сов. кого-чего и без доп. куттан, соһуй, үрк.

аат., астр. Кыһын киэһэ халлаан соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр көстөр бөлөх сулус. ☉ Плеяды
Үргэлинэн сабаҕалаатахха, түүн үөһэ чугаһаата быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Бары [биир тэҥҥэ] Үргэл сирдьиттэнэн, араҕас сулус аргыстанан …… Саҥа дьылбыт кэлэн иһэр, Саҥа саргы үүнэн эрэр. И. Гоголев
Бурҕаҥнас тымныыттан үрэллэн, Мутуктар тоһуттан түһэллэр, Үлүйэн, кырыаран, түүрүллэн, Үргэллэр тимирэн эрэллэр. Дьуон Дьаҥылы
тюрк. үлгэр, үркэр

туохт.
1. Чэпчэки буолан ыһылын-тоҕулун (хол., түү, от). ☉ Разметаться, разлететься (о пухе, сене)
Уолчаан куһун түүтэ үргэҥнээн олорор. И. Федосеев
Ыксалынан тиэллибит от үргэҥнээн, суолу быһа ыһыллан кэллэ. «ХС»
2. Тугу эмэ мээнэ ыскайдаа, ыһантоҕон кэбис. ☉ Тратить что-л. бездумно, мотать, транжирить
[Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
Манчаары Батыйа күөрэтэн баайдары уолутан Булбутун барытын: Кылааннаах түүлээҕи, өрүөллээх харчыны Бар дьоҥҥо