несов. см. осуществить(ся).

разг. мешать, препятствовать кому-л. (осуществить что-л. своим несогласием).

с. 1. (по гл. осуществить) олохтооһун, олоххо киллэрии; 2. (по гл. осуществиться) олоххо киирии, туолуу.

сов. и несов. что 1. (осуществить) олоххо киллэр, толор; реализовать предложение этиини олоххо киллэр; 2. (обратить в деньги, продать) харчыга эргит, атыылаа; реализовать товар табаары харчыга эргит.

сов. что 1. (поставить) туруор; установить памятник пааматынньыкта туруор; 2. (определить, утвердить) олохтоо; установить дни занятий үөрэх күннэрин олохтоо; 3. (осуществить) олохтоо; установить порядок бэрээдэктэ олохтоо; 4. (констатировать, отметить) бул, булан таһаар, быһаар.

туохт., кэпс. Тугу эмэ оҥороору көхтөн-нэмнэн, сыыдамсый (хас да эбэтэр элбэх киһи туһунан). ☉ Загораться желанием сделать, осуществить что-л. (о нескольких или многих людях)
Били үбүлүөйдүөх буолан сахсыгынаспыппыт аны хааллаҕа. Далан

аат. Тугу эмэ ситиһэргэ дьулуйан туран баҕарыы; туохха эмэ дьулуһуу. ☉ Настойчивое желание добиться чего-л., осуществить что-л.; стремление к чему-л. [Саллааттар] киһи бэркиһиэх төһө да …… өлүк, буорах сытынан тыынналлар, сүрэхтэрэ-быардара тыыннаах, үчүгэйгэ, үрдүккэ, ырааска, сырдыкка талаһыылара хата ордук күүһүрбүккэ дылы. Т. Сметанин
Оччотооҕуга Фёкла Павлова көмүс үлэтэ диэни төрүт билбэтэр да, дьолго талаһыыта бары мунчаарыытын кыайар күүстээҕэ. А. Сыромятникова
Ыччат үрдүк идэҕэ талаһыыта билиҥҥи кэмҥэ саамай сөптөөх. И. Аргунов
Ити ыар түбэлтэ [инбэлиит буолуу] Тит эмчит буоларга талаһыытыгар мүччүрүйбэт биир бигэ дьулууру үөскэппитэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Тугу эмэ олоххо киллэрэр дьулуурдаах. ☉ Имеющий желание осуществить что-л. Алмаастаах куорат хайдах үөскүүрүн илэ харахтарынан көрүөхтэрин баҕалаах суруналыыстар быыстала суох субуһаллара. И. Данилов
   Кини үлэҕэ, көргөнарга баҕалаах, кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
   Оҕолорун үөрэттэрэргэ улахан баҕалаах ийэлээх-аҕа Ылдьаананы эмиэ оскуолаҕа киллэрэргэ бэлэмнээн барбыттара. «ББ»
3. Күүтүүлээх, кэтэһиилээх. ☉ Желанный, желательный, ожидаемый
   Баҕалаах сирбэр быйыл сырыттым. Баҕалаах сайыммыт дьэ үүннэ. —Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах (өс хоһ.). Уһуннук устарга салҕаммыт, Тыраап устунан халтарыйа, Баҕалаах сиргэ таҕыстыбыт, Дорообо, куорат Мухтуйа! Дьуон Дьаҥылы
4. аат суолт. Туох эмэ үчүгэйгэ тардыһыы, дьулуур. ☉ Желание, стремление к чему-л. хорошему
   [Максим] Хайаан да дьон-сэргэ ортотугар үлэлиир-хамсыыр баҕалааҕа өтө биллэрэ. П. Филиппов
   Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай? Р. Кулаковскай
   Ол [тыл] баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа

аат.
1. Ытан эбэтэр быраҕан табыллыахтаах туох эмэ. ☉ Предмет, в который необходимо попасть при стрельбе или метании, мишень
Ол курдук төҥүргэскэ сыал буолар ньуурдаах иҥэһэни ытан ньуурун табан төҥүргэһи хайа көтөн ох ааһа турар. Саха фольк. Паарка остуораһа, кырдьаҕас оҕонньор, кыраасканан төгүрүччү сотуллан, сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Итиччэ үчүгэйдик сыалбын таба ыппытым кэннэ, бэл, мичик гыммат, ити аата кыыһырбыта кэм да ааһа илик буоллаҕа. Т. Сметанин
2. Сааҕа, бэстилиэккэ, о. д. а. баар тугу эмэ кыҥаан ытарга аналлаах оҥоһук. ☉ Прицел, прицельная рамка
Саас эрдэ буолан, түүн ортотун чугаһыгар, халлаан саа сыала көстүбэт буола хараҥарар. Н. Якутскай
Туоһапкам сайын устата тыытыллыбакка таах туран сыала хайдах хамсаабыт баҕайытай? В. Миронов
Лейтенант бинтиэпкэтин ылан, хайа, баҕар, алҕас турбута буолаарай диэбиттии, сыалын көрдө, хаастарын түрдэс гыннарда. Т. Сметанин
3. көсп. Толоруллуохтаах, ситиһиллиэхтээх сорук. ☉ То, к чему стремятся, что желательно осуществить, цель
Биһиги күүспүт — биир сомоҕобутугар! Биһиги түмсүүлээх, тэриллиилээх буоллахпытына эрэ сыалбытын ситиһиэхпит. Н. Якутскай
Сырыы бөҕөнү сырыттым. Сыалбын барытын ситтим. Н. Лугинов
Кэргэнниилэр олохторугар биир уопсай сыал, интэриэс баара сүрүн оруоллаах. ТЕН ИДь

аат.
1. Ким эмэ туохха эмэ, тугу эмэ оҥорорго баҕарыыта, баҕа санаата. ☉ Желание чего-л. добиться, что-л. осуществить, устремлённость к чему-л., мечта
Кинилэргэ ити сырыы [кыраныысса таһыгар күүлэйдээһин] атын планетаҕа баран кэлии курдук хаһан да туолбат ыра этэ. Н. Лугинов
Бүгүҥҥүттэн сиппитинэн барар Циолковскай кынаттаах ырата, Саҕаланна үрүҥ күн анныгар История космическай эрата. Эллэй
Санаа ырата буолбут Сааскылаах дьэ чугаһаата. С. Федотов
Ол эрээри кыра да ыраны ситиһэр туһугар киһи үрүҥ сүнньэ быстыар диэри үлэлиэхтээх. П. Аввакумов
2. эргэр. Ким эмэ кэлэр кэскилэ эбэтэр кини инники олоҕор буолуохтааҕа. ☉ Предсказание или предчувствие чего-л.
Олоххутун ойуулуур Олоҥхоһут тыппыгар, Ыраҕытын тускулуур Ырыаларгыт тылыгар Алмаас тааскыт күлүмүн, Айылҕаҕыт кэрэтин, Аймах дьоҥҥут дууһатын Аҕалбыккыт диэбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ити гынан баран былыргы да саха төрөөбүт буоругар дьол тааһа баарын, ыра-таҥха да курдук буоллар, син билэр эбит. Суорун Омоллоон
«Дьэ, киһи бэрдэ үс кырыылаах!» — Дииллэрин истэрим кырабар. Олоххо сылаалаах-ырыылаах Оҥкул суох курдуга ырабар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ыра санаа — баҕа санаа (хоту) диэн курдук (көр баҕа II)
Эдэр эрдэҕинээҕи курдук ыра санаа кынаттанан кыырайа көтөр аны суох. Софр. Данилов
Лаана Серёжаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан. өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов
Коля итинник ыра санаа кынатыгар уйдаран, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Кэпсээннэр
ср. др.-тюрк. ырх, алт. ырым ‘предсказание, пророчество’