1) кисть; маляр киистэтэ малярная кисть; 2) кисть, бахрома (украшение); 3) ость; куолас киистэтэ ость колоса.

I I) нож (вид старинного холодного боевого оружия); 2) сабля.
II бот. 1) осока; 2) ость; бурдук куолаһын кылыһа ость хлебного колоса.

1. 1) лезвие, остриё; иннэ кылаана остриё иглы; сүгэ кылаана лезвие топора; 2) ость; түү кылаана ость шерсти; бурдук куолаһын кылаана ость хлебного колоса; 2. перен. лучший, отборный; киһи гиэнэ кылаана фольк. человек лучший из самых лучших # кылаан түҥэтик уст. уравнительное (по степени травостоя) разделение сенокосных угодий.

1) имеющий лезвие, остриё; с... лезвием, с... остриём; с острым концом; 2) имеющий ость; с... остью; остистый; 3) перен. лучший, отборный; кыыс гиэнэ кылааннааҕа самая лучшая из девушек; красавица # кылааннаах түүлээх пушнина, пушной товар.

туохт. Уһун дороххой сытыы уһуктаах кыл курдук утахтан (туораахтаах үүнээйилэр ситэн эрэллэрин көрдөрөр). ☉ Набирать ость (что свидетельствует о начале созревания зерен — о злаках)
Бурдук ото кылыһыран, аны мантан антах торолуччу ас кутуох курдук. У. Нуолур

аат. Тыа бөрөтүгэр дэҥ баар буолар илин тыһын тобугун ааһа тахсар харата (оннук бөрө түүтүн кылаана барыта кытархайдыҥы эбэтэр харааран көстөр, онон тириитэ ордук күндү). ☉ Черная полоска на передних лапах до колен и выше у отдельных экземпляров таежных волков (у такого волка ость шерсти везде имеет красноватый или черный оттенок, благодаря чему мех особо ценится)
[Саха Саарын Тойон] Уордаах-киҥнээх Уол оҕотун ылан, Улуу бухатыыр буолан Үөһээ дойдуга үөрбэ оҥостон Үөмэлии оонньуоҕа диэн, Бөртөлөөх бөрө тириитигэр Бөрүйэ охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Бөрөттөн бөртөлөөх манна баар! Киистэртэн киргиллээх манна баар! Тайахтан талыыта манна баар! П. Тобуруокап
ср. тюрк. пөртү ‘бурый’, борт ‘со смешанной шерстью’, п.-монг. бөртө ‘серо-голубой, бурый’, бүртэ шоно ‘серый волк’

даҕ.
1. Биилээх, уһуктаах төбөлөөх. ☉ Имеющий лезвие, острие, с острым концом
Бу дьолбут тутааҕын күөмчүттэн көмүскүү, Өргөстөөх, кылааннаах үҥүүнү тутуохпут! Күннүк Уурастыырап
Дьэрэкээннээх хоһоонун Дьиэрэлдьиччи ыллаабыта, Кылааннаах хотуурун Кылбаарыччы сытыылаабыта. С. Васильев
Киил маһы суорарга Мин сүгэ охсобун, Кылааннаах биилээммин Кыыкырдыы аалабын. А. Бэрияк
2. Кылгас ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун кылаан буолар түүлээх. ☉ Имеющий ость, остистый
Кылбалдьыгас кылааннаах андаатар тириитэ бэргэһэтин сэгэччи анньынна. В. Протодьяконов
3. көсп. Баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший, отборный
Сирэ саныахпын Сирэйдээх үтүөтэ, Силээхтэ бэрдэ, Кыыс оҕоттон Кылааннаах туйгуна эбит. П. Ойуунускай
4. көсп. Улахан суолталаах, чаҕылхай, этигэн. ☉ Значительный, важный; выразительный
Кылааннаах сытыы тыл ыһыллан, Кытарбыт тимирдии хаарыста. С. Васильев. Бу [«Күөгэйэр күннэрбэр»] кинигэҕэ Эллэй билиҥҥэ диэри умнуллубат, кылааннаах кэрэ айымньылара киирбиттэрэ. Н. Габышев
♦ Киһи киэнэ кылааннааҕа — туйгун, бастыҥ, чулуу киһи. ☉ Лучший из лучших (о человеке)
Ээ, ол тыа бөрөтүгэр холоомо. Мантыкаҥ киһи киэнэ кылааннааҕа. М. Доҕордуурап
◊ Кылааннаах (түүлээх) — 1) күндү түүлээх кыыл. ☉ Пушной зверь
Сааһын тухары хара тыаттан арахсыбатах, кылааннаах түүлээх бөҕөнү кыстаабыт ахан булчут. Софр. Данилов
Оо, киһи тиийбэт ыраах тыаларыгар аймамматах, уутуйан үөскээбит күндү кылааннаахтар сырыттахтара эбээт! «ХС»; 2) күндү түүлээх кыыллар таҥас, киэргэл буолар тириилэрэ. ☉ Ценный мех, пушнина
Кыһалҕаҕытын билэммин, кыаммаккытын таайаммын, кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэллим. Амма Аччыгыйа
Балаакка таһыгар матаҕалар кылааннаах түүлээҕинэн бөскөччү туолан иһэллэр. В. Протодьяконов

I
1. аат.
1. Быһар, охсор тэрил биитин, уһугун тахсыыта, сытыы кырыыта. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Киргиэлэй хататын ылан, быһаҕын сытыылаан, түргэн-түргэнник сотуолаата, быһаҕын кылаанын эрбэҕинэн бигээн көрдө. И. Никифоров
[Мичээр] хотуурун кылаанын тарбаҕын төбөтүнэн бигээн көрдө. В. Тарабукин
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, күүрээн; уох. ☉ Душевный подъем; горячность, пыл
[Маарыйа:] [Бассабыыктар] өр барыахтара суоҕа. Таҥара кинилэр өргөс кылааннарын сарбыйара чугаһаан, ыган турар. А. Софронов
Иннокентий Тускаев …… ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр этэ буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх курдук хорсуннук туттара. Эрилик Эристиин
Өйдөтүүлээх үлэ нуктаан, Өрөбөлүүссүөннэй кылаан сыппаан, Илиилэрин аллара ыһыктыбыттар. С. Васильев
3. көсп., үрд. Туох эмэ үрдүкү чыпчаала, өрөгөйө. ☉ Пик, вершина, острие
Аһыыбыт-абабыт кылаанын кэккэбит иһигэр кистээммит, харахпыт ууларын саһыаран, уордаахтык хардыылаан испиппит. Эллэй
Тыл көмүһэ, тыл кылаана, Тыл сүмэтэ буоллаҕа. В. Сивцев
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Ордук сытыы кырыылаах, уһуктаах. ☉ Острый, заточенный
Кытаанаҕы кыайар, хоччоххойу хотор Кылаан уһуктаах бу кыра таас, Күндүл күн толбонунан күлэ сытар Күлүмнүүр өҥнөөх бу хара таас. И. Эртюков
Икки тииҥ мастан маска кынаттаах курдук кыырайа көтөллөр, эккирэтиһэн, бэс кылаан чыпчаалыгар бииргэ баар буолаллар. И. Сосин
Киһи сүгэни ылан эргим-ургум тутан көрбүт, тарбаҕынан сүгэ кылаан биитин бигээбит, арааһа, сөбүлээбит. ҮҮА
2. көсп. Сытыытынан-хотуутунан, хорсунунан баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший из лучших, отборный
Уол оҕо ньургуйар ньургуна, Уон кырыы кыттыспыт кылаана, Киһиттэн килбиэннээх кэрэтэ Килбэчис гыммыта баар этэ! Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
Били Быыпсай оҕонньор дии. Ыскылаат харабыллыыбын диир. Дьэ эр кылаана, кырдьыбатын, кыанарын! М. Тимофеев
3. көсп. Төрүт, тутаах, сүрүн суолталаах. ☉ Имеющий важное значение, основной, главный
Поэт айымньытын биир кылаан чыпчаала — «Нуучча сиригэр ким үчүгэйдик олороруй» диэн поэма. Софр. Данилов
Биир кылаан кыһалҕалара — кинигэ тиийбэт эбит. С. Руфов
Ыһыах педагогиката, оһуокай педагогиката — саха норуотун педагогикатын кылаан чыпчааллара. К. Уткин
ср. тюрк. гылав ‘лезвие, острие; верхний слой дынной мякоти’, кирг. кылоо ‘отточенный край режущего предмета’
II
аат. Түүлээх кыыл ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун түүтэ. ☉ Длинный жесткий волос в шерсти животного, ость
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров
[Сылгы] нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх буоллаҕына күөх бороҥ дэнэр. Сылгыһыт с. Хара тыаҕа сылдьар сонордьуттар кэпсээннэринэн, күн-дьыл хойутаан тииҥ кыайан сиппэтэх, киис кылаан аспатах. «Кыым»
△ Бурдук куолаһыгар, сорох атын отторго туораахтарын төрдүттэн үүнэр кытаанах уһун салаалар, кылыс. ☉ Тонкий длинный отросток на колосе у злаков, трав, ость. Бурдук куолаһын кылаана
♦ Иннэ кылаанын саҕа — бэрт кыра, дуона суох, быыкаайык. ☉ Ничтожный, совершенно незначительный, мизерный, с булавочную головку
Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
Үс сыл иитиэхтээбит таллан хотойун көрбүтэ, доҕоор, тупсуу бөҕөнү тупсубут …… үс бүгүйэх тостубут сиһэ иннэ кылаанын саҕа энчитэ суох гына көнөн хаалбыт. Д. Апросимов
Иннэ кылаанын саҕаны Эрэйдэммэтэр даҕаны Күөх үүнүүнү кэбийээччи, Көдьүүстээҕи көҕүтээччи [түүлээх үөн]. В. Чиряев. Кылаана да кыларыйбат — букатын туох да буолбат, хотторбот. ☉ Быть неуязвимым
Хаартаҕа көр эрэ. Днепр уҥуор эн лоп курдук сэттэҕэ тиийэр сириҥ бу баар. Сылбырҕа бөлөх итиннэ диэри кылаана да кыларыйан көрбөккө тиийиэхтээх. К. Симонов (тылб.)
◊ Кылаан түҥэтик (үллэһик) эргэр. — оттонор сири үүнүүтүнэн көрөн үллэрии. ☉ Уравнительное (по степени травостоя) распределение сенокосных угодий
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга, булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай
Сирдэрэ үүнүүтэ суох буолан сутуур кутталламмыттарга оттонор үүнүүлээх ходуһаны тиксэрэр кылаан түҥэтиги тэрийиигэ улахан үлэни ыытара. ЯНС ДьДьТ

аат.
1. Кыл, түү сүүмэҕэ синньигэс ук төбөтүгэр дьөрбөлүү баайыллыбыта (тугу эмэ уруһууйдуурга, кыраасканан, лааҕынан соторго тутлар). ☉ Кисть (для рисования, малярная)
Аянитов …… киистэтин уһугар тус-туспа кырааскалары биһэн ыла-ыла булкуйбахтаата. Софр. Данилов
Ханна эмит баран кэллэҕинэ, кэһиитин үчүгэй кырааска, киистэ аҕалара. Н. Лугинов
2. Сабы, чараас тирии, сарыы кырадаһынын, сиэли холбуу тутан, үөһэнэн бобо баайан оҥоһуллар киэргэл. ☉ Бахрома, кисть (украшение)
Киистэлээх нагаайка кымньыыны уҥа илиитин бэгэччэгэр иилиммит …… киһи бараах аанын тэлэйэн, иһирдьэ көтөн түһэр. Н. Якутскай
Сэттэ сиринэн киистэлээх Ситии дьүккэ саламаны Уһаты ыйаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Маҥан, хара сиэли холбоон хас да киистэ оҥороннор, киистэлэр төрдүлэригэр эҥин араас дьүһүннээх оҕуруолары …… хам тигэн киэргэтэллэр. ПСН УТС
3. Бурдукка уонна сорох оттор төбөлөрүгэр баар кыл курдук уһун синньигэс утахтар. ☉ Ость на колосе у злаков и у нек-рых трав
Үрүйэтэ …… таҥнары куоҕаспыт хойуу киистэлээх уһун дороххой от кытыллардаах …… маар сир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Аһыҥаттан орпут бурдук тобоҕун биһиги, оҕолор, биирдии киистэнэн хомуйарбыт. Далан
Бурдук, будьуруйа буһан, кыһыл көмүс кырымахтаах киистэтинэн күн анныгар көөчүктэннэ. М. Доҕордуурап
4. бот. Сорох үүнээйигэ баар биир сиртэн үүнэн тахсыбыт бөлөх сибэккилэр; маннык сибэкки аһа. ☉ Разветвленное соцветие; кисть, гроздь
[Гречиха] сибэккилэрэ киистэ дэнээччи бөлөх сибэккилэри үөскэтэллэр. ХКА
Үүнээйиттэн бастакы сибэккилээх киистэтин анныгар баар …… хоннох лабааларын үргээн ылыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
Тыраахтар бүтүннүү рябина буспут киистэлэринэн киэргэтиллибит этэ. Г. Николаева (тылб.)
5. Кыыс кэтэҕэр быанан баайыллар, суһуоҕун устун субуруччу түһэр, бэйэбэйэтигэр икки-үс эрээт оҕуруонан тиһиллибит, үксүгэр үс кэккэ чараас тимир киэргэл (төбөтүгэр кыра төкүнүк тимиргэ уһун сап салбырҕас баайыллар). ☉ Косоплетка (украшение девичьих кос из трапециевидных металлических пластин, к-рые прицепляются подвесками из бисера
На конце прикрепляются полукруглые металлические чашечки с кистями из ниток. Косоплетка привязывается тесемкой под затылком). Кыыс оҕо барахсан аҕыс салаалаах өрүүлээх суһуоҕа аҕараабат-айгыраабат киистэтинэн оонньоото. П. Ойуунускай
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
[Кыргыттар] кэннилэригэр салбырҕастаах суһуох киистэлэрэ намылыһа субуспуттар. К. Уткин
6. зоол. Сорох кыыл кулгааҕар (хол., бэдэргэ, тииҥҥэ) биир сиртэн чөмөхтүү үүнэн тахсыбыт уһун түү. ☉ Пучок длинных волос на ушах у нек-рых зверей (напр., у росомахи, белки)
Уһуктаах кулгаахтаах, кулгааҕыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр сирэйдээх кыыл аргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Далан
Өлөрөн бараҥҥын уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин. П. Тобуруокап
Тииҥ түүтэ-өҥө сиппитин кулгааҕын киистэтэ төһө сиппититтэн көрөн билэллэр. Булчуттарга к.
7. көсп., үрд. Мутукча; мас тыллыбыт, көҕөрбүт лабаата. ☉ Свежая лиственничная хвоя; распустившаяся зелень дерева
Кэҥкэмэлээх киҥкил хара тыа, Киис кыыл кутуругун Кэдирги туппут курдук, Киистэ анньан киэркэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мутук, лабаа иилиннэ Мотуок солко киистэтин. С. Васильев
Тиит лабаалара ыараан намылыспыттар, күөх киистэлэрэ көп түүлээх бытырыыс курдуктар. Н. Түгүнүүрэп
◊ Киистэ лапчааннаахтар (киистэ лапчааннаах балыктар) зоол. — муораҕа уонна тууһа суох ууга үөскээн сылдьыбыт балык этэрээтэ (билигин Африка биэрэгэр соҕотох балык — латимерия — ордон хаалбыт). ☉ Кистеперые (рыбы)
Бары атын киистэ лапчааннаахтар сэттэ уон-сүүс мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр өлөн бараммыттара. ББЕ З
Киистэ лапчааннаах балыктар пааралыы лапчааннарын дьардьаматын уонна быччыҥнарын оҥоһуулара сир үрдүнээҕи тоноҕостоох харамайдар атахтарын оҥоһуутугар олус маарынныыллар. ББЕ З

I
1. аат., эргэр. Быһа охсорго, дьөлө кэйэргэ аналлаах быһах курдук эрээри уһун тимирдээх, уктаах былыргы саха сэриитин сэбиргэлэ. ☉ Старинное якутское холодное оружие с односторонней заточкой, похожее на нож, но большее по размеру, разновидность палаша
Онно Бэрт Хараны кэнниттэн ситэн кэлэн ат күөнүнэн түҥнэри астаран, баһын кылыһынан быһа охсон өлөрүөхтээх эбитэ үһү. Саха фольк. Аҕатын тэллэҕин анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки бухатыыры бастарын быһыта кэрдэттиир. Саха ост. II
Былыргы саха саабыла курдук кылыс диэн бэрт сытыы быһахтаах буолара үһү. НСА ПШЯП
2. даҕ. суолт.
1. Эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, тэтиэнэх, сытыы. ☉ Физически развитый, сильный, ловкий
Кылыыһыт бэрдэ Кылыс дыгый оҕо миэхэ баар. П. Ойуунускай
Вася уон алталаах дьороччу улаатан эрэр бэрт сытыы, кылыс уол буолла. Д. Токоосоп
Эрэ, наһаа кылыс киһи, бултуу сылдьан, бааһырбыт лөкөй тайах муоһуттан өлбүтэ. Н. Түгүнүүрэп
△ Кимтэн-туохтан да чаҕыйбат чобуо, сытыы-хотуу. ☉ Весьма бойкий, шустрый, не робеющий ни перед кем-чем-л.
Бүгэн сыппыт бүтэй Бүлүү Кындыа, кылыс кыргыттарын кыталыкка тэҥнээн өрүү Соҕуруубун умнабын. В. Сивцев
Кылыс кыыс кылыкын Күлүүтэ, саҥата… Омун уол ордоотун Дуорааннаах сатата. В. Миронов
2. көсп. Сытыытык, бэргэнник этиллибит (тыл туһунан). ☉ Острый, остроумный (о слове)
[Даарыйа эмээхсин] сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. Амма Аччыгыйа
[Күн Дьирибинэ] мэнээк өрө күүркэйбэккэ эрэ тугу эмэ сөбүлүү истибэтэҕинэ биир эмэ кылыс тылынан саба охсон кэбиһэрэ. «ХС»
Болгар омуктар, көрдөххө син дьон курдук дьон эрээри, сытыы кылыс тыллара, элэктэрэ-хаадьылара аан дойдуга туохха да холооно суох диэн буолар. «ХС»
3. көсп. Сытыы, олус күүстээх (үксүн тыал туһунан). ☉ Резкий, пронзительный (обычно о ветре)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыра. В. Чиряев
Кылыс тыал уот буруотун эрийэн сирэйбин саба үрэр. Нэртэ. Тымныы кылыс тыал [саллааттар] саҕаларыгар, ырбаахыларыгар хаары симэр. С. Алексеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. кылыч ‘однолезвийный меч, палаш’, тюрк. ‘сабля’
II
аат., бот.
1. Бурдук куолаһыгар сиэмэ аайыттан киистэ кылын курдук тахсар хатыы; бурдук кыла. ☉ Ость
Куоластаммыт дьэһимиэни кылыстары сиэтэҕинэ сүөһү айаҕа бааһырар. САБСБ
Баһыкка хаҥас ытыһын хаптаҕайынан куоластар өрө дьөрбөлөспүт кылыстарын имэрийэн эрэрдии таарыйан, үүммүт бурдугу ойоҕолоон истэ. «ХС»
◊ Кылыс ас — үүнэн сит, кылыстан (үксүн туораахтаах культуралар тустарынан). ☉ Поспевать, созревать, прорастать (об ости злаковых растений)
Дьара хочотугар киһи чугас эргининэн көрбөтөх үчүгэй бурдуга тахсан, саҥа кылыс анньан эрэрэ. Н. Якутскай
Хартыына түгэх өттүгэр …… кылыс аспыт сэлиэһинэй бурдук бааһынатын сорҕото уонна хотон таһыгар бөдөҥ эбириэн ынахтар көстөллөр. А. Фадеев (тылб.). Кылыс от бот. — биир умнастан уһуктаах төбөлөөх сытыы кырыылардаах уһун хаптаҕай сулумах сэбирдэхтэрдээх, бадарааҥҥа, сииктээх сиргэ үүнэр, сүөһү аһылыга буолар от. ☉ Осока
[Сылгылар] аһылыктара манна [туундараҕа] саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото уонна салаата суох, хаптаҕай, икки өттө биилээх кылыс от. Н. Заболоцкай
Ити эн кыыллыыр Омоон ийэтин ууһун дьадаҥылара соппоҥ, кылыс оттоох Харыйа үрэҕэр үүрүллүбүттэрэ. Күндэ
Кумах сиргэ үөскээбит күөллэр оннуларыгар куурбут алаастарга үксүн сөкү, кылыс оттор үүнэллэр, сирэ дулҕаланар. ПАЕ ОС. Кылыс түү — үүтүнэн иитээччилэр уһун дороххой уонна бөҕө түүлэрэ. ☉ Длинный и жесткий волос в шерсти млекопитающих
Дороххой уонна бөҕө кылыс түү кырпа түүнү уонна тириини харыстыыр. ББЕ З. Кылыс хараҥаччы зоол. — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирсэр хараҥаччы биир көрүҥэ (атыннык «дэриэбинэ хараҥаччыта» диэн ааттыыллар). ☉ Касатка (редко встречающийся в Якутии вид ласточки из семейства воробьиных). Кылыс хараҥаччы куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар