частица усил. присоединяется к нек-рым сл., начинающимся со слога ту=: тубус-туруору отвесный; тубус-туруору сыыр крутая горка.

туруук таас хайа отвесная скала.

1) стоячий; туруору саҕа стоячий воротник; туруору балаҕан якутская юрта из наклонно поставленных брёвен; 2) крутой, отвесный; туруору сыыр крутая гора; туруору тахсыы отвесный подъём; 3) перен. разг. прямой, откровенный || прямо, открыто, откровенно; туруо ру киһи прямой человек; кырдьыгы туруору этэр куолу правду следует говорить открыто.

даҕ. Үрдүк, туруору. ☉ Отвесный, обрывистый
Эҥкэркэй эҥээрдээх, Эмпэркэй хайалаах, аҥылыйбыт салгыннаах, ааһа турар уулаах сүҥкэн өрүс кытылыгар тахсыбыт. Н. Якутскай
Эмпэркэй таас хайа үрдүттэн Эмискэ бандьыыттар ыталлар. Эрилик Эристиин
Мантан аҕыйах хаамыылаах сиргэ Ильмень күөл эмпэркэй биэрэгэ саҕаланар. «ХС»

прил. 1. (отвесный, обрывистый) туруору; 2. прям., перен. (резкий) тосту; крутой поворот дороги суол тосту эргиллиитэ; крутой перелом в состоянии больного ыарыһах туругар тосту уларыйыы; 3. (суровый, строгий) хабараан, тостума; кытаанах; у него крутой характер кини тостума характердаах; крутые меры кытаанах дьаһаллар; 4. хойуу; крутое тесто хойуу тиэстэ; крутое яйцо кытаата буспут сымыыт; # крутой кипяток оргуйбутунан уу.

суорба таас тёсаный камень; суорба таас хайа утёс; суорба хайа отвесная скалистая гора.

I
киҥкинээ диэнтэн холб. туһ. Им-дьим
Дөрүн-дөрүн мурун анныгар киҥкинэһэн кэпсэтии. Амма Аччыгыйа
II
даҕ. Ньиргийэн иһиллэр; хойуу (саҥа). ☉ Глухой, низкий, густой; басистый (о голосе)
Уһаат иһигэр саҥаран эрэрдии, …… киҥкинэс саҥалаах. Эрилик Эристиин
[Боссоойко] Киҥкинэс саҥалааҕа. «ХС»
III
даҕ. Халлааҥҥа харбаспыт курдук бөдөҥ мастаах (тыа туһунан); үрдүк туруору (очуос хайа туһунан). ☉ С очень высокими величественными деревьями (о лесе); высокий, отвесный (о скале)
Киҥкинэс хара тыа саҕаланна. — [Өлүөнэ] киҥкинэс таас хайа эркиннэнэн барбыт. Саха нар. ыр. I

Даҕааһын күүһүрдэр формата, ту- диэн саҕаланар олохторго сыстар: туп-туналыҥнас, туп-туруору, туптупсаҕай о. д. а. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ту-: туп-туналыҥнас ‘ослепительно белый’, туп-туруору ‘очень крутой, отвесный’, туп-тупсаҕай ‘очень изящный’ и т. д. Тулабыт туп-туналҕан. И. Гоголев
Ойдо ол туп-туналыҥнас Олус да үчүгэй туртас. С. Тарасов
ср. каракалп. туп усилительная частица: туп-туура ‘прямёхонько’

аат.
1. Туох эмэ кэтэх урсуна. ☉ Фон чего-л.
Үрэх халдьаайы хордоҕойугар кутуйахсыт көтөн сапсына сылдьара харалаабыт тыа кыһамыгар сүрдээҕин туртайан, сырдаан көстөрө. И. Сысолятин
Халлаан сырдык кыһамар тииттэр үөһээ төбөлөрө кэрэлэнэн бэлиэтик көстөллөр. «ХС»
Түннүк сырдыгын кыһамыгар көрдөххө, көп түү курдук хаар кыырпахтара оргууй аҕай тэлбээриһэн түһэллэр. «Чолбон»
2. Өрүс эбэтэр муора үрдүк, туруору сыыра. ☉ Высокий, отвесный берег
[Кырса хороонун] үрдүк сиргэ, туундара булгунньахтарыгар, байҕал кыһамынааҕы таастарга оҥостор. И. Федосеев
Сөҥүү боруодалара …… сүүһүнэн миэтэрэ үрдүктээх Лена уҥа кыһамнарын устун көстө сыталлар. ГКН МҮАа
△ Туруору сыыр тэллэҕинэн ааһар синньигэс кытыл. ☉ Узкая полоска земли вдоль отвесного берега
Хотугу байҕал субурҕа кыһамнара эҥин эгэлгэ сибэккинэн, күпкүөх чыыбаҕа отунан силигилии симэнэн ахан тураллар. «ХС»

1. даҕ. Наһаа үрдүк, олус туруору. ☉ Очень крутой, отвесный
   Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев
   Туруук очуос аннынан Дохсун өрүс быыппастар. Күннүк Уурастыырап
   Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
2. аат суолт. Сиртэн уһулу ойон тахсыбыт курдук турар олус туруору таас хайа. ☉ Очень крутая, отвесная скала, утёс
   Чубуку кыыллыын этэҥҥэ Туруукка ытта оонньуоҥ. М. Ефимов
   Харыстаа, Чыыбааҕылаах чыыстайдаргын, Чубукулаах турууктаргын. Чэчир-68. Этиий, тоҕо туруукка Дьулуһаҕын Эн биир мээр? Доҕордоһуу т.
   ◊ Туруук таас (хайа) көр туруук
   2
   [Тугутчаан] Туйахтара туллаллар Туруук тааһы табыйарга. С. Дадаскинов. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк.