несов. см. отдаться.

сов. 1. чем (целиком отдаться чему-л.) умсугуй, кэрэхсээ, үлүһүй; увлечься чтением ааҕыыга умсугуй; 2. кем (влюбиться) умсугуй, таптаа.

нареч. 1. (в целом виде) бүтүннүү, чөмөрдьү; проглотить целиком бүтүннүү ыйыһын; 2. (безраздельно) бүтүннүү, бүүс-бүтүн-нүү; целиком отдаться работе үлэҕэ бүүс--бүтүннүү ыллар.

туохт. Күттүөннээҕи оҥорбокко, оҥоро сатаабакка, наар көрү-нары, оонньууну-күлүүнү батыс. ☉ Отдаться целиком веселому образу жизни, не занимаясь ничем серьезным
Букатын буруйа суоҕу Бу айылаах оҥордулар диэҕи Бэйэм, дьонтон олус ордон, Бэһиэлэйдэнэн биэрбиттээҕим. И. Баишев

туохт.
1. Эмискэ бэргээ, сытыытык арыт таарымта курдук ыарый (ыарыһах, ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться, нарастать, разыгрываться (о боли)
[Маайака] ыарыйда быһыылаах, киэһэтин тииһигирэр. А. Софронов
Күн ортотуттан киһилэрэ сыыйа кэҥээн, улам сэргэхсийэн барда, тииһигирэрэ сэллээтэ. Болот Боотур
Ситэ үтүөрбэккэ сылдьан үлэлээтэххэ ыарыы бэргиэн, тииһигириэн сөп. Г. Угаров
2. көсп., кэпс. Сүпсүгүр, тиргилин; улаханнык турунан туран тугу эмэ гын. ☉ Суетиться, хлопотать; увлечься каким-л. делом, отдаться всецело чему-л.
Хабдьы элбээн, хайалар харалдьыктарыгар туллук үөрэ түһэр буолан, [оҕолор] бултаан тииһигирэ сылдьаллар. Болот Боотур
Холкуоска эмиэ саҥа бэрэссэдээтэл кэлбит уонна ол киһи тутуунан тииһигирэн турбут. Г. Нынныров
Киһи барыта көмүстэн атыны санаабат буолла. …… Манна биһиэхэ эмиэ тииһигирэллэр. В. Санги (тылб.)

сов. I. (отправиться) бар, баран хаал; пароход уйдёт в пять часов борокуот биэс чааска барыаҕа; 2. (скрыться, спастись) баран хаал, куотан биэр; мы еле ушли от дождя биһиги самыыртан арыычча куотан биэрдибит; 3. (оставить службу) бар, баран хаал, бырах; он ушёл с работы кини үлэтиттэн барда, үлэтин бырахта; 4. (миновать — о времени) аас; время ещё не ушло бириэмэ өссө ааһа илик; 5. (израсходоваться, потребоваться на что-л.) бар; 6. (погрузиться во что--либо) киир, батары түс, тимир; 7. (впитаться во что-л.) иҥ; вода ушла в землю уу сиргэ шгнэ; 8. перен. (целиком отдаться чему-л.) төбөҕүнэн түс, ыллар; с головой уйти в работу үлэҕэ тебөҕүнэн түс; 9. разг. (о кипящей жидкости) куот, таһынан бар; молоко ушло үүт куотта; # уйти в область истории умнулун; уйти в себя ис санааҕар ыллар, толкуйга туе.

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’

туохт.
1. Тугу эмэ бэйэҥ дьалаҕайгыттан ханна эмэ хаалларан, умнан, түһэрэн кэбис. ☉ Лишаться чего-л. по небрежности, оставляя неизвестно где, терять что-л. [Балта] аҥаар түүппүлэтин сүтэрбит. Суорун Омоллоон
Маайа, кыбына сылдьар чомпой бэргэһэтин сүтэрбитин билэн, бэйэтин тула өттүн көрүннэ. Эрилик Эристиин
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
«Бэргэһэҕин сүтэрбиккин дуу хайаатыҥ?» — диир ийэм. Н. Түгүнүүрэп
2. Тугу эмэ көрдөөн баран кыайан булума. ☉ Искать, но не находить, терять из виду кого-что-л.
Кирилэ икки ынаҕын сүтэрбитэ бүгүн үһүс күнэ. Н. Заболоцкай
Аны аэродромун сүтэрэн, муора туманыгар булкулла сырыттаҕа дуу? Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ кэлиэ диэн олус долгуйан кэтэс, суохтаа (кэлиэхтээх, баар буолуохтаах кэмигэр кэлбэтэҕиттэн). ☉ Находиться в состоянии тревожного ожидания кого-чего-л.. Эйигин, бэҕэһээ тиийиэх буолбут киһини, дьонуҥ сүтэрэн олороллор
□ Даайыспытын сүтэрдибит, эн биллиҥ дуо? А. Софронов
Ийэм миигин сүтэрэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньүйэ бүгүн кыыһын сүтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
4. кэпс. Туох да туһата, көдьүүһэ суох күнү-дьылы бараа, бириэмэни ыыт. ☉ Зря, без пользы тратить время, проводить дни, попусту терять время
Кэлэбара икки күнү таах сүтэриэхпит. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, тэрээһин кэмигэр элбэх бириэмэни сүтэрбэккэ, саҥа тэрилтэ улгумнук үлэҕэ туруммута. В. Яковлев. Мин харахпын сэмэлээн Одуулууллар уун-утары Улдьааран, сүрэҕэлдьээн Сүтэрбит хонуктарым. И. Гоголев
5. көсп. Төһө эрэ баарыттан аҕыйат, итэҕэстэт (хол., сүөһүнү). ☉ Допустить по недосмотру потерю, пропажу (напр., скота). Сылгыһыттар быйылгы кыстыкка биэс биэни сүтэрдилэр. Бостуук уол икки ынаҕы сүтэрбит
□ Хас биирдии сүөһүлэрэ сууккаҕа ортотунан аҕыс сүүс биэс уон грамм эбиллибит, биир да сүөһүнү сүтэрбэтэхтэр. ПДН ТБКЭ
6. харыс. т. Кимэ эмэ суох хаал, кимтэн эмэ мат (үксүн чугас, хаан уруу киһи туһунан). ☉ Лишиться, потерять кого-л. (обычно о близком, родном человеке)
Белов луохтуур таптыыр кэргэттэрин сүтэрбит ыар аһыытын хорсуннук тулуйар. Софр. Данилов
Соҕотох уолчааммытын Сүтэрбиппит күн анныгар, Наадыйбаппын букатын Ким даҕаны аһыныытыгар. И. Гоголев
Эйигин, манна төрөтөн, киһи-хара оҥордум, эн аҕаҥ бокуонньугу бу дьиэҕэ сүтэрбитим. С. Ефремов
♦ Имнэри сүтэр — кими эмэ баар буола сылдьыбыт бэлиэтэ биллибэт гына суох оҥор, эс, өлөр. ☉ Истребить поголовно, не оставить никого в живых
Бу үөннэри [фашистары] тыыннарын бысталаатахха, имнэри сүтэрдэххэ эрэ табыллар. Амма Аччыгыйа
Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрө, …… туора тотон, кэдэрги байан, атаҕастабыллаах буола оонньообуккутун, өҥҥүтүн өҥнөөн, суолгутун солоон, күллэри көтүтүөхпүт, имнэри сүтэриэхпит. Эрилик Эристиин. Киһи бодоҕун сүтэр — киһилии майгыгын-сигилигин сүтэр, олус куһаҕаннык быһыылан. ☉ Потерять человеческий облик
Бу киһи бодотун сүтэриэр диэри итирбит хайалара буоллаҕай? СЛ-8
Күнтэн сүтэр көр күн. «Дьэ эрэ, өлүөххүтүн баҕарбат буоллаххытына, бэйэҕит сүтүккүтүн биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону буолбат буоллаххытына сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрэбит», — диэн Маһарах эттэ. Эрилик Эристиин
Аны эмиэ таас табан, күнтэн сүтэриэ диэн куттана олордум. Т. Сметанин
Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? «ХС»
Өйүн сүтэрэр көр өй. Киһитэ түөһүнэн улаханнык бааһыран өйүн сүтэрбит. Эрилик Эристиин
Буулдьа санныбар түспүтүгэр, тута өйбүн сүтэрбитим, охтубутум. Н. Габышев
Ньургуһун хамсыыр да, саҥарар да кыаҕа суох, сонно өйүн сүтэрбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Суобаскын сүтэр — киһилии сиэргинмайгыгын сүтэр, куһаҕаннык быһыылан. ☉ соотв. потерять совесть
«Тима, эн доҕоруҥ суобаһын сүтэрбит», — диэтэ Сүөкүччэ Уйбаанньаны хомнообуттуу. А. Сыромятникова. Төбөҕүн сүтэр — кимиэхэ эмэ олус ылларан, ол эрэ кыһалҕатыгар сырыт, атыны барытын умнан кэбис (хол., тапталтан). ☉ соотв. потерять голову (напр., от любви)
Бэйэ төрөппүт оҕотун иитэрэ өссө уустук. Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит, ол түмүгэ — ити. П. Аввакумов
Уйбаанчык саҥа учуутал кыыска ылларан, төбөтүн олох сүтэрэн сылдьар сурахтааҕа. «ХС»
△ Тугунан эмэ олус үлүһүйэн, онон эрэ олорор курдук буол, атыны билинимэ (хол., булдунан). ☉ Отдаться со страстью, всецело чему-л. одному (напр., охоте)
Бу киһи булду сырсыыга буолан адьас төбөтүн сүтэрэн сылдьар. И. Мигалкин
Үпкэ-аска үлүһүйэҥҥин, төбөҕүн сүтэрээйэҕин, сэрэн. «ХС». Чиэскин сүтэр — 1) туох эмэ куһаҕаны оҥорон киһи быһыытынан ытыктаммат буол, киһилии сиэргин сүтэр. ☉ соотв. уронить, потерять честь
Ол хаалан да диэн, хаалбыт да киһи бүтүн үйэтин тухары аатын, чиэһин сүтэрэр. МНН
Оттон билигин, сэрии буолаары гынан эрдэҕинэ, аҕа дойдубар тапталбыттан бэйэм дьолбун ордорорум эбитэ буоллар, бэйэбэр даҕаны чиэспин сүтэрбит курдук сананыам этэ. Л. Толстой (тылб.); 2) эр киһини кытта эрдэ сылдьыһан ааккын ыыт, түһэр (кыыс туһунан). ☉ Потерять девичью честь
Төһө да хобулаабыттарын иһин, чиэспин сүтэрэ иликпин, сүтэриэм да дии санаабаппын. А. Софронов
Ситэр саастаах кыыс эр киһини кытта эрдэ сылдьыһан чиэһин сүтэрдэҕинэ кини олоҕор, ситэ сайда илик доруобуйатыгар туох ыарахаттар үөскүүллэрин билиэхтээх. ТЕН ИДь
◊ Ахсаанын сүтэр — тугу-эмэ ааҕа сатаан баран, наһаа элбэҕиттэн бутуллан хаал, кыайан ситэ ааҕыма. ☉ соотв. потерять счёт чему-л.. Кэлэн түһэ турар кустары, ааҕа сатаан баран, ахсаанын сүтэрдэ
□ «Биэс, алта …… уон биир», — Гурьянов уон түөрт миинэҕэ дылы ааҕан баран, эстибит миинэлэр ахсааннарын сүтэрдэ. Т. Сметанин