(из-подо) предлог с род. п. 1. (при обозначении предмета, места, снизу которых направлено действие) анныттан; из-под стола остуол анныттан; 2. (при обозначении места, откуда кто-л. происходит, отправляется) таһыттан; из-под Тулы Тула таһыттан; 3. (при обозначении освобождения от чего-л.) =ттан; освободить из-под стражи тутууртан босхолоо; 4. -та; бутылка из-под молока үүт бытыылката; ящик из-под снарядов снаряд дьааһыга; # из-под носа мурун анныттан, көрдөрбүтү-нэн; из-под палки кымньыы күүһүнэн, күһэл-тэнэн.

аат., эргэр. Ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ (ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар - ойуун айанныыр атын курдук өйдөбүллээх). ☉ Шаманский бубен (яйцевидной формы, с железной крестовиной (см. быарык) на внутренней стороне, увешивается колокольчиками и побрякушками (см. аарык 1), служит шаману конем, когда тот отправляется в царство духов)
[Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран дьарыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
[Ойуун] дүҥүрүн охсон, арҕаһын хамсатан, кыаһааннарын тыаһатан кутуран барар. Эрилик Эристиин. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, олбу эмэгэтэ өйбөр хатанан хаалбыттар. В. Протодьяконов
тюрк. түҥүр, монг. дүҥүр

даҕ.
1. Хойутуу, хойутаан буолбут. ☉ Поздний, запоздалый
Урукку ымсыытааҕар хойукку ымсыы ордук (өс хоһ.). Ол хойукку күһүн өйбүттэн арахпат. «ЭК»
Хойукку таптал ордук Уһун сылга барыахтаах. Баал Хабырыыс
2. Кэлин кэлэр, буолар, кэнэҕэски. ☉ Будущий
Кырдьаҕас киһи сүбэтэ хойукку өттүгэр туһалаах буолуо. Н. Неустроев
Оҕолор бары кэриэтэ хойукку идэлэрин быһаарыммакка дылылар. Софр. Данилов
Баҕар, бу эдэр саас ырыата Хойукку олоххо тиийиэҕэ. Эллэй
♦ Хойукку таба этиитэ түөлбэ. — сарсыарда эрдэ турар киһи утуйар кэмэ. ☉ Время, когда человек, встающий рано, отправляется спать
Хойукку таба этиитэ барыахпыт. Болот Боотур

1. кэрт диэнтэн хай. аата. Мас кэрдиитэ.  Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев
   Ким көрбүт суолай, буруйа-аньыыта суох барахсаттары суута-сокуона суох кэрдиини. А. Сыромятникова
2. кэпс. Туох эмэ кэрдиистии кэрдиллибитэ, кэрдииһэ; туох эмэ кэрчигэ. ☉ Зарубка; обрубок, чурбан
   Баай тиит кэрдиитин курдук быччыҥнаах. ПЭК СЯЯ
   △ Туох эмэ кэрдиис курдук быһыыламмыта. ☉ Кэриэн айаҕы кэккэлэтэ туппут курдук кэрдии мырааннардаах эбит. Нор. ырыаһ.
3. Туох эмэ буолуохтаах, бүтүөхтээх кэмэ, муҥур уһуга. ☉ Время проявления, осуществления, завершения чего-л.; конечный срок, предел существования чего-л.
   Андаҕайабын Аан дайды бастаан айыллыбыт чааһынан, Кэнэҕэс кини эмиэ кэрдиитэ ситэринэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тус бэйэтин тыыннаах олоҕо муҥурданар кэрдии кэмин норуот сүрэҕиттэн сүппэт кэрэ айымньытынан муҥура суох кэҥэтэ силэйэн, көлүөнэлэр ортолоругар бииргэ олорсо сылдьарыгар кини кытаанахтык эрэнэр этэ. Амма Аччыгыйа
4. Туох эмэ иитэ-саҕата, кыраныыссата, быыһа. ☉ Пределы, границы чего-л.
   Киэҥэ биллибэт, кэрдиитэ көстүбэт кэтит сир буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
   Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
5. эргэр. Ойуун абааһылары үтэйэригэр, куту илдьибит үөрү эккирэтэригэр, айыылартан кут көрдөһө айанныырыгар тохтобулларын икки ардынааҕы айана уонна сынньанар тохтобуллара (итэҕэл быһыытынан, улуу ойуун оннук тоҕус кэрдиилээх буолара). ☉ Остановки или места отдыха шамана на долгом пути в погоне за чьей-л. душой, похищенной үөр-духом, или на пути, куда он отправляется, чтобы вымолить души детей у Айыы для кого-л. (по поверью, самый длинный путь великого шамана включает девять остановок)
   Дьахтар кутурук салайан, тоҕус кэрдииттэн үс кэрдиигэ нэһиилэ тахсан баран, ийэхара көлөһүнэ барыта түспүт, тулуйбатах. Саха фольк. Биир тоҥус ойууна: «…тоҕус кэрдиигэ тиийэн тургулланар киһи буолуохтаах, онон тоҕус кураахтаах дүҥүрү, тоҕус тоноҕостоох арбаҕаһы булуннаххытына сөп буолсу», — диэн барбыта. Болот Боотур
   ♦ Кэтэ кэрдии — бото болдьох диэн курдук (көр бото)

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’

I
туохт.
1. Салгыҥҥа уйдара сылдьан кэл-бар, айаннаа. ☉ Летать
Үөһэнэн көт. Сөмөлүөтүнэн көт. Тыал хоту көт. — Күөх толоон уҥуор сэттэ туруйа көттө. Эллэй
Ол кэлин өттүттэн ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, лап гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур
Көтөр оҕотун үөрэтэр Үрдүккэ, ыраах көтөргө. И. Эртюков
△ Тыалга үүрдэрэн түргэнник сыҕарый (былыт туһунан). ☉ Быстро передвигаться, нестись, лететь по ветру (об облаках)
Тыал түһэр, үрүҥ былыттар өрүкүһэ көтөллөр. Суорун Омоллоон
Былыттар көтөллөр соҕуруу, Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
△ Өрө ыһыллан таҕыс, өрө ыһыллан тахсан тарҕан, күөдүпчүлэнэн тахсан ыһылын (хол., кумах, быыл, уот эҥин). ☉ Подниматься, взлетать, распыляться (напр., о пыли, искрах)
Быыл көтөр. Кумах көтөр. — Түүннэри харыйа куулаттан кыым көттө, киэҥ түннүк сандаарда. П. Тобуруокап
Тыалынан күөртэнэн кыым ыһылла көттө. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран, …… чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Крепенко үрэҕи туоруур тимирбетон муоста салгыҥҥа көппүт [дэлби тэптэриллэн]. А. Фадеев (тылб.)
2. Паар буолан симэлий, көтөн суох буол. ☉ Испаряться, улетучиваться; парить (напр., о тумане)
Арыгы уоҕа көппүт. Эмп көтөн хаалбыт. Туман көппүт. — [Дьоннор] тиритэннэр көхсүлэриттэн буруо курдук туман көтөр. М. Доҕордуурап
Тарҕатыллыбыт ноһуому буорга саба хоруппакка эрэ хаалларар сатаммат: азота аммиак буолан көтөн хаалар. СОТ
3. Туох эрэ мэһэйи, үөһэ тардыллыбыты үрдүнэн ой. ☉ Прыгать, перепрыгивать, перескакивать через какое-л. препятствие, планку, веревку и т. п. Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр (өс хоһ.)
Маппыр тимир күрүөнү үрдүнэн көтөн таҕыста уонна дьиэтин диэки тыастаахтык хаама турда. Л. Попов
Икки оҕо быаны икки уһугуттан туталлар. Атын оҕолор уочаратынан быаны көтөллөр. ОСБОо
4. Үөрэммэккэ (ситэ үөрэммэккэ) кылааһы, кууруһу уҥуордаа, үрдүкүгэ таҕыс. ☉ Перескочить через класс, курс и продолжить учебу ступенью выше
Дьэ онтон ситэ ый аҥаара буолбакка, бэһис кылааһы көтөн, алтыс кылаас үөрэнээччитэ буоллум. Н. Заболоцкай
Тихон Терентьевы оскуолабыт историятыгар аан бастаан кылааһы көппүтүнэн, эбэтэр биир сыл икки кылааһы бүтэрэр буолбутунан …… эҕэрдэлиэҕиҥ. Н. Босиков
5. Олус түргэнник элэстэнэн онно-манна бар-кэл. ☉ Легко, быстро, свободно идти, ехать, мчаться, нестись
[Өрүүнэ:] Миитэрэй доҕотторун булсан, дьэ көтөн эрэр. А. Софронов
[Күкүр Уус:] Көмүһүм оҕото, дьүөгэтигэр көтө турда. Суорун Омоллоон
Быһый тыалтан чэпчэкитик хайыһардьыт көтөн иһэр. Эллэй
Аттар көтөн уунаҥнатан, туйахтара хараарбытынан, бу ситэн кэлэн истилэр. Н. Заболоцкай
[Мичил] манна күнүс оҕуруокка үлэлээтэ да, киэһэтин көҥүлүнэн көтөр. Мээчик, лапта, араас күрэхтэһиилэр, киинэ. И. Федосеев
△ Олус эрчимнээхтик, күүстээхтик уонна түргэнник элэҥнэс буола хамсаа, быыстала суох баран-кэлэн элэҥнэс буол. ☉ Очень энергично, быстро и легко двигаться, беспрерывно мелькать, лететь, мчаться молнией
Мас эрбиир араама эрбиилэрэ үөһэ-аллара ирбинньик көтөн элэгэлдьистилэр. М. Доҕордуурап
Тэлэгирээмэлэр быыстала суох көттүлэр: тууста уонна тууста! И. Данилов
6. Бэлиэтэммэккэ хаал, түһэн хаал (туох эрэ баар буолуохтааҕа миэстэтигэр суох буолбутун туһунан). ☉ Быть пропущенным, упущенным (напр., о буквах, словах в тексте)
Манна бүтүн этии көппүт. Көппүт буукубалары эбии суруйталааҥ. Сурук бэлиэлэрэ көппүттэр. — Кешаны Бүттүүнэп испииһэккэ көтүтэн кэбиспит этэ. Уол ону ирдэспитигэр: — «Көтөн хаалбыт ээ, алҕас тахсыбыт», — диэн кэбиспитэ. М. Ефимов
7. кэпс. Быстан, эстэн, суох буол, таһыччы бүтэн хаал (хол., ас-таҥас туһунан). ☉ Исчерпаться, иссякнуть, исчезнуть (напр., о продуктах питания)
Ити бириэмэҕэ хотугу дойдуга арыгы ас көппүтэ ырааппыт кэмэ этэ. Болот Боотур
Гражданскай сэрии кэнниттэн саа сэбэ олох көтө сылдьыбыта. М. Чооруоһап
Хотун чэй-табах, таҥас-сап көппүтэ ырааппытын, бары көрдүүллэрин эрэ билэллэрин …… эҥин туһунан эппэхтээн баран, кыраны эмэни ыытыах буолла. «ХС»
△ кэпс. Туһата суох түргэнник, чэпчэкитик ороскуоттан. ☉ Легко, быстро и бесполезно, впустую спустить, проиграть (напр., деньги)
Нанайбах сүүрбэ биэс солкуобайа амтана биллибэккэ көттө [хаартыга]. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй баай сэттэ сүүс сүөһүтэ, аҕыс ампаар түүлээҕэ, үрүҥ көмүс харчыта, көмүс сэбэ-сэбиргэлэ, киис-үүс таҥаһа буруо курдук көппүтэ үһү. Н. Павлов
8. көсп. Таһыччы умнан кэбис, бутулун (кырдьыыттан, ыарыыттан, долгуйууттан — өй-санаа туһунан). ☉ Начисто забывать, выпадать, вылетать из головы (от старости, болезней, волнения — о мыслях, памяти, уме)
Санаабыт санааларым сайҕанан көппүттэр, Үөрэппит тылларым өйбүттэн сүппүттэр. П. Ойуунускай
Уһун сордоох, мэйиим көтөөрү, оҕобун умнан кэбиһэн туран, баппыыска биэрдэҕим. Суорун Омоллоон
Тоойуом, өй-санаа көппүт киһитэ олоробун. Эрилик Эристиин
Киһи өйө-санаата көтүөх курдук, бары-барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
9. көсп. Эмискэ киэҥник, түргэннник тарҕан, сабардаа (хол., тыл-өс, сурах эҥин). ☉ Широко и быстро распространяться, разноситься, разлетаться (о слухах, новостях)
Онтон соҕотохто соһумар сонун өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, тарҕана көттө, дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Ити кыһыныгар Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайбытын …… туһунан бастакы сурах улуустары, нэһилиэктэри тилийэ көппүтэ. Э. Соколов
10. көсп. Түргэнник ааһан, устан ис (күн-дьыл, кэм туһунан). ☉ Быстро проходить, пролетать (о времени)
Дьыллархонуктар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл көтөн, күһүн кэлиэ, Күлүк хараҥа күһэйиэ. Күннүк Уурастыырап
Сэрии будулунан көмүллэн Үгүс күннэр көттүлэр. Баал Хабырыыс
Күн-дьыл көтөн иһэр. Т. Сметанин
11. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ эбэтэр холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна араас дэгэттээх көмө туохтуур суолтатын ылар: 1) ааһан иһэн, таарыйа, таарыччы буолар (оҥоһуллар) хайааһыны көрдөрөр (үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик). ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с различными оттенками: 1) действие, которое осуществляется на ходу и обычно с особой силой и интенсивностью. Хайа көт. Тоҕо көт. Дьөлө көт. Ибили көт. Быһа көт. Сиирэ көт. Көҥү көт. Сиирэ-халты көт. Тосту көт. Булгу көт. Иҥнэри көт. Ойо көт; 2) туохха эрэ туһаайыллыбыт, үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Действие, осуществляемое для какой-л. цели, обычно с особой силой и интенсивностью. Мүччү көт. Туора көт. Тахса көт. Ааһа көт. Тула көт. Күөйэ көт. Төгүрүччү көт. Эргийэ көт. Эрийэ көт. Куота көт
♦ Былаҕайга көт (былдьан) — быстах оһолго түбэһэн суорума суоллан, алдьархайга, иэдээҥҥэ түбэс. ☉ Попадать в беду, несчастье, сгинуть (от несчастного случая)
Былатыаммыт былаҕайга көттө. П. Ойуунускай. Быһа көт — олус сытыы, тэбэнэттээх, сүүрбүт-көппүт буол. ☉ Быть очень шустрым, быстрым, энергичным, напористым
Уон алталаахсэттэлээх сааспар Быһа көтөр Быыппастыгас бэйэлэнэн Кытыгырас атах, Кырыытынан тыкаарай, Кыдьараҥ дьиэрэҥкэй Кыыс оҕо Кылаан бэрдэ буоларбар Сыһыыга-хонууга көрбүт дьон сыһыаран ааттаабыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай. Дьабыныгар көппүт миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун өллөҕүнэ, кини кута-сүрэ олохсуйар дойдутугар аттаммытын этэргэ. ☉ По представлениям древних якутов, душа умершего шамана отправляется в загробный мир и находит покой. Эллэй Боотур аҕыс уолу төрөтөр, олортон Намылҕа Силик, маҥнайгы ойуун, дьабыныгар көтөр
Саха фольк. Аныаха диэри кини [Сыланньай удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
Ураанньыктаах хоҥоруулаах, баһырҕастаах атахтаах кулуну өлөрөн, уордаах Хара Кыталык айыытын алыкылаатылар, дьабыныгар көппүт улуу ойууннарын кэриэстээтилэр. И. Гоголев. Ойуун уол өлөөру сытар сириттэн сүтэн хаалар, тыыннааҕынан мэлийэр, ону оччоҕо «дьабыныгар үөһэ көттөҕө» диэн ааттыыллар
БСИ ЛНКИСО. Илимсалым көт көр үлүм-салым көт. Лааһар …… туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. ОИП Х
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаста, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев. (Кимтэн эрэ ким эрэ) көтүө дуо — (ким кимтэн эрэ) атын, ураты буолбат, атылыы буолар диэн этэр олук. ☉ Человек как человек, дети как дети (все одинаковы или подобны друг другу)
Оҕо оҕоттон көтүө дуо? Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыттан сылаас дьиэҕэ бүгэн олорон оонньуурбут. Сэмээр Баһылай
Көҥдөй оҕото көтүө дуо? Көҕүйдэҕэ дии. Күн Дьирибинэ. Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) — ыччат куруук баар, олох салҕана турар. ☉ Новое поколение будет всегда, жизнь продолжается, она вечна. Көрүлүү көт — олох үөрүүтүн билэн, кыһалҕата суох көҥүлбосхо сырыт. ☉ Свободно, беспечно наслаждаться жизнью, веселиться
Көрүлүү көттүм, тайаара дайдым. И. Эртюков
Көмүс долгун алааспар Көрүлүү көтө дайбакка, Көҥүл тыына туойбакка Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый? А. Абаҕыыныскай. Көтөн түс — 1) олус түргэнник киир, эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно войти куда-л., вдруг очутиться где-л., влететь куда-л. [ТаалТаал эмээхсин] ханан да барар сирэ суоҕуттан, көлүйэтигэр көтөн түһэр
Саха фольк. Соҕотох хаалбыт тиһэх тордоххо маҥан таба таҥастаах уонна хара бэкир киһи көтөн түспүттэрэ. Далан
Натаа эппиэтэ суох сайылыгар тиийэн көтөн түстэ. Суорун Омоллоон; 2) эмискэ өйгө киир (санаа, толкуй туһунан); эмискэ айахха киир (ырыа, тыл, саҥа). ☉ Вдруг взбрести в голову, осенить (о мысли, решении); вдруг очутиться на языке (о песне, слове)
Дьон саҥатын истээт, мин, тоҕо эрэ куттанным да, сааттым да быһыылаах, саһыах санаа көтөн түстэ. Н. Неустроев
Уоһугар туох көтөн түспүтүнэн кини ыллыыр диэххэ букатын түктэри. Амма Аччыгыйа
Деомид Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай. Көтөр былыт көлдьүнэ көр аас I. Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) — кэлиэхбарыах сирэ суох буолбут, муҥур уһугар тиийбит. ☉ Попасть в безвыходное положение, деваться некуда. Көтүөн кыната эрэ суох — олус үөрэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ соотв. он на седьмом небе от радости или ног под собой не чувствует (не чует)
Бу сүүрүүгэ Мэҥэ-Хаҥалас ата кыайан, хатыҥыр оҕонньор көтүөн кыната эрэ суох буола түстэ. Н. Босиков. Кута-сүрэ көппүт көр кутсүр. Күдэҥҥэ көппүт — сир үрдүттэн суох буолбут, туох да хаалбакка букатыннаахтык эстибит. ☉ Исчез насовсем, уничтожен бесследно
Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй. Киниэхэ [өстөөххө] туох да тиксибэтин наадатыгар туох баар гранатаны, ботуруону чохчолоон баран, үлтү тэптэринэн күдэҥҥэ көтөргө диэн биир санаанан быһаарыы тахсыбыта. «Ленин с.». Күллүүн көттө — оннуттан мэлийдэ, урусхалланна, туох да орпото, суох буолла. ☉ Исчезать бесследно с лица земли
Массыынанан биһиэннэрэ манна сүүрдэн кэлиэхтэрэ, — Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы. Күөххэ көттө <көҥүл барда> — сайыҥҥы ичигэс, киэҥ дуолга көҥүл көччүйдэ (кытаанах кыстыкка хааллан, улугуран баран — үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Вылетел на зелень, вышел на волю (после долгой холодной зимы, загнавшей в тесный хлев — обычно о скотине)
Дьадаҥылар да барахсаттар Санааларын саҥарыахтара. Кырдьыктарын этиэхтэрэ, Күөххэ көтүөхтэрэ, Көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ. Саха нар. ыр. II. Өрө көт — 1) туохтан эрэ мөхсө түс, түбүгүрэ, айдаара түс; кими эмэ тула сүүр, ким эмэ баҕатын толоро сатаа, кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа. ☉ Проявить беспокойство, встрепенуться; захлопотать вокруг когочего-л., проявить большое усердие, расторопность (напр., ублажая кого-л.)
Киһим бэйэтин оҕустарбыттыы өрө көтө түстэ, атын көмүскэстэ. Далан
«Бай, ол эһэни ким быалаан-туһахтаан, сэргэлэнэр, доҕоор?» — диэн мин өрө көтө түһэбин. М. Чооруоһап
Ньукулааскылаах Аргыныап даҕаны эмиэ, көрбөтөхтөрүн көрбүттүү өрө көтө түспэтилэр. У. Нуолур
Таһыттан Далбараев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэтиттэн ойон турда. «Кыым»; 2) урукку туруккуттан өрө таҕыс, ордук ситиһиилээх буол. ☉ Добиться успеха, достигнуть каких-л. высот (по сравнению с прежним состоянием)
Сиэнин санаатын, сигилитин билэн, наллаан кэпсэтэн сүбэлээн көрүүһү, хомусчут уолун олус өрө көппөтүн. М. Ефимов
Тоҕо мин бүтэн, кыайтаран баран өрө көтө сатыыбын! Тугу ситиһээри? Н. Лугинов
Устудьуон Ньукуус үөрэҕэр орто сыанаттан өрө көппөтөх эрэйдээх. ПБН КДьСО. Тилийэ көт — олус түргэнник киэҥник тарҕан, сабардаа, бүрүүкээ; сири ордорбокко сырыт, киэҥник кэрий. ☉ Быстро, широко разнестись, разлететься (о вестях); обходить все места, всю территорию
Оҕо эрдэҕиттэн бу кырдьаҕас куорат бары муннугун ордорбокко тилийэ көттөҕө. Н. Лугинов
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыров туһунан кэпсэтии оройуону тилийэ көппүтэ. М. Попов
Ж. Бизе «Кармена» хос туруоруллан аан дойду бары бөдөҥ тыйаатырдарын тилийэ көттө. «Кыым». Тиэрэ көт — чэпчэкитик, уохтаахтык кыай-хот, сууллар. ☉ Легко победить, повалить, опрокинуть кого-л. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо. Н. Неустроев. Тоҕо көт — киһи сөҕүөн курдук кыахтаахтык уонна таһаарыылаахтык тугу эмэ оҥор, үлэлээ. ☉ Делать, производить что-л. мощно, с размахом и результативно
Мин аҕам тугу да тоҕо көппөтөҕө, харахха быраҕыллар ханнык да дьоруойдуу быһыыны оҥорботоҕо эбээт. Далан
Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай
Били эн биһикки маннык бэйэлээҕи тоҕо көтөөрү. Бука сүүрбэ да сыл сынньанан, кыаҕырбаппыт буолуо ээ [дэһэллэр кырдьаҕастар]. Н. Лугинов. Төлө көт — ханнык эмэ кыһалҕаттан, быстыыттан-эстииттэн мүччүрүй, босхолон. ☉ Выбраться из нужды, бед, трудностей
Улахан тутууга ханна барыай ыарахаттарга кэтиллии мүлчүрүйбэт дьулаана, олору төлө көтөн, олору кыайан-хотон, ардыгар, үөрүү күүрээнигэр өрө көтөхтөрүү. В. Яковлев. Тула көт — ким, туох эрэ туһугар олус кыһан, түбүгүр; кимиэхэ эмэ үтүө буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Суетиться, бегать вокруг кого-чего-л., хлопотать, беспокоиться; лебезить, заискивать перед кем-л.
Били маҥнай кэллэхпитинэ тула көтө сылдьаллара ааһан, аны кинилэри [холкуос салайааччыларын] булан көрсөр да күчүмэҕэй буолла. Н. Лугинов
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
[Ыппыт] киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) — туохтан эрэ олус долгуйбут, ыксаабыт, куттаммыт. ☉ Стало не по себе, быть не в себе, места себе не находить (от сильного волнения, неожиданности, с перепугу)
[Бөрө] халлааҥҥа хантайан баран, көөҕүнэс куолаһынан киһи уйулҕата көтүөх курдук энэлгэннээхтик улуйталаабыта. Л. Попов
[Туйаарыма Куо:] Мин барахсан Адьарай аймаҕын айаҕар Ананнаҕым диэммин Уйулҕам көтөн, Сүрүм-кутум долгуйан, Харыстатарым эрэ хараҕым уута Буола олоортум. Суорун Омоллоон
Сидоров оҕонньор уйулҕата көтөн тэпсэҥнии турда. М. Доҕордуурап. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуйан иһэн утуйбат буолла. ☉ У него пропал сон, он потерял сон
Бу уолуйан уһуктан, уута көтө сытан, атыннык толкуйдаан көрдө. Болот Боотур
Аартыгы одуулаан тахсара, Аан тыаһын иһиллии сылдьара. Утуйар да уута көппүтэ — отучча сыл буолла күүппүтэ. С. Руфов
Өскө чыычаах уйатыгар кэлбэтэх буоллаҕына, сымыыт тымныйан хаалыа. Айсен итини саныырын кытта уута адьас көттө. С. Дадаскинов. Үлүм-салым көт — кимиэхэ эмэ олус эйэргээ, үөр-көт; кимиэхэ эмэ үтүөтэ оҥоро сатаа, бэрт буола сатаа. ☉ Встречать кого-л. радушно, радостно; стараться сделать кому-л. добро, ублажать, угождать кому-л.
Үбүлүөйдэрэ диэтилэр, Үлүм-салым көттүлэр. С. Тимофеев
Кыайыы-хотуу кынаттанан тиийбит үөрэнээччитин тренер үлүм-салым көтө көрсүбэтэҕэ. НЕ ТАО. (Ким эмэ) үрдүнэн көтөр — кыһыытын-абатын сэниир, атаҕастыыр киһитин мөҕөн-этэн, киниэхэ тойомсуйан аһарар. ☉ Свою досаду, неудовлетворенность вымещать на ком-л. ниже себя (по статусу), помыкать кем-л., третировать кого-л.
Кини тойот буолан тонолуйдар эрэ, эн биһикки үрдүбүтүнэн көтүөҕэ. Суорун Омоллоон
Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы, эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
ср. азерб. гөт, тюрк. гөтүр, көтүр ‘поднимать’
II
туохт. Бөдөҥнүк, ыраахыраах арыттаахтык анньан тик (үксүгэр быстах, иҥиннэрэ эрэ түһэргэ). ☉ Шить, метать на живую нитку. Сиигин тигиэҥ иннинэ бастаан көтөр ордук
казах. көктө

I
туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыл. ☉ Держать что-л. в руках
Чоочо тайаҕын өрө туппутунан тура эккирээн, уол диэки түргэнник хааман бадьаалаабыт. МНН
Саҥа-иҥэ суох, Мукуйук икки илиитинэн чааскытын тутан олорон, сүөгэйин ыйырбахтыыр. Күндэ
Биэс уончалаах, кыра уҥуохтаах этиргэн киһи кумааҕыны ылан, эргимургум туппута, онтон ачыкытын көрдөөн хачыгырайбыта. Н. Лугинов
Кини илиитигэр кыра холбуканы туппут этэ. И. Федосеев
2. Туох эмэ баран иһэри, хамсыыры илиигинэн тохтот (хол., аты). ☉ Ловить кого-л. движущегося (напр., лошадь). Үрүмэччини тут.
□ Иэйэхсит хотун түһэн, сэттэ кыталыктартан бастыҥнарын тутан ылбыт
Саха фольк. Уол атын ким да кыайан туппат үһү (тааб.: тыал). Тот аты тутаат, миинэн айаҥҥа илдьэ бардахха, сыата ууллан, этэ-хаана буһар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ тыыннааҕы тиискинэн эбэтэр тыҥыраххынан, кытаахтаан тут, өлөр (ыты, тыҥырахтаах көтөрү, сиэмэх кыылы этэргэ). ☉ Поймать, схватить кого-л. как добычу (о собаке, хищных птицах и зверях)
Хата, кыра ыттара биир куобаҕы урут туппут. Суорун Омоллоон
Хаар эбэ чаҥырҕаһы тутаары үөһэттэн батары түһээччи. Н. Якутскай
Өтөх иһиттэн ыт сүүрэн тахсан, эккирэтэн, тутан кэбиһэ сыспыта. В. Чиряев
4. Кими эмэ булан аҕалан хаай (хол., буруйдааҕы). ☉ Задержать, поймать, арестовать кого-л. (напр., преступника). Күрүөйэҕи тут.
□ Туппут киһигитин үчүгэйдик манааҥ, баҕар куотуоҕа. Н. Якутскай
Үс төгүл мээнэ атах-балай бара сылдьыбытын тутан аҕалан испиттэр. Эрилик Эристиин
Манчаары түрмэттэн куотта, кинини ханна көрөҕүт, булаҕыт да, тутан киллэрэ охсуҥ. МНН
5. Ким тугу эмэ ыыппытын илиигэр ыл (хол., баһыылканы, суругу) эбэтэр иһит (тылынан этиллибити). ☉ Получать что-л. передаваемое, вручаемое (напр., посылку, письмо, приветствие). Кэһиитэ тут. Сурукта тут. Эҕэрдэтэ тут.
□ Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун мааны дьонноро, Дорообото тутуҥ! Саха фольк. Кини ийэтин өйдөөбөт, оттон аҕата ааспыт сэриигэ Ленинград аттыгар өлбүт биллэриитин ыыппыттарын туппуттара. Н. Якутскай
△ Туох эмэ наҕараадата ыл, наҕараадаҕа тигис. ☉ Удостаиваться какой-л. награды, получать какую-л. награду
Эдэр пионердар, эһиги бүгүн Правительство үрдүк наҕараадатын — Бочуоттаах Кыһыл Знамяны туттугут. Н. Якутскай
6. Илимҥэ иҥин, иҥнэр буол (балыгы этэргэ). ☉ Попадать в сети (о рыбе)
Күһүн уу сөрүүкээбитин кэннэ собо үчүгэйдик тутар буолбута. И. Федосеев
7. Тугу эмэ соҕотуопкалаан нэһилиэнньэттэн харчытыгар ыл, хомуй. ☉ Принимать что-л. от населения на заготовку (напр., сельхозпродукты). Маҕаһыын дьонтон оҕуруот аһын тутар. Эт кэмбинээтэ нэһилиэнньэттэн сүөһүнү тыыннаахтыы тутар
□ Аһы тутар маҕаһыыҥҥа атыылааччы буолта ыраатта. В. Яковлев
8. Кими, тугу эмэ тус бэйэҥ көрүүгэр, дьаһалгар ыл. ☉ Принимать кого-что-л. в своё распоряжение, ведение
Рулёв уоппускатыттан кэлэн баран миигиттэн заставатын туппатаҕа. Н. Якутскай
Сүөсүһүт өссө биэс уон биир борооскуну эбии туппута. «ХС»
9. Тугу эмэ (хол., ууну, итиини) курдары аһарыма, өтүтүмэ. ☉ Сохранять, не пропускать, удерживать что-л. (напр., воду, тепло). Түүлээх таҥас итиини үчүгэйдик тутар
□ Быһыт, сахсархай буолан, ууну кыайан туппат. Амма Аччыгыйа
Биһиги итиини тутар кирпииччэнэн миэтэрэнэн халыҥнаах кириэппэстэри дьаптайабыт. Н. Лугинов
Оһох итиини тутарын хааччыйан, бэрэбинэнэн ампаар истиэнэтин курдук охсон баран, толору туой буору куталлар. МАП ЧУу
10. көсп. Ким эмэ кистээн куһаҕаны оҥорорун (хол., уорарын, албынныырын) арый. ☉ Уличить, изобличить кого-л. в чём-л.; поймать кого-л. на месте преступления
Дьукаах ойуунун албынын тутаары, эмискэччи ыалдьыбыта буолан, кыырдан баран, чачыгыраччы күлбүтүнэн ойон турбут. Амма Аччыгыйа
Саадтан дьаабылыка уорар оҕолору туттум. Эрилик Эристиин
Үүт тиэрдээччи үүтү куттан ылан баран, ол оннугар уу кутарын туппуттар. С. Ефремов
11. көсп. Тугу эмэ батыһан, тугунан эмэ сирдэтэн айаннаа, бар. ☉ Идти, ехать, ориентируясь по чему-л., или вдоль чего-л. (напр., дороги, русла реки)
Витим дэриэбинэтигэр алта чаас кэриҥэ тохтоон бараннар, кинилэр, улуу өрүс уһун долоҕойун тутан, тус хоту устан сундулуһаллар. Н. Якутскай
Итиэннэ кыталыктары батыһан Тус хоту айаҥҥа туруммутум, Аҥаардас чолбон сулуһунан Суолум тосхолун туппутум. С. Данилов
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
12. көсп., кэпс. Кимиэхэ, туохха эмэ мэһэй буол, ыытыма. ☉ Удержать, остановить кого-л., помешать кому-л. (напр., уйти)
Вера Михайловна дьиэтиттэн сүүрэн тахсыбыта, ырааппыт буолуоҕун, оҕото ытаан, тутта. Н. Якутскай
[Маня:] Мин син биир барыам, туох да миигин тутуо суоҕа. С. Ефремов
[Манчаары:] Мин доҕотторум диэн эмиэ бэйэбэр дылы түүнүктээх түрмэ таба туппатах …… дьоно буоллаҕа. Эрилик Эристиин
13. көсп. Кими, тугу эмэ көр-харай. ☉ Ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л., содержать кого-л.
Харатаайап кулубалаах, …… баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
Үлэ барыта тэҥ, эр да киһи сүөһүнү тутуох, ыанньыксыт буолуох тустаах. А. Фёдоров
Нуучча бааһынайа сүөһүтүн тутара да [сахатааҕар] ордук буолан, ахсаанынан аҕыйаҕын иһин сүөһүтүн көдьүүһэ улахан буолар. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ бэйэҥ илиигэр ылан дьаһай, көр. ☉ Управлять, заведовать, распоряжаться чем-л. (напр., магазином)
Харчыны сэбиэт бэрэссэдээтэлэ бэйэтэ тутар, ити харчы, баар буоллаҕына бэйэтигэр ини. Күндэ
Расторгуев лааппытын бирикээсчигэ уонна дэбиэринэй киһитэ Иван Иванович Седалищев тутара. Н. Якутскай
Дьаарай бассабыык итинтинэн сирэйдэнэн уонна тыа сиригэр сыыппараһыт киһи суоҕунан туһанан, билигин кээпэрэтиип лааппытын тутан олорор. Н. Павлов
14. көсп. Тугу эмэ ханна эмэ ууран, харай. ☉ Держать, хранить что-л. где-л. Докумуоннаргын ыскаапка тут. Оҕуруот аһын сөрүүн сиргэ тутар үчүгэй.
□ Түүлээхпитин эйиэхэ хаалларабыт, сииккэ ылларбакка үчүгэйдик тут. Күндэ
15. көсп., сөбүлээб. Киһи өйүн-санаатын сүүй, буккуй. ☉ Сильно заинтересовать, занять мысли и чувства кого-л.. Наар оонньуу-көр туппут дьоно
□ Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт, син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Оччолорго Алдан кэлэ-бара сатаабыт, быстыбыт-ойдубут, наар хаарты-арыгы туппут, илээт-кулаат да баар дойдута этэ. «ХС»
16. көсп. Ордук баһылаа (хол., туохха эмэ сатабылы, дьоҕуру). ☉ Овладеть чем-л. (напр., мастерством). Уус-уран тыл үрдүк чыпчаалын туппут ырыаһытынан былыр сахаҕа баайы биитэр тойону отунан-маһынан, сиринэн-уотунан, көтөрүнэн-сүүрэринэн сирэйдээн үгэргээн, тойокко-баайга бэйэтигэр ыллаан, олоҥхолоон биэрэн баран, биллэрбэт ырыаһыт ааттанара үһү. Саха фольк.
17. Сорох сыһыаты кытта «олус ыксары, хам ылар (кыра, кыараҕас таҥас туһунан)» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями употребляется в значении «давить, сжимать (об одежде, обуви)». Бачыыҥкам атахпын ыга тутар
□ Евстегний билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
△ Ардыгар «хайа эмэ балаһыанньаҕа буолар гына оҥор» диэн суолталанар. ☉ Иногда приобретает значение «принимать какое-л. положение». Сөрүү тут. Аҥаар атаххын өрө тут. Түөрэ тут.
□ Боллоорутта оҕонньор чүмэчитин саба тутан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Катерина Павловна уол обургутук быһа барбыт хааһын эмтээх баатанан саба тутта. Н. Лугинов
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
♦ Айаҕын саба тут — 1) тугу эмэ дьон кэпсэл оҥосторун бобус, тыл тарҕаммат гын. ☉ соотв. на чужой роток не накинешь платок
Дьон айаҕын саба туппаккын (тыл ном.); 2) көр айах I. Саҥардар түп суох, айаҕын саба тутан иһэллэр. Айах тут (туттар) көр айах II. [Дарыбыан:] Эдэр ыччаппытыгар, Чуумпу акыйаан хорсуннаахай мотуруоһа, холкуоскар эргиллэн кэлбиккинэн сылгы ойоҕоһунан, арыылаах кымыһынан айах тутан көрсүһэрбитин көҥүллээ. Н. Туобулаахап
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Барары баһыттан туппут, кэлэри кэтэҕиттэн туппут көр кэл. Доҕоор, барары баһыттан, кэлэри кэтэҕиттэн тутума, дьоммутун ыыта охсуохха. Былыргыгын (уруккугун) тута сырыт (сыт) — үөрүйэх буолбут үгэскин ыһыктыма, тутуһа сырыт. ☉ соотв. не расставаться со старыми привычками
[Байбал:] Дьэ, доҕоор, биһиги былыргыбытын тута сытар дьоммут, онон бастаан аал уоппутун аһатар үгэстээхпит. А. Софронов
Дьон (дьон-сэргэ) санаатын (сүрэҕин) тут көр дьон. [Куола:] биһиги кырдьыкпытынан дьон санаатын тутан, бэйэбитигэр сыһыарыахтаахпыт. А. Софронов
Дьон-сэргэ санаатын туттахха, оччоҕо арыый күүһүрэ түһүө этибит. Күндэ
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. ССЛИО. Идэни тут түөлбэ. — үгэс оҥоһун. ☉ Заводить обычай, порядок
Оҕонньор аны саас аайы туулуур идэни тутта. Илиитигэр туппута көр илии. [Ааныка:] уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов
Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат — оҕотугар өлүүлээх диэн курдук (көр оҕо). Ыалым-дьонум оҕолоро барыгыт мин оҕолорум буолаҕыт, бэйэм инчэҕэй эттээҕи таба туппатах эрэйдээхпин. М. Доҕордуурап
Инчэҕэй эттээҕи таба туппаппыт, тоҕус оҕо тухары туох ыла турарый? Н. Түгүнүүрэп. Киһи илии туппат — киһи итэҕэйиэн сөбө суох, эрэлэ суох (киһи). ☉ Не вызывающий доверия (букв. не может брать за руку)
Ким билэр, [эһэ] бэркэ киһи илии туппат кырдьаҕаһа буолуо ээ. Далан
Эчи, киһи илии туппат дьоно ини! Н. Заболоцкай. Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) — хап-хара, чох хара. ☉ Чёрный-пречёрный, чёрный, как смоль
Ньургуһун уһун синньигэс кыаһаан сирэйдээх, көмөрү хайа туппуттуу хап-хара көрсүөтүк көрбүт харахтаах, көнө уҥуохтаах дьылыгырас кыыс дьахтар буола улааппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Көҥүл көнтөһүн тут көр көҥүл. Оҕо сылдьан айылҕа оҕолоро этибит, көҥүл көнтөһүн тутан улааппыппыт. Көрү (көрү-нары) көҕүлүттэн тут көр көр II. Ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар, күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Төһө да түөрт уонуттан таҕыстар, Ньукуус оонньууну оройуттан, көрү көҕүлүттэн туппутунан сылдьар. С. Никифоров. Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) көр куйаха. Хараҥаҕа айаннаан иһэн, түлүрбэх көппүтүгэр соһуйан, куйахата үмүрүтэ тутта. Кум-хам тут көр кум-хам. Били бөҕөс утарылаһааччытын кум-хам тутан аҕыйах мүнүүтэ иһигэр ыраастык кыайда. — Дабаай, үлэбитин түргэнник кум-хам тута охсон, сөтүөлүү барыах. Кус оҕотунуу тут — күүскүнэн кими эмэ букатын киһилээмэ, кэбэҕэстик кыай. ☉ Расправляться с кем-л. очень легко (букв. поймать как утёнка)
[Суон Дьөгүөр:] Оҕо барахсаны билигин эһэ кус оҕотун тутарын курдук тутаа инибит. Күндэ
Кутун (дууһатын) тут көр кут II. Ытыктыыр, таптыыр дьоннорум, Күһүн, саас өрүү бииргэ бултаан Куппун туппут дьоннорум. И. Эртюков
Таайым сүрэҕин сүүйбүт, дууһатын туппут кыыс тыыннааҕын истибитим. Н. Абыйчанин
Нуучча бааһынайдара барахсаттар көнө, сытыары-сымнаҕас майгыларынан уот ааныттан саха отчутмасчыт дьонун куттарын туппуттара. «ХС». Күлүккэр тут көр күлүк. Туох эрэ сууламмыты күлүгэр тутан тахсан барбыта. Күн-ый быатын тут I көр күн. Иччилээх балаҕантан сүүрэн тахсаат, оҕолор күн-ый быатын туппуттара. Күн-ый быатын тут II көр күн. Дьон күн-ый быатын туппуттара, били мүччүргэннээх күн-дьыл умнуллан барбыта. Кэрэх аһын курдук тут көр кэрэх I. Эттэрин-астарын бастаан утаа кэрэх аһын курдук тутан баран, сааһыары кэмчилиир буолбуттара. Мин диэки сирэйгин тутума кэпс. — «эн биһикки сыһыаммыт итинэн быһынна, аны мин диэки сирэйгин да хайыһыннарыма» диэн ис хоһоонноох этии. ☉ соотв. забудь дорогу ко мне
«Эн тускунан мин арааһы истибитимбилбитим ыраатта, аны мин диэки сирэйгин тутума», — диэн ытамньыйа түһээт, Даша таһырдьа ыстанна. М. Доҕордуурап. Мүччү тут — тугу эмэ аһаран кэбис, куоттар (хол., тосхойбут дьолу). ☉ Упустить момент (напр., своего счастья)
[Сиэҥкэ:] Дьолу-соргуну мүччү тутар, халты харбыыр күммүт буолла дии. Амма Аччыгыйа. Өйгөр тут — өйдүү сырыт, умнума. ☉ соотв. держать в уме. Хоһооҥҥун өйгөр тут. Өйүн туппут көр өй. Устудьуон диэн өйүн туппут улахан киһи. Өрө тут — кими, тугу эмэ атыттартан ойуччу тутан ураты болҕомтоҕун уур, кыһан-мүһэн; тугу эмэ инники күөҥҥэ сырытыннар. ☉ Уделять особое внимание кому-чему-л.; выделять кого-что-л. среди других
Кэбис, ити сааһын тухары үлэни өрө туппут дьахтар тылынан барымыах, уурайар туһунан туох эмэ сүбэтэ булунуох. Далан
Таракаанап завуч буолаат, математиканы өрө тутта. «ХС»
Сорох сиргэ ханнык эрэ звенону өрө туталлар, кинини знамя оҥостор туһуттан ходуһаны буолунай анньан биэрэллэр. Ходуһа х. Саба (сабыта) тут көр саба. Түргэнник сабыта тутан бүтэрэ охсуоххайыҥ
□ Ити дьыалаҕа мин ылсыспаппын, хаһан барытын саба тутаары. «ХС»
Самсыы тут көр самсаа. Тиэтэйэн да диэн, тугу самсыы тутуохха дылы, сымыйанан. Н. Лугинов. Санааҕар тут көр санаа II. Чэ, доҕоор, санааҕар туппат инигин
□ Дьэ, кырдьаҕаһым, мэ, маны ыл уонна миигин санааҕар тутума. Күннүк Уурастыырап
[Кэтириис:] Ааныка эмээхсиэн, чэ, санааҕар мин тылбын тутума. С. Ефремов
Санаатын тут көр санаа II. Кыыс хара бастакыттан кини санаатын туппута. Сиһиҥ үөһүн быһа тутуом (тардыам) көр сис. [Абааһы уола:] Иттэнэ уураммын, Искин тыыраммын Силбиктээх илиибинэн Сиһиҥ үөһүн быһа туппатахпына Мин буолуом. П. Ойуунускай. Суолу тут — олоххор биир сүрүнү тал, ону тутус. ☉ Выбрать путь в жизни, идти по дороге жизни
Уолчаан барар буолбута, Кыыһын манна хаалларан, Сэрии суолун туппута Ийэ дойду ыҥыран. П. Тобуруокап
Үөрэ-көтө Петя Үөрэх суолун тутта. Күннүк Уурастыырап
△ Ким эмэ холобурун батыс. ☉ Следовать за кем-л. по жизни
Аҕаҕыт суолун тутаргыт тухары, Айаҥҥа мэһэй тохтотуо суоҕа, Буурҕаны көрсүһэ, тыалы утары Бааркыт иһин — ол суол баар буолуоҕа. И. Эртюков. Сутуруккун суулаа (суулуу тут) көр суулаа. Түүнүн уулуссаҕа сутуругун суулуу туттубут ыччат түбэһиэн сөптөөҕө. Сүрэҕин тут көр сүрэх. Саҥа кэлбит учуутал кыыс уол сүрэҕин туппута
□ Оччоҕо, Ыйым, көрдөр Оччотооҕу мин дьолбун, Сүрэхпин тутар, үөрдэр Мин таптыыр доҕорбун. И. Эртюков. Сүрэххэр тут көр сүрэх. Ааспыт олох баттыгын сүрэххэр тутар сыыһа буолуо. Талбыккынан тут — кими эмэ бэйэҥ сөбүлээбиккинэн, баҕарбыккынан дьаһай. ☉ Иметь полную власть над кем-л., обращаться с кем-л. как заблагорассудится
Кыысчааны баай дьахтар талбытынан тутара: таптыы туран таһыйан имилиннэрэн барара, таһыйан иһэн таптыыра. А. Сыромятникова. Таҥара аһын курдук тут көр таҥара. Убаһатын этин таҥара аһын курдук тутан, кэмчилээн сиэтэр. Тарбаҕыттан тутан баран, хонноҕор киирдэ — кыраттан саҕалаан баран, көрдүүрэ, ылара улаатан барда. ☉ соотв. дай ему палец, он и всю руку откусит
Ити киһи тарбахпыттан тутан баран, хоннохпор киирээри гынар быһыылаах, ону тохтото охсуохха. Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II. Көхсүттэн тэһииннээх Күн-өркөн уустара Күөмчүлүү сылдьыахтара, Ир суолбутун ирдээн Иэдээни тэрийиэхтэрэ, Тоҥ суолбутун тордоон Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. Төбөҕөр тут — элбэх баҕайыны өйдөөн хаал, өйдөөбүккүн ыһыктыма. ☉ соотв. держать в голове
Ити сыыппаралары барытын хайдах төбөҕөр тутаҕын? Төлө тут көр төлө. Кытаатан, тосхойбут түгэни төлө тутума. Туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ көр кэт. Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Туппут илиитин ыһыктыбат — ылыста да арахсыбакка үлэлиир, үлэтиттэн илиитин араарбат (киһи). ☉ соотв. работать, не покладая рук. Туппут илиитин ыһыктыбат от охсооччу
□ От тиэйиитигэр, мас мастааһыныгар туппут илиитин ыһыктыбат туруу үлэһит кини этэ. П. Аввакумов
Тутан сиир көр сиэ. Ол сытыахсыт үрүҥ-хара түүлээҕэр, көмүһүгэр, кылааннааҕар хараҕа туолбакка, ойууннуур идэлэнэн, нэһилиэгин, улууһун дьонун тутан сиир этэ. А. Неустроева
Тойонум бүгүн эмиэ төлөпүөнүнэн тутан сии сыста. Күрүлгэн. Тута түһэн биэр — кими эмэ кыратык дьарый (үксүгэр оҕону); дьулатардыы кэһэтэ түс. ☉ соотв. намять холку, намылить шею. Уол түннүк тааһын алдьаппытыгар, аҕата тута түһэн биэрдэ
□ — Оннооҕу-маннааҕы быччаҕардар оройуон хаһыатыгар ойуулаабыттарын, тута түһэн биэрээри гыммыппар, бу ойоҕум туора-маары сарыкымайдаһан мэһэйдээбитэ. П. Аввакумов. Тутуутун тут — тута түһэн биэр диэн курдук. Аһыырын умнан туран, күнү быһа оонньоон, сөтүөлээн кэлбитигэр, ийэтэ тутуутун туппута. Тууйа тут көр тууйа. Ааспыт олоҕун ыарахан түгэннэрин санаатаҕына, ыар санаа тууйа тутар. Тэһииннэ тут эргэр. — ыалдьыты ытыктаан, эйэҕэстик-сайаҕастык көрүс. ☉ Встречать гостя с почитанием, радушно (букв. держать повод)
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Дьэ, тахсан тэһиин тутан, дьиэл аһан киллэртиэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэллэх кэбистэрэн, бэрт чиэстээхтик тутан, эһэ-бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олорпут. «Чолбон». Уҥуоҕун тут — 1) кими эмэ көмп. ☉ Хоронить кого-л.
Уулаах [киһи аата] быраатын Кыра Хабырыыһы уҥуох тутаары олордоҕуна, Доодороптор уруулара Чаабый Дьаакып көтөн түһэр. «ХС»; 2) кэпс. тугу эмэ үлтү түһэр, алдьат. ☉ Ломать, разбивать что-л. Бастакы УАЗ массыынаны инсэньиэр-мэхээнньик Бурцев уонна Готовцев уҥуоҕун туппуттара. «ХС». Уҥуох тутар кэриэтэ барда эргэр., кэпс. — сөбүлээбэт, таптаабат киһигэр күһэйиинэн кэргэн бар. ☉ Выходить замуж против желания, за нелюбимого (букв. отправляется словно хоронить кого-л.)
Уодьуганын тарт (тут) көр тарт. [Абааһы уолун] Уодьуганын тутуох курдук Уйадытан барда быһыылаах. Хаҥас өттүгэр Халарыктатан илдьэн, Улуу күтүрү Умса бырахта. П. Ойуунускай. Үмүрү тут — тугу эмэ бүтэр-оһор (хол., үлэни). ☉ Заканчивать что-л. (напр., работу), закругляться
Оччотооҕу тыа ыала эрдэ турара, халлаан сырдыыта күннээҕи түбүктээх үлэлэрин үксүн үмүрү туппут буолаллара. В. Яковлев
Ыт ата- ҕын (буутун) тут көр ыт II. Тамты мэлийэн ыт атаҕын тутуо да буоллар, ыра санаатын эрэл оҥостон, бултуу тахсыбытын кубулуппат үгэстээх. ФВС К. Эт туппут — улаатан ситэр сааскар тиийэн толору эттэн-сииннэн. ☉ Взрослеть, достигать физической зрелости
Үһүс дьиэ ааныгар эт тутан өссө ордук төлөһүйбүт, кэрэтийбит Аанчык тахсан турар. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн. Этэн-тыынан турда — өрө көтөҕүллүүлээхтик, кимиэллээхтик саҥар-иҥэр. ☉ Говорить вдохновенно, увлечённо. Мунньах бүтүүтэ киһилэрэ, дьэ, этэн-тыынан турдаҕа үһү
◊ Айан суолун тут көр айан. Кытаатан айан суолун тутан айаннаарыҥ. Бобута тут — ыһыкта-ыһыкта боп, бобо ылыталаа, бүөлээ (хол., киһи сүрэҕин, күөмэйин этэргэ). ☉ Жать, сжимать, давить (напр., о сердце)
Арахара-а-ах!.. Кыраҕыйа-чаҕыйыкы-ыа! Тоҕо эрэ бу Куһаҕан буомнарым Бобута тутар буоллахтара үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Булгу тут көр булгу. Наһаар хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон
Бу өйдөөн көрбүтүм, булгу туппут саабар ботуруонум суоҕа, батарантааһым эмиэ. Далан. Булдун туппат кэпс. — тэбиитэ мөлтөх буолан, булдун ыраахтан кыайан таппат (сааны этиллэр). ☉ Не добивать до цели (о ружье)
Карабин ис эрэдэһинэ өр тутуннахха кэһиллэр, оччоҕо кини буулдьатын күүһэ мөлтүүр, булдун туппат буолан хаалар. Я. Семёнов. Бүк тут — тугу эмэ ортотунан иэҕэн бүктээ, хоһуланар гына тут. ☉ Согнуть, сложить что-л. вдвое
Ньаака быһаҕын бүк тутар. Харысхал. Бүлгү тут — 1) ким, туох эмэ сүһүөҕүн таһаар, бүлгүрүт (хол., күүскэ эрийэ тутан). ☉ Вывихнуть сустав у кого-л. (напр., сильно поворачивая). Илиибин бүлгү тута сыста; 2) бүк тут (сааны аһарга). ☉ Разломить (ствол ружья)
Мин ыскамыайкаҕа ыстанан тахсан сааны ыллым уонна аҕабын үтүктэн, бүлгү туттум. Н. Якутскай. Ибили (илдьи) тут — илиигинэн ньыҕаччы тут (хол., отону). ☉ Смять, раздавить, растереть что-л. рукой, руками (напр., ягоду). Биир буспут помудуору ибили тутан кэбистим. Сугун аһара бустаҕына илдьи туппакка итигэстиир уустук буолааччы. Искэр тут — санааҕын аһаҕастык эппэккэ бэйэҕэр тута сырыт. ☉ Держать в себе, не высказывать открыто (свои мысли, своё мнение)
Мин төһө да хомнооторбун испэр тутар идэлээхпин. С. Курилов (тылб.)
Кулун тутар (ый) көр кулун. Кулун тутар саҥатыгар кэлэр. Кум-хам тут көр кум-хам. Кураанах хааны [бөппүрүөскэ хаатын] таһааран Кум-хам тутта. Үөһэ тыынна. Күннүк Уурастыырап
Эдьиийэ биэрбит биэс мөһөөҕүн, түргэн үлүгэрдик сулбу тардан ылан, илиитигэр кум-хам тутта. ОоТС
Кыайа тут көр кыай. Күүстэринэн [буоллаҕына] Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит. «Чолбон». Мүччү тут — тугу эмэ дубук тутан илиигиттэн төлө ыһыгын. ☉ Не суметь удержать что-л., выпустить из рук
Тахсан иһэн Лаана үтүлүгүн мүччү тутта. Н. Лугинов. Ньылбы тут — тугу эмэ илиигинэн ньылбырытан хастаа. ☉ Сдирать, срывать что-л. с кого-чего-л. руками (напр., шкуру с животного)
Киэһээ аһылыктарыгар мааҕын сирбит куобахтарын ньылбы тутан буһардылар. Н. Босиков. Өс тут — кимиэхэ эмэ умнубат өстөн, өһүрбүккүн ыһыктыма. ☉ Держать на кого-л. зло, обиду
Катюша кимиэхэ да өр өс тутан сылдьыбатаҕа. А. Сыромятникова
Саа тут — 1) көр саа. Саа тутан кыргыһа сылдьан өлбүт буоллар, санааҕа астык буолуо эбит. П. Ойуунускай; 2) кэпс. сааланар буол. ☉ Охотиться с ружьём. Оҕом саа тутар кэмэ чугаһаата. Төлө тут — илиигиттэн тугу эмэ алҕаска эбэтэр кыайан туппакка ыһыгын. ☉ Выпускать из руки (рук) что-л. нечаянно. Кинигэҕин төлө тутан сиргэ түһэр. Тутан ыл (илт) — киһи туох эмэ баайын, малын күүскүнэн ыл, былдьаа. ☉ Забирать, отнимать у кого-л. что-л. [Суон Дьөгүөр:] Ити остуорас хара баранаак сопхуоска олорон оҕуспун тутан илдьэ барбыта эбээт. Күндэ
[Хандыы:] Миигин көрдөтөр диэҥҥин, ас астааччылартан биир ыаҕас иһи быһа тутан ылбыт үһүгүн дии. А. Фёдоров. Уҥуох тут кэпс. — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн-томоруйан, оннун буллар, силбэһиннэр. ☉ Править кости
Сахаларга тостубут уҥуоҕу тутар маастардар үгүстэр. Н. Босиков
Саҕаһа курдук тырыыҥка тыыраннар, хам тутан олороннор, сахалыы атаҕын уҥуоҕун тутан чартаан, биинтэнэн ыбылы кэлгийэн кэбиспиттэрэ. В. Яковлев
Икки бухатыыр хоолдьуга сүөһүлэрин уонна уҥуох тутар дьоннорун илдьэ кэлбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Эксээмэн (со- чуот) тут — ким эмэ билиитигэр сыанабылла биэр. ☉ Принимать экзамен, зачёт. Үөрэххэ киирээччилэртэн эксээмэннэ тут.
др.-тюрк. тут, тюрк. тутмак
II
туохт.
1. Тугу эмэ ыпсаран, холбоон ситэрэн-хоторон оҥорон таһаар. ☉ Возводить какое-л. сооружение, строить
Быһыты үрэх тоҕойун күлүгэр, сүүрүк мөлтөөн кэлэр сиригэр, тутарга быһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Байбал диэн оҕонньор Баһылайы оһоҕу хайдах тутарга үөрэтэр, үлэ мындырыгар уһуйар быһыылааҕа. В. Титов
[Марина:] Саҥа дьиэ тутар сирдэрэ быһыылаах, сүрдээх үгүс бэрэбинэ таһыллыбыт этэ. «ХС»
△ Элбэх тутуулардаах олорор сири төрүттээ. ☉ Обосновать населённый пункт
Кинилэр санаатылар бу тутар Саҥа куораттарын сарсыҥҥытын. С. Данилов
Эн хостуур көмүһүҥ Төрөөбүт дойдугар Тайҕаны солуоҕа, Куораты тутуоҕа. П. Тулааһынап. Билигин сүүс сүүрбэ чилиэннээх Үс сиргэ бөһүөлэк туттубут, Эрилик Эристиин
2. көсп., үрд. Туох эмэ үтүө кэскиллээҕи оҥор. ☉ Создавать, созидать что-л. (напр., новую жизнь)
Саҥа олоххо, үлэһит былааһыгар Дьолу-соргуну тутуохпут, Дьоллоох олоҕу олоруохпут. П. Ойуунускай
Эйэлээх быһыынан, истиҥник санаһан Үөрүүлээх олоҕу туппуттар. Күннүк Уурастыырап
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин. Эллэй
ср. тув. тудар ‘строить; построить’