прил. уһун өр, ыраах; долгий путь упун айан; долгое время өр кэм; долгое молчание ер хам барыы; окинуть долгим взглядом уһуннук көрөн ыл; это долгий разговор ол кэпсээнэ упун; # долгий гласный лингв, упатыылаах аһаҕас дорҕоон; это долгая песня ол диэн ырыалаах олоҥхо, тойук дьыала; откладывать в долгий ящик дьааһыкка хаһаан, уһат (уталыт).

туохт. Уһатан-кэҥэтэн оҥоруохча оҥорума, хойутат. ☉ Задерживать, медлить, откладывать
«Бэйи эрэ, доҕор, эн биһигини уталытыма эрэ», — Кустуров хабан ылла. Н. Габышев
Харчыны урукку курдук уталыппакка, утарытынан биэрэргэ быһаарылынна. С. Федотов
Боруоннааҕы доҕотторгутун кытта тиэтэйэ-саарайа көрсүһэ сатааҥ, уталытан, сыҕарытан иһимэҥ. Н. Кондаков

туохт. Тугу эмэ оҥоро, бүтэрэ охсон биэримэ, тарт, хойутат. ☉ Постоянно откладывать, задерживать, затягивать какое-л. дело
Үнүргүттэн дьоно көһөрүөх буолан кэпсэтиһэн көрө-көрө, уһатан-кэҥэтэн испиттэрэ. В. Яковлев
Сэргэй ханнык баҕарар үлэни сыһан-соһон уһатары-кэҥэтэри сөбүлээбэт биир бэртээхэй хаачыстыбалаах. «Чолбон»
Уһата-кэҥэтэ барбакка, оҕолор үлэлэригэр туруммуттара. «ББ»
♦ Уһатан-кэҥэтэн өйдөө — уһунукиэҥи санаа, ырытан көр, ырыҥалаан өйдөө. ☉ Воспринимать что-л. глубже и шире, обдумывать, анализировать
Эдэр сааска ону-маны уһатан-кэҥэтэн, ырыҥалаан, аттаран өйдөөбөккүн. Н. Босиков
Мин Сэргэйим аттаран, уһатанкэҥэтэн, түгэхтээн-төрүттээн өйдүүр диэни билбэт киһи этэ. В. Гаврильева

м. күн, хонук; пасмурный день былыттаах күн; отпуск на несколько дней хас да хонуктаах уоппуска; рабочий день үлэ күнэ; праздничный день бырааһынньык күн; # в дни молодости эдэр эрдэххэ; день на день не приходится күн күҥҥэ тэҥ буолбат; изо дня в день күннэтэ; со дня на день 1) (с одного дня на другой) күнтэн күҥҥэ, күн тура-тура; откладывать со дня на день күнтэн күҥҥэ уталытан ис; 2) (в ближайшие дни) бүгүн-сарсын, субу; день ото дня ему становится лучше (о больном) күнтэн күн сэр-гэхеийэн иһэр; третьего дня иллэрээ күн; на днях өтөр; соторутааҕыта; добрый день! үтүө күнүнэн!; день в день анаммыт күҥҥэ чопчу; на чёрный день өлөр-хаалар күҥҥэ; день и ночь или днями и ночами күнүстэри--түүннэри; остались считанные дни ахсааннаах күн хаалла.

1. чорбой 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Тэтэрээти өҥөйөн көрөрүгэр ийэтэ уоһун чорботор ээ, киһи күлүөх. Н. Габышев
   [Кыра уол] уоһун чорботор уонна тылын илигирэтэн массыына тыаһын үтүктэр. Р. Кулаковскай
   Люка сөбүлээбэтэхтии намчы уоһун чорботто. У. Ойуур
2. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) туттубутун, ороскуоттаабытын ордугун хааллар, ордор. ☉ Оставлять, откладывать на потом излишки чего-л. (напр., денег)
   Уһун сайыҥҥа бэйэбит арыы сиэбэккэ мунньан чорбоппут арыыбыт баара-суоҕа ити дии. А. Софронов
   Мин харчы ыытан көмөлөһүөм. Ый ахсын 30-40 солкуобайы чорботуом. Н. Габышев
   «Мантан ордугу чорботор кыаҕым суох», — диэн баран, биэрбит харчытын харыһыйбыт курдук көрүтэлээбитэ. «ХС»
   △ Тугу эмэ гынаргар бириэмэтэ хаалларын, ордор. ☉ Оставлять, выкраивать время на что-л. — Октябрина Николаевна, адьас солото суохпун
   — Бириэмэни чорботтоххуна табыллар. М. Попов
   Хата, кини үлэлииүлэлии, тустууга сатаан бириэмэ чорботорун санаа. ССТ
3. көсп. Кими, тугу эмэ атыттартан ордук дии санаа, тугунан эмэ ордоро, үрдэтэ тут. ☉ Выделять кого-что-л. среди остальных по каким-л. признакам
   Уопсай дьыала туһун Уһулуччу чорботуо. Күннүк Уурастыырап
   Син бэйэм кэммэр дьон тэҥинэн үлэлээн кэллим. Дьонтон хаалбакка, чорбойбокко. Чорботоору да гыннахтарына, күлүккэ түһэ охсорум. Н. Лугинов
   Бастатан туран, билэр дьоно бары кини уһулуччу талааннааҕын чорботоллор эбит. «ХС»
   ◊ Ордук чорботон кин. — барыларыттан ойуччу тутан, суолталаан. ☉ Особо выделяя среди остальных, особо отмечая кого-что-л.
   Бу кэпсээним успуорду, ордук чорботон буоксу, дьиҥ ис сүрэхтэриттэн таптааччыларга эрэ ананар. Э. Соколов
   Ааспыт үөрэх дьылын үлэтигэр ордук чорботон икки итэҕэс баара. «Ленин с.». Дьокуускайга диэри тимир суолу тутуу суолтатын ордук чорботон бэлиэтиэҕи баҕарыллар. «ХС»