несов. см. отскочить.

сов. 1. (улететь) көтөн бар, бар; птицы отлетели көтөрдөр барбыттар; 2. разг. (оторваться) түс, тулун; пуговица отлетела тимэх тулунна; 3. разг. (отскочить) ой, тэй; мяч отлетел далеко мээчик ыраах тэйдэ.

туохт.
1. Тугу эрэ тутаары, ылаары илиилэргин сарбат. ☉ Делать резкие движения руками, пытаясь схватить что-л. Чучунаа кыыһы икки илиитинэн дабыкыс гынан хабан ылла, өрө быраҕан кыыратта. Н. Абыйчанин
2. Туохтан эмэ соһуйан туора ыстан. ☉ Испугавшись чего-л., отскочить в сторону
[Тайах] дабыкыс гынаат, куула тыаҕа түһэн хаалла. И. Федосеев
Киһи чугаһаатаҕына, [хоптолор] дабыкыс гынан тэйэн биэрэллэр. «ХС»

туохт. Туохтан эмэ куттанан, соһуйан туора ыстан, ыһыллан хаал, (сүө7ү, кыыл ту7унан) тарҕан (төрүт олоҕун ф-гар тут-бат). ☉ Испугавшись чего-л., отскочить, кинуться врассыпную, разбежаться в разные стороны (о животных) (в форме исходной основы не используется). Торбостор үргэннэр ыраах кыйданан хааллылар
□ Үргэн көтөн иһэр Үөр хабдьы курдук Үрүҥ толох үктэллэниҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөр кыыл табаҕа үргэллэр эбит дуо диэн үөгүлээн бытарыппыта. «ХС»
ср. кум. үркмек ‘пугаться’

туохт.
1. Туохтан эмэ ойдон, көөрөттөн ыраата көт, ой (үксүгэр күүскэ охсууттан). ☉ Отколовшись, отделившись от чего-л. цельного, отлететь, отскочить далеко в сторону (обычно от сильного удара)
Урут булчут эбэҥки Чокууруттан кыыраттар Быыкаа кыырпах кыымнарын Бырдааттара бааллара. Күннүк Уурастыырап
Ат иһэҕиттэн кыыраттыбыт сутурук саҕа чигди Томмот түөһүгэр түһэн нүөлүттэ. Софр. Данилов
Күүкэй биэрэгэр эмиэ электрическэй эрбии тыаһа тирилиир, сүгэ олуга кыыраттар. И. Никифоров
2. Кыырайа көтөн сүүр, ойуолаа. ☉ Двигаться (напр., бегать, летать, прыгать) стремительно, с большой скоростью
Кыыратта кылыйан ол эрэт [Таас Уллуҥах], Кимиэхэ даҕаны ситтэрбэт. И. Гоголев
Босхо сылдьыбыт тугуттар тыастан үргэн ойуур диэки ыстанан кыыраттан иһэннэр тохтоотулар. И. Никифоров

I 1) летать; кус көттө утка улетела; көтөн таҕыс = вылети; көтөн хаалла = улетел; көҥдөй оҕото көтүө дуо ? погов. разве улетит дитя из родных мест?; 2) перепрыгивать, перескакивать, подпрыгивать; быаны көт = прыгать через верёвку; өрүтэ көт = подпрыгнуть; сылгы күрүөнү көтөн ааста лошадь перескочила через изгородь; 3) перен. испаряться; дьуот көтөн хаалбыт йод испарился; 4) с деепр. на =а основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает а) удаление от говорящего или действующего лица: туора көт = отскочить в сторону; тула көт = а) бегать вокруг кого-чего-л.; б) перен. прислуживать; б) внезапность или завершённость действия: аһары көт = проскочить; түөрэ көт = опрокинуть, свалить # өрө-сала көт = стараться быть услужливым, вежливым; сүүр-көт = а) носиться, резвиться; б) хлопотать, беспокоиться, добиваясь чего-л.; үөр-көт = радоваться.
II метать, шить крупными стежками.

I
1. туохт.
1. Хайа эмэ диэки өрө эбэтэр туора ыстан. ☉ Прыгнуть, скакнуть, сделать прыжок. Үрдүгү ой
□ Күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой. П. Ойуунускай
Биир ойууну ордук ойдо. Амма Аччыгыйа
Ат туора ойдо, тэбиэлээн кууһурҕатта. М. Доҕордуурап
△ Түспүт сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки өрө көт (туох эмэ чэпчэки эттиги этэргэ, хол., мээчик туһунан). ☉ Отскочить в сторону с места падения (о каком-л. лёгком предмете, напр., о мяче). Мээчигэ ыраах ойдо. Сүүтүк тэйэн муннук диэки ойдо
△ Тугу эмэ үрдүнэн ыстан. ☉ Перескочить через что-л. Күрүөнү үрдүнэн ойдо. Чалбаҕы ойон туораата
2. кэпс. Сүр түргэнник ыстанан тиий эбэтэр баран хаал. ☉ Подскочить к кому-чему-л., отскочить от кого-чего-л., спешно уйти, поскакать
Ийэлэр иккиэн уолаттарын диэки ойдулар. Амма Аччыгыйа
Эһэ туох да буолбатах, киһибэр ойдо. Т. Сметанин
Үлэлээн бүтээт да, ойбута. Р. Кулаковскай
3. көсп. Өрө күөрэй, үөһэ таҕыс (күн туһунан). ☉ Всходить, возвышаться над горизонтом (о солнце)
От үлэтэ сарсыарда күн ойуоҕуттан киэһэ киириэр диэри түөрт омурҕаннаах буолуохтаах. Н. Габышев
Туман көппүтүн кэннэ күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
Күн тэмтэйэ ойуор диэри утуйан турабын. П. Аввакумов
2. көмө туохт. суолт. Хайааһын соһуччу, эмискэччи буоларын бэлиэтиир. ☉ В значении вспомогательного глагола выражает внезапность и моментальность действия
Кини ойон тиийэн ааны хатыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, ойон турбута. Суорун Омоллоон
Киниэхэ утары оһох кэнниттэн ким эрэ соһуйбут курдук ойон тахсыбыта. В. Гаврильева
♦ Бытырыыс ой кэпс. — 1) илдьирийэн, алдьанан салыбырыы сырыт, сүүмэхтэс (эргэ таҥаһы этэргэ). ☉ Свисать клочьями, бахромой, будучи изношенным (об одежде)
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэйхарах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай; 2) элбэх буолан сүүр-көт, үҥкүүлээ (тэҥ уҥуохтаах кыра оҕолору этэргэ). ☉ Бегать, носиться толпой, танцевать (о маленьких детях одинакового роста). Оҕолор таһырдьа тахсан сырсыакалаһан бытырыыс ойдулар. Кэнсиэргэ кыракый оҕолор үҥкүүлээн бытырыыс ойдулар
◊ Ойон тахсар күннээх, <охтон баранар мастаах> фольк. — Орто дойдуну хоһуйан этэр олук. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Средний мир
Ойон тахсар күннээх, Охтон баранар мастаах Орто туруу дойду. П. Ойуунускай. Ойор күннээх оҕо саас — оҕо саас туһунан олус истиҥ өйдөбүлү бэлиэтиир халбаҥнаабат олук. ☉ Формульное выражение тёплого отношения к детству, воспоминания о нём
Ити көр-нар тыллар ойор күннээх оҕо саас кэйэр имнээх дьүөгэтин санаппыттара. С. Федотов
Ойор күннээх оҕо саас барахсан! «ХС»
ср. монг. ойх ‘падать, отскакивать, отпрыгивать’
II
1. аат. Сыһыыга ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок в долине, в открытом поле. Н. К. Антонов чинчийиитинэн, хотугу айылҕа арааһын көрдөрөр үгүс тыл биһиэхэ монгуолтан киирбиттэрэ: дьыбар, хомурах, кыдьымах, ой, долохоно уо. д. а. Багдарыын Сүлбэ
Бу сир күөллэрэ сайын устата эҥин кус ууһунан, учугас ойдоро, тыалара куобаҕынан, бочугураһынан, уларынан толору буолара. УАЯ А
2. даҕ. суолт. Ойуччу турар (хол., тыа, мыраан эҥин); быстах (үксүгэр былыты этэргэ). ☉ Находящийся на отшибе, в стороне (напр., о лесе, горке); одинокий (обычно об облачке)
Ойоҕос үрэҕи ортотунан Ой мырааны аннынан Оҥоһуулаах суолга киирэммин Айаннатан ахан истим. Саха нар. ыр. III
Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин. Эллэй
Бу кэмҥэ, кыырпах былыт өтөр-наар сыстан көрбөтөх халлааныгар, эмискэ ой былыт баар буолар. С. Тумат
◊ Ойдоох (ой) буур (таба, кыыл) түөлбэ. — тайах, кыыл таба атыыра. ☉ Лось-самец; дикий олень-самец
Уол оҕо ойдоох бууру охтордоҕуна үөрэрэ (өс хоһ.). Ой кыыл уорҕатын чулуута тоҕус хос хатарыллыбыт киристээх. ПЭК ОНЛЯ I
Ой (өй) дуораана көр дуораан. Былыта суох тымныы дьыбардаах түүн туруйалар хаһыыларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана — ойуур оҕото ол ырыаны ыраах дуоратан Үүт-үкчү үтүктэн дьиэрэттэ. Болот Боотур
Уус таһаарар хоһоонун Лоҥкууда куула хайаларын аппатын иһиттэн ой дуораана үтүктэн харбыаласта. М. Доҕордуурап
ср. монг., бур., тув. ой ‘лес, бор; роща’

I
1. туохт.
1. Атаххынан күүскэ тирэнэн, онтон анньынан, ыраах хайа эмэ диэки ой. ☉ Сделать прыжок, прыгнуть
Дьахталлар тыыннаах балыктар мөхсөн түллэҥнэспиттэригэр, сарылаһа-сарылаһа туора ыстаннылар. Н. Лугинов
Биэтэҥнэс лабааҕа олорор тииҥ мастан маска ыстанан, ыраата охсорго тиэтэйдэ. БХ Иэ. Бэдэр биир ойуунан икки-икки аҥаар миэтэрэни ыстанар. СМС
2. Туох эмэ үрдүттэн, үөһэттэн ыһыктынан аллара ой. ☉ Прыгнуть сверху вниз, спрыгнуть
Күһүҥҥү тымныыга эмпэрэ кытылтан өрүскэ ыстанна. Амма Аччыгыйа
Уол ыскаап үрдүттэн ыстанан түстэ, чаһытын көрдө. Күрүлгэн
Сөмөлүөттэн парашютунан элбэхтик ыстаммытым. «ХС»
3. Тэйэн, көтөн тиийэн ханна эмэ түс, ой (чэпчэки ыйааһыннаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Отскочить, отлететь в сторону (о чём-л. лёгком по весу)
Суол ааныгар кыым ыстанара — Ким эрэ кэлиэн билгэлэрэ. М. Тимофеев-Терёшкин
Эрийэ турбут гаайкам сиргэ түһэн, хайа эрэ диэки ыстанна. АПС СБТЛ
Оһохтон тэйиччи олор, таҥаскар чох ыстаныа. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Ыксалынан ханна эмэ тэбин, сүүр, элээр. ☉ Побежать, понестись, помчаться
Манчаары уолчаан бэс мастан тииҥ курдук хачыгырайан түһэ охсоот, дьиэтин диэки ыстанна. И. Гоголев
«Сип-сибилигин», — диэт Ыгытов таһырдьа ыстанар. Н. Якутскай
Өлөксөй түспүт ыалыгар чэйдии түһээт, оҕо сааһын доҕоругар ыстаммыта. В. Титов
2. көмө туохт. суолт. -ы, -а сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын эмискэ, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ы, -а, выступая в роли вспомогательного глагола, означает внезапность действия. Уһулу ыстан. Хайа ыстан
□ Суорба таас хайа төбөлөрө булгурута ыстанан түһэллэр. Суорун Омоллоон
Ситим дьирдьигинии түһэн баран «таас» гына быһа ыстанан, дьэллэс гынан тэлгэнэ түһэр. «Чолбон»
♦ Кута ыстаммыт көр кут II
[Лоокуут:] Куйахам күүрдэ, кутум ыстанна! Суорун Омоллоон. Ойуун абааһыта бу дьону тутан сиэтэлиирэ буолуо диэн куттанан, сахалар куттара ыстаммыт. «ХС»
Сахаларга кута ыстаммыт, сүрэ тостубут, сүрүн баттатар диэн өйдөбүллэр бааллар. «Сахаада»
Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. «Чолбон»
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) көр көт I. Молтой сарсыарда халлаан суһуктуйуута Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев
Кыра оҕо барахсан, уйулҕата ыстанан, утуйа сытан түлэкэдийэн, хаһыытаабытынан ыстанан турар. И. Федосеев
Абааһыттан куттанан уйулҕалара хамсаан, Наахаралар оҕолорун, дьахталларын хаалларбыт сирдэригэр тиийдилэр. «Чолбон»
Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук көр уот II. Дьэбдьиэскэ олус омуннаах, уот ыстанарын курдук, үөҕэн да ыыттаҕына көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
Мария Александровна Ноойдуун холбоспутун усталаах туоратыгар уот ыстаммытын курдук биирдэ оҕоломмута. Д. Очинскай
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэркэ билэр. «Кыым»
◊ Дэлби бар (ыстан) көр дэлби
Эһэ бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сыллаан көрдө, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Дьөлө ыстан көр дьөлө. Маска буулдьа түспүт сирэ дьөлө ыстанна. <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) көр тэһэ. Аһаҕастык, улаханнык күлэн тоҕо барбытыгар: «Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор?» — дэспиттэрэ. В. Яковлев
Уһуну ыстан (ыстаныы) көр уһун II. Бүгүҥҥү дьарыкка оҕолор уһуну ыстаннылар. Үлтү бар (ыстан) көр үлтү. Таһырдьа эмискэ этиҥ сааллар тыаһа үлтү ыстанна. Күрүлгэн
Хабырыта ыстан көр хабырыта. Халлаан диэки хабыр тыас хабырыта ыстанна. «ХС»
II
ыстаа 1 диэнтэн атын
туһ. Бэлэм ыстаммыты ыйыстан бараммыт, өссө ыыс-бурут тыллаахпыт. Тумарча