II ж. (отмель) чычаас уу, чаар.

мель; отмель; неглубокое место (на реке); оҥочо харгыга олордо лодка сёла на мель.

1) имеющий мель, отмель; с... мелью, с... отмелью; харгылаах үрэх речка, на которой много мелей; 2) перен. имеющий препятствие; встречающий препятствие.

аат. Уунан айанныыры моһуоктуур чычаас уулаах сир, харгы. ☉ Мелкое место в реке, мель, отмель. Өрүскэ абаарыйа үксэ итириктээһинтэн тахсар. Суудуналар утары харсыылара… Баарсалары тимирдии… Чаарга олорон хаалыы… И. Егоров
Чаарга олоруохпутун сөп. Үөс ортотун тутустахха сатанар. БН СУ
Сорох ардыгар оҥочобут чаарга анньылла түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
ср. тув. саарыг ‘перекат на реке’, эвенк. чар ‘мель’
ср. цара, тюрк. сай ‘мелкое место в реке’

даҕ. Үтэн, тумуллаан киирбит (хол., хайа). ☉ Выступающий мысом, выдающийся клином
Сир ийэ араас аппалардаах, үрдүк эҥэ хайалардаах. И. Гоголев
Уйбаан биир сыһыы хоту эҥэтигэр тиийэн баран: «Чугаһаатыбыт», — диэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Аҕата, ийэтэ мутугунан быраҕар муҥур үйэлэрин субу субурҕа систэргэ, эҥэ хайаларга атаарбыт дьон. ВВ ЫСЫ
ср. эвенк. инга, энга ‘речная коса, песчаная отмель’

аат. Өрүс, үрэх чычааһыыр сирэ (үксүгэр түгэҕэр тааһа элбэх сиринэн). ☉ Неглубокое место в реке, речке с быстрым течением, мель, отмель
Ол эрээри кытыы дьон кинини уунан эккирэппэтэхтэрэ, сыгынаҕа чаарга олорботоҕо, харгыны мүлчү түһэн, үөс сүүрүккэ оҕустаран түргэн-түргэнник элэгэлдьийбитэ. Далан
Таас хайаттан түргэн сүүрүк харгыга өрө ыһыллан, устан элэстэнэр. М. Попов
Бастаан таас харгылар уҥа кытылтан үөс диэки үтэн киирэллэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. кэркү ‘мель’, монг. харги ‘быстрины’

прил. 1. (передвижной) хамсыыр; подвижной блок хамсыыр блок; 2. (перемещающийся) сыҕарыйа сылдьар; подвижные отмели сыҕарыйа сылдьгр харгылар; 3. (живой, энергичный) сытыы, сылбырҕа; подвижной ребёнок сытыы оҕо; подвижной ум сытыы ей; # подвижной состав ж.-д. сылдьар састаап (тимир суол транспора бүтүннүүтэ — вагоннар, паровозтар уо. д. а.); подвижные игры таһырдьа оонньонор оонньуулар.