осётр (восточносибирский) # хатыыс сүнньэ визига.

аат., түөлбэ. Хатыыс. ☉ Осётр. Түүлээйи — мааны ас

ловить осетров; билигин хаты ыстыыры боболлор сейчас отлов осетров запрещён.

аат., түөлбэ. Майаҕас. ☉ Сиг
Суокур диэн хоту майаҕаһы ааттыыллар. Далан
Дьиэлэргэ баар оҕо-дьахтар барыта сырсан киирэн, талах иһиттэргэ суокур, чыыр, уомул, күһүҥҥү диэкинэн — күстэх балыктары таһаллар. Болот Боотур
ср. кирг. шокур ‘осётр’, тув. шокар ‘ленок’

возвр. от хатыыстаа =; бу өрүс хатыыстаммыт в этой реке завелись осетры.

1. аат. Хатыыс кырата. ☉ Мелкий осетр
   Остуол араас астаах: сибиинньэ, ынах эттэрэ, кэтилиэт, хомпуот, кээчэрэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эмээхсин …… туоска сууламмыт, буспут кээчэрэлэри отуутун отуттан хостоото. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Атылыы предметтэри кытары, тэҥ кыра, дьоҕус кээмэйдээх (предмет). ☉ Мелкий по размеру (предмет — обычно из ряда аналогичных предметов)
   Икки өттүбэр биир тэҥ кээчэрэ мас дьиэлэр сэлэлииллэр. И. Федосеев
   Ньукулай тэҥ кээчэрэ дьарҕаалары туттартаата. И. Федосеев

аат. Өҥүргэс уҥуохтаах, кыһыл эттээх, уһуктаах тумустаах искэҕинэн уонна этинэн сыаналанар өрүс балыга. ☉ Промысловая рыба семейства осетровых без костного скелета, ценная своим мясом и икрой, осётр
Чап-чараастык кыһыллыбыт хатыыс өрөҕөтө, тиит мас үөһүн курдук кэрэлэнэн, араҕастыйан көһүннэ. С. Тумат
Кыһан баран тоҥнуу сиэниллэр балыктартан бастыҥнара чыыр, тууччах, хатыыс буолаллар. Дьиэ к.
◊ Хатыыс балык — хатыыс диэн курдук
Букатын билбэт кыыстарыгар, киниэхэ [сахалар] улахан булду бултаатахтарына, тайах омурдун, кыыл таба тылын, эһэ сыатын, хатыыс балыгы, араҕас соболору кэһии ыытар этилэр. Л. Попов
ср. бараб. кытыс ‘окунь’

I 1. 1) спинной мозг; хорда; визига; үрүҥ сүнньэ спинной мозг; киһи сүнньэ спинной мозг человека; хатыыс сүнньэ визига осетра; 2) задняя сторона шеи; сүнньүн үүтэ затылочная впадина; сүнньүгэ биэр = дать по шее; ол кэриэтэ сүнньэ быстыа он скорее свернёт себе шею (чем что-л. сделает); 3) перен. русло; өрүс сүнньэ фарватер реки; 2. основной, главный; философия сүрүн боппуруоһа основной вопрос философии; биһиги сүрүн сорукпуг наша главная задача # сүнньүн ас = заколоть, зарезать (животное; букв. уколоть в спинной мозг); сүнньүн астарбыт курдук он упал замертво (букв. будто его укололи в спинной мозг); сүнньүн көннөр = проучить кого-л.; сүнньэ көнө (киһи) прямой, принципиальный (о человеке).
II см. бэрдин.