаково сердечно, доброжелательно, добродушный, искренний (букв. с ребёнком — ребёнок, с женщиной — женщина)
   Онуоха эбии кини майгыта эйэҕэһэ, үчүгэйэ бэрт: оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар, кими баҕарар кытта истиҥ тылы булан кэпсэтэр идэлээх. Софр. Данилов
   Кини киһиэхэ барытыгар эйэҕэстик сыһыаннаһар, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас. И. Федосеев. Оҕо оонньуута кэпс. — кыра, дуона суох; кэбэҕэстик кыаллар, кыах иһинэн. ☉ Незначительное, лёгкое, пустяковое дело, занятие (букв. детская игра)
   Бу диэн оҕо оонньуута буоллаҕа дии, тохсунньуга сиргэ хонор баар — абытай суол. Р. Кулаковскай
   Билиҥҥи үйэҕэ, бэл, уу күүһэ оҕо оонньуута буолла эбээт. Н. Заболоцкай
   Инники айаммытыгар тэҥнээтэххэ, тымныы ууга биирдэ киирэн тахсыбытым оҕо оонньуута эбит. «ХС». Оҕо оонньуута буолбатах — дөбөҥнүк кыаллар буолбатах, чэпчэкитэ суох. ☉ Это не пустяк, это не шутка, это серьёзное дело (букв. [это] не детская игра)
   Олоҕу олоруу — оҕо оонньуута буолбатах. Болот Боотур
   Бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
   Уон биир көстөн ордук сири сатыы хаамар оҕо оонньуута буолбатах. «ХС». Оҕо тойуга кэпс. — кураанаҕы лахсыйыы. ☉ Несерьёзный разговор, детский лепет
   Финляндияны таҥнаран биэрдибит диэн тыллаһыы адьас оҕо тойуга буолар. «ХС». Оҕо төрүү ыарыһах кэпс. — төрүөҕүттэн, төрүкү ыарыһах. ☉ Болезненный с самого рождения
   Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров. Оҕотугар өлүү- лээх кэпс. — оҕолоро өлө турар (ыал). ☉ Дети умирают один за другим у кого-л.
   Былыргылыынан, оҕолоругар өлүүлээх ыаллар оҕолоругар, сүрэхтээбит ийэ буолан, ылан иитэлиир. С. Васильев. Оҕотугар түспүт — оҕо курдук буол, оҕолуу быһыылан. ☉ Вести себя как ребёнок, впадать в детство (букв. стал ребёнком)
   Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьон, эдэриттэн эмэнигэр тиийэ оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Болот Боотур
   Оҕонньорум барахсан Оҕотугар түстэ: Уулуссаҕа ойон тахсан Уйадыйан турда. С. Данилов. Оҕотун быарын сиир харыс. — өлбүтүм быарын сиэн уойдум диэн курдук (көр өлбүт). Сахалар киһи наһаа кырыйдаҕына «оҕотун быарын сиир» дииллэр. Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> — оҕолоро төрүү-төрүү өлөн иһэр, оҕолоругар табыллыбат (ыал, дьон). ☉ Дети не выживают, не держатся у кого-л. (букв. ребёнок не встаёт)
   Хабыаччылаах оҕо турбат ыала буолаары гыннылар быһыылаах. Болот Боотур
   Биһиэхэ оҕо турбат, төрүү-төрүү иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев. Оҕо түспүт харыс. — сиппэтэх оҕо төрөөн өлбүт. ☉ Произошёл выкидыш (букв. ребёнок выпал). Тэҥн. оҕо куоппут (көр куот). Оҕо уйата оҥор (тарт) эргэр. — өр оҕоломмотох ыалга кыыран оҕо кутун иҥэрэн, үҥэнсүктэн, көрдөһөн кыыр (ойууну этэргэ). ☉ Камланием и заклинаниями вселить дух ребёнка в дом бездетной семьи (о шамане)
   Эрэмдэ диэн сиргэ олорор Чыыбыс ойуунунан оҕо уйата оҥотторорго сүбэлэспиттэр. И. Федосеев
   [Анньыыһын ойуун] оҕо уйата тардан араас иччилэргэ, айыыларга суламмыт. Багдарыын Сүлбэ. Оҕо хаата кэпс. — субуруччу оҕолонон иһэр, элбэх оҕолоох дьахтар. ☉ Женщина, которая рожает несколько раз подряд (букв. сума для детей). Кийиит оҕо хаата буолуон баҕарбат. Орук оҕото көр орук. Былыр орук оҕотун харыстаан, туора дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөккө улаатыннараллара. Тойон оҕото буол кэпс. — кимтэн да тутулуга суох буол; сололоох буол. ☉ Стать независимым; быть свободным, распоряжаться временем по своему усмотрению
   Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) фольк. — «кэлэр кэскилиҥ, үүнэр көлүөнэҥ тэнийэ, салҕана турдун» диэн алҕаан этии. ☉ Благословение на продолжение рода, чтобы судьба была благосклонна к потомству кого-л.
   Төрөтөр оҕолоро уйаламмыт, Иитэр сүөһүлэрэ күрүөлэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Төрөтөр оҕоҕут уйаланнын, Иитэр сүөһүгүт күрүөлэннин. Суорун Омоллоон
   [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм, Иитэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов. Үүтүн тохпут оҕо курдук — аһара хомойбут, санаарҕаабыт курдук, кэри-куру (буол, сырыт). ☉ соотв. как в воду опущенный (букв. как ребёнок, проливший своё молоко)
   Кини үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
   Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков
   ◊ Айылҕа оҕото көр айылҕа
   Кини [Дьэллик] бу айылаах кэрэ, нарынтаннарын айылҕа оҕотун сүрэххэ-быарга кыҥыы турбута буолуо дуо? Н. Заболоцкай
   Ньургуһун [кыыс аата] бэйэтин аатын курдук ыраас айылҕа оҕото, айылҕа тыыннаах сибэккитэ. Т. Сметанин
   Бу хорсун санаалаах айылҕа оҕото айаҕынан иитиллэр туурка саатын ыһыктыбакка сылдьар эбит. «ХС». Айыы оҕото — 1) кэпс. — үтүө-мааны майгылаах, сайаҕас санаалаах оҕо. ☉ Божье дитя, человеческое дитя, человек. Оҕом айыы оҕото, санаа хоту сылдьар; 2) фольк. — үөһэттэн айдарыылаах, киргэ-дьайга сыстыбат оҥоһуулаах оҕо. ☉ Благословенный свыше, неподверженный нечисти, невинный (о ребёнке). Онтон ыла аймахтара харыстаан, «айыы оҕото» диэн аат биэрэллэр. Саха фольк. Бэйэбит оҕобут кэпс. — манна үөскээбит, мантан төрүттээх оҕо. ☉ Здешний, местный, из этих мест (о молодом человеке)
   Сандаарка: «Хата бэйэбит оҕобут манна тахсан биэлсэр буолсу». С. Ефремов. Оҕо аата оҕо кэпс. — өссө да кыра, өйдөөбөтө элбэх буоллаҕа. ☉ Ребёнок есть ребёнок, ещё маленький, многого не понимает
   Оҕо аата оҕо, дэҥнэтэн улдьаарталыыра баар буолааччы. П. Аввакумов. Оҕо аймах поэт. — кыра, сүүрэр-көтөр саастаах оҕолор. ☉ Маленькие дети, детвора, ребятня
   Оҕо аймах таһыйар чалбаҕын Тиийээтин тиэтэйэн таһаартаа, Харалдьык маҥнайгы ачатын Сүрэҕим суоһунан угуттаа. П. Тобуруокап
   Кимка тыаҕа учууталлыыр, Оҕо аймах биһириир. Н. Босиков
   Ол иһин, оҕо аймах тэлгэһэҕэ, Эһиги көҥүл көрүлүүгүт. Т. Сметанин. Оҕо биһигэ кэпс. — кыһыл оҕону сытыаран бигиир орон (сүнньүнэн ыйанар орону этиллэр). ☉ Люлька (обычно о подвесной колыбели)
   Хаҥас диэки оҕо биһигэ көстөр. А. Софронов. Оҕо бырааһа эмт. — оҕону көрөр, эмтиир идэтийбит эмчит. ☉ Детский врач, педиатр. Бүгүн оҕо бырааһа кэлэн барда. Оҕо <да> оҕотуттан — оҕо-оҕо тус-туһунан, хайдах оҕотуттан. ☉ Ребёнок ребёнку рознь, дети детям рознь
   Ити гынан баран, оҕо оҕотуттан, ханнык баҕарар үлэҕэ айылҕа биэрбит талаана наада. Н. Босиков
   «Оҕо да оҕотуттан» диэн бэрт өйдөөх, түгэхтээх этии баар. «Кыым». Оҕо дьиэтэ — тулаайах оҕолору иитэр-харайар тэрилтэ, дьиэ. ☉ Детский приют, детдом
   Григорий Романович оҕо дьиэтигэр, оттон эдьиийэ, балта, быраата дьоҥҥо иитиллибиттэрэ. В. Ойуурускай
   Уруккута сынньалаҥ киинэ, билигин оҕо дьиэтэ. Н. Заболоцкай
   Дириҥҥэ оҕо дьиэтэ баара. ПП ОА. Оҕо дьон поэз. — оҕо саастарыттан өссө тахса илик, эдэр-сэнэх дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Үрэллигэс кыымнанан Отуу уота кытыастар. Үлэ бүтэн сынньанан, Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
   Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат, Сырдык дьиэттэн эдэр дьоннор Харахтара арахпат. С. Данилов
   Уран муудараһыгар Оҕо дьону иитэр Оскуолалары оҥордубут. Эллэй. Оҕо киһи — эдэр сааһыгар сылдьар уол, ыччат. ☉ Юноша
   Кыра Хабырыыс сүүрбэтиттэн эрэ тахсан эрэр оҕо киһи этэ. Эрилик Эристиин. Оҕо көрөөччү — ыал оҕотун көрөр, хамнастаах үлэһит. ☉ Няня, гувернантка (гувернёр)
   Кыысчаан ыалларга оҕо көрөөччүнэн, остолобуойга иһит сууйааччынан үлэлии-үлэлии, сэттэ кылааһы бүтэрбитэ. А. Кондратьев
   Ол саҕана уобалас үрдүнэн түөрт быраас, уон тоҕус биэлсэр уонна үс оҕо көрөөччү баара. И. Федосеев. Оҕо көтөҕөөччү эргэр. — дьахтар оҕолоноругар көмөлөһөөччү, дьахтар төрөтөөччү (былыр ыҥырыыга сылдьар саастаах дьахталлары, эмээхситтэри этэллэрэ). ☉ Повитуха, повивальная бабка
   Нарыйа ыалдьыан хас да хонук иннинэ оҕо көтөҕөөччү билэр эмээхсиннэрэ кэлбитэ. В. Яковлев
   «Тыый, ол оҕо көтөҕөөччүтэ суох хайдах?» — диэн Тумалыма хотун аймана түспүтэ. ИН ХБ. Оҕо куоппут (куоттар) көр куот. Сураҕа, кыыстара оҕо куоттарбыт үһү. Оҕо куотуута харыс. — үөскээн иһэр оҕо түһэн хаалыыта. ☉ Выкидыш. Быйыл бөһүөлэккэ оҕо куотуута аҕыйаата. Оҕо кут үрд. — оҕолуу эдэр ыраас кут. ☉ Чистая, светлая душа, детская душа
   Айылҕа дьикти көстүүтэ Абылаата сүрэхпин. Ол иһин нөрүйүөм этэ Оҕо куппун биэрэммин. А. Бродников
   Кыыс ырыата уол киһи оҕо кутун уйадытта. П. Филиппов. Оҕо кэбис кэпс. — сиппэтэх төрүөхтэн (кыылы этэргэ). ☉ Выкидывать детёныша (обычно о животных)
   Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. В. Алданскай
   Куһаҕан хаачыстыбалаах, түүнүгүрбүт аһылыктан буос тыһылар оҕо кэбиһэллэр. ТИиС. Оҕо оҕо кур- дук — оҕоттон атына суох. ☉ соотв. ребёнок как ребёнок
   Бастаан үөрэнэ киирэрбитигэр оҕо оҕо курдук этибит. Далан
   Биһиги оҕолор оҕолор курдук дьоммутун кытта бииргэ олорор буоллубут. Ф. Захаров
   Нина син оҕо оҕо курдук, ол эрээри биир чорбойордоох. ЧКС ОИиСТ. Оҕо оҕото өтөр кэпс. — тэбэнэттээх, мэник санаата баһыйан кэлэр (сылдьан эрэ эмискэ). ☉ В ребёнке детство играет (шалит)
   Ийэтэ тыыннааҕар, оҕо оҕото өтөн, айаннаан иһэн мэнигилиир эбит. Сэмээр Баһылай. Оҕо саас — кыра эрдэҕинээҕи кэм; сүүрэнкөтөн оонньуур, көҥүл көччүйэр кэм (ситэр сааска диэри кэми этиллэр). ☉ Детство. Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа холууллар. Саха фольк. Мин испэр саныырым: «Быраһаай, оҕо сааһым, оонньуур кэмим!» Н. Якутскай
   Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов. Оҕо саҕа оҕолоох кэпс. — киэн туттар, үчүгэй оҕолоох. ☉ Иметь ребёнка, которым можно гордиться
   «Саха тиксибэтэх улахан аатсуол бөҕөҕө тигистиҥ, оҕо саҕа оҕолордооххун», — дииллэр ээ дьон. Н. Лугинов. Оҕо суруйааччыта — оҕолорго аналлаах айымньылары суруйар киһи. ☉ Детский писатель. Пётр Дмитриев — Туутук — оҕо суруйааччыта
   □ Суорун Омоллоон оҕо суруйааччытын, кэпсээнньит, хоһоонньут, публицист быһыытынан ааҕааччыларга эмиэ киэҥник биһирэнэр. ОГГ СМ. Оҕо суута кэпс. — кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка (детская). Быаҕа оҕо суута бөҕө ыйаммыт. Оҕото бэрт кэпс. — наһаа эдэр, эдэрэ бэрт. ☉ Слишком молод
   «Бу киһи оҕото бэрт ээ», — Кыра Уйбаан хайдах эрэ сирэйэ сырдыы түһээт, эрчимнээхтик күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Оҕото бэрт буолан, кэнэнэ холкутатар буоллаҕа эбээт. ОГГ ТЛ-8. Оҕотун түһэртэрбит харыс. — саҥа үөскээбит оҕотун мэдиссиинэ көмөтүнэн ылларбыт. ☉ Делать аборт. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьахтар оҕотун түһэртэрбэтин туһугар иитэрүөрэтэр үлэни ыытар буоллулар. Оҕо хаата эмт. — эһээхэй оҕо ийэтин иһигэр сылдьыбыт хаата. ☉ Послед (у женщины). Оҕотун хаата таҕыстаҕына дьахтар дьэ быыһанар, ырааһырар. Оҕо хатыыта кэпс. — тииһиир, түһэр тиис. ☉ Молочный зуб. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Оскуола оҕото — оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕо. ☉ Ребёнок школьного возраста, школьник. Аттынан оскуола оҕолоро аастылар
   □ Оскуола оҕото тарҕаһан Остуорас Акыым дьиэтигэр Омуннаах айдаан элбиир. С. Васильев. Уол оҕото кэпс. — сытыы-хотуу, туохтан да иҥнэн турбат уол. ☉ Отчаянный, лихой, бесшабашный молодой человек
   Миша, дьэ, уол оҕото дии. Э. Соколов
   Уу ньирэй (кыһыл) оҕо — кыһыл оҕо диэн курдук (көр кыһыл). Биһиги бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин. Ойуун буоларга кыһыл оҕо эрдэххиттэн айдарыылаах этиҥ. Д. Софронов
   Дуомуна кыһыл оҕотун биһиккэ сытыаран аргыый бигии олорбута. А. Сыромятникова. Эрдэҕэс оҕо — улааппыт, обургу оҕо (быһа холоон уон иккититтэн уон алтатыгар диэри саастаах). ☉ Подросток (примерно от двенадцати до шестнадцати лет)
   Эрдэҕэс оҕолор үксүн бииргэ үөрэнэллэринэн, оонньуулларынан, чугас-чугас олороллорунан доҕордоһоллор. ЧКС АК
   ср. монг. өкин, халх. охиҥ, орд. окин ‘дочь, девочка, ребёнок’, тюрк. чаба ‘мальчик, ребёнок, дитя’

аат. Түөрт муннуктаах, тас өттүттэн туруору кэккэлэтиллибит мас эркиннээх, ортотунан томтоҕор буор үрүттээх, сыбахтаах кыра дьиэ. ☉ Балаган – якутская юрта в виде усеченной пирамиды из тонких стоячих бревен, поставленных одно к другому и опирающихся на раму из бревен, укрепленную на четырех столбах
Снаружи балаган обмазывали смесью из глины и навоза. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс хоһ.). Биир киһи балаҕанын кэннин хаһан да көрбөт (тааб.: киһи кэтэҕин кыайан көрбөтө). Ийэтэ дьиэ таһыгар саах күрдьэр күрдьэҕинэн балаҕанын сыбыы сылдьар этэ. Күндэ
1924 сыллаахха Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан Ыйаах таһаарбыта. И. Аргунов
♦ Балаҕан аайы баар – ыалга барытыгар көстөр, туох да уһулуччута суох; көннөрү. ☉ Встречающийся в каждом дворе, обыкновенный, заурядный
Төһө кыраһыабай кыыһы кытта эрийсэрий? Мин көрдөхпүнэ балаҕан аайы баар. «ХС». Балаҕан ахсын <аайы> суох – ыалга барытыгар көстүбэт, туох эмэ уһулуччулаах, уратылаах. ☉ Встречающийся не в каждом дворе, выделяющийся среди равных, незаурядный
Дьиҥэр, кини да балаҕан ахсын суох кийиит этэ, уҥуоҕа төһө да намыһах буоллар. Софр. Данилов
◊ Ааҕар балаҕан көр аах
Аан алаһа балаҕан көр аан алаһа. Орук титирик ордууттан Бүтэй титирик хоспохтон, Аан алаһа балаҕантан, Аргыыр адарай оронтон, Хара сылгы тэллэхтэн, Уһуктаахтаан кэлэммин. С. Зверев. Айар балаҕан <дьиэ> – суруйааччыларга, хампаһыытардарга о. д. а. аналлаах дьиэ. ☉ Дом творческих работников
Ол бэсокко, маска саһар Кыракый айар балаҕан Манабыла буолан турар, Аны даҕаны туруоҕа. С. Данилов
Балаҕан дьиэ көр балаҕан. Э.К. Пекарскай дулҕа диэн тылы быһаарбытын көрөбүт. Дулҕа, атыннык эттэххэ, балаҕан дьиэ баҕаната. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕан дьиэ. Түннүгүнэн Амма уута кылбайар. Эллэй. Балаҕан ыйа – сайылыктан кыстыкка көһөр күһүҥҥү кэм (былыргы саха халандаарын бэһис ыйа). ☉ Время переезда из летников в зимние юрты (девятый месяц календарного года – сентябрь)
Манна кыстык хаар балаҕан ыйын бүтүүтүн кэтэһиннэрбэтэ, ый эргэтин баттаһа түһэн үллүктээбитинэн барда. Н. Заболоцкай
Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр Чаҕыл Тордоохоп Сталинградскай фронт сэриилэһэр аармыйатыгар тиийбитэ. С. Никифоров
Таптыыбын балаҕан ыйын Бу кэм үчүгэй баҕайы: Ууга киир – кус, Тыаҕа таҕыс – улар. Баал Хабырыыс. Буор балаҕан кэпс. – үрүҥ туой сыбахтаах сайыҥҥы балаҕан. ☉ Летняя юрта, обмазанная снаружи белой глиной
Остуоруйаҕа ойууланарын курдук, бур-бур буруолаах буор балаҕан ытыс саҕа тиэргэнигэр Маайа чабычахтаах үүтүн холбуйа турара. Л. Попов
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо? Н. Габышев
Буор балаҕаммытыгар, Муҥур олохпутугар, Булбуппутун эрэ Муннубут анныгар баттаан, Бүгэн олорбуппутун Буруйдуу санаатым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кутурук балаҕан – дьиэ хаҥас диэки өттүнэн балаҕан салҕааһына. ☉ Пристройка в виде юрты к левой стороне дома
Ампаар дьиэ түннүгэ күп-күндэлэс, кутурук балаҕан эмиэ уоттаах, аана тэлэччи аһыллан турар. Күннүк Уурастыырап. Күөстэнэр балаҕан – сайын ас астыырга аналлаах кыра балаҕан (хоспох). ☉ Летняя небольшая юрта (кухня) для приготовления пищи
Пуд Ильич аҕата оҕонньор хотуурун булан, күөстэнэр балаҕаҥҥа тахсан мин таптайбытым. Далан. Кыстык балаҕан – кыһын олорорго аналлаах халыҥ сыбахтаах балаҕан дьиэ. ☉ Юрта со специальной отделкой для зимы
Таһырдьа – ынырыктык чөҥөрүттүбүт аһаҕас түннүктэрдээх иччитэх балаҕан үллэн турар. Ити Сүөдэр Бэһиэлэйэп кыстык балаҕана. Амма Аччыгыйа
Оонньуур сирдэрэ: Ыстапаанка кыстыыр балаҕана саас. Дьиэ борук-сорук. А. Софронов
Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», – диэбиттэрэ. Т. Сметанин. Кыстык угун саҕа балаҕан – кыра балаҕан дьиэни хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании маленькой юрты
Лэглээрдэр кыстык угун саҕа балаҕаннарыгар [Эрдэлиирдэр] дьукаахтастылар. Амма Аччыгыйа
Өтөх ортотугар кыстык угун саҕа балаҕан баар. Манна Дунаай олорор. Күндэ
Бу алаас хоонньугар кубарыйбыт буор сыбахтаах, кыстык угун саҕа балаҕан уонна быыкаа ампаар оҕото чөкөһөн тураллар. Л. Попов. Саах балаҕан кэпс. – кии сыбахтаах кыһын олорор (кыстык) балаҕан. ☉ Зимняя юрта, обмазанная снаружи коровьим навозом
Муҥур атах үрдүк сиһигэр, чоҥкуйан кырыаран турар күөрэ-лаҥкы түспүт тииттэр анныларыгар биир кыстык угун саҕа саах балаҕаны тибии тибэр. Күндэ. Сайылык балаҕан – дьыл итии кэмигэр (сайын) олорорго аналлаах кыра бэрэбинэлэри иҥнэри кэккэлэтэн баран буорунан сыбаабыт эркиннээх дьиэ. ☉ Летняя юрта из тонких, поставленных в наклон бревен в виде усеченной пирамиды
Былыргы орто эрэ ыаллар, кыстык уонна сайылык балаҕаннарын таһынан, отор күһүн быстах олорор дьиэлээх буолар этилэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх баҕайы сэптээх ыал эбит: ампаар иннигэр улахан сайылык балаҕана күлүгүрэн көстөр. Н. Неустроев
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов. Саха балаҕана кэпс.– кии сыбахтаах кыһыҥҥы (кыстык) балаҕан. ☉ Якутская юрта
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара, оттон билигин начаалынай оскуола, медпуун, маҕаһыын дьиэлэрэ кэккэлэспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Самнайбыт саха балаҕаныгар Аастуор аргыарын билбэтэҕим. С. Данилов
Мин көмүлүөк оһохтоох саха балаҕаныгар үөскээбит киһибин. Суорун Омоллоон. Тимир балаҕан – норуот тылынан уус-уран айымньытыгар: абааһы аймаҕын дьоно олорор албастаах дьиэлэрэ. ☉ В произведениях устного народного творчества: волшебный железный дом, в котором обитают представители враждебного племени абаасы
[Дьахтар] эһэ тириитин ыйаабыт суол диэки бара турбут. Туруору тимир балаҕаҥҥа тиийэн кэлбит. Саха фольк. Онно көрдөхтөрүнэ – аҕыс күннүк сиртэн айдааран көстөр айдам-сайдам тимир балаҕан аарыгырбыт, тоҕус томторҕолоох тойон күрүөх тимир сэргэлэр анньыллыбыттар. Ньургун Боотур. Туруорбах <туруору> балаҕан – кыра саха дьиэтин хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, используемый при описании маленькой якутской юрты
Манна [Ламма үрдүгэр] хахыйахтар быыстарыгар Алексей Егоров, туу сүрэҕин курдук, туруорбах балаҕана көһүннэ. М. Доҕордуурап
Туруорбах балаҕан дьиэлэр сыһыы, ырааһыйа эҥээрдэригэр онно-манна саһан тураллар. Л. Попов. Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Туруорбах балаҕан саҕа Толбонноох ньуурдаах Чоруун тимир Чуор болгуо Дьоһун көлө Чугуруйбакка Дьулуруйан тахсан кэллэ. Саха фольк. Уорук балаҕан – олус улахан, киэҥ-куоҥ дьиэ. ☉ Большая по размерам юрта
[Айыы бухатыыра] Аҕыс кырыылаах, Атыыр оҕуһун өрө туппут курдук, Нирилэ хаан оһоҕун Лиҥкинэччи оттон кэбистэ да, Эргитэ көрөн кэбистэҕинэ – Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа Айдам уорук балаҕан аатыра түстэ. Ньургун Боотур
[Айыыһыты атаара] Ньичир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр! Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Үүтээн балаҕан көр үүтээн. Үрүт өттө үргүөрдээх, Үс эриллэҕэс тиит өһүөлээх, Түөрт сиэллээх Сатанах мас тайанардаах, Үргүнньэх сыатын саҕа Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. С. Зверев. Хара балаҕан – былыр баай дьон дьиэлэрин таһыгар хамначчыттарга анаан туттарар кыра балаҕаннара. ☉ До революции: небольшая юрта, которую богатые строили для своих батраков
Кыысчаан кэлэрин кытта хаҥас хара балаҕаҥҥа хамначчыттары кытта уйалаабыттара. М. Доҕордуурап
[Эмээхситтэр] хара балаҕаннарыгар, ампаардарыгар сотору-сотору тиэстэллэрэ тохтуур. Далан. Хотонноох балаҕан – өрөбөлүүссүйэ иннинэ сүөһү турар сирэ дьиэни кытта силлиһиннэри тутуллубута. ☉ До революции: постройка, хлев, который пристраивался к юрте
Харатаайап кулуба суос-соҕотох кыыһа Маайа хамначчыт кыргыттары кытта хотонноох балаҕаҥҥа киирэн кэпсэтэ, күлэ-оонньуу олордо. Н. Якутскай
Аҕыйах хоноот, Баһыыкка хотонноох балаҕанын Маппыайабыс уон сүүскэ атыылаһан ылла. Бэс Дьарааһын
Уруккулуур үйэлэртэн Хоҕурбут хахтаах Хотонноох балаҕантан, Сымсах сыттаах, Сыҥсаар тумуу дьааттаах Кыстык балаҕантан Кыйданарбыт буолбучча. С. Зверев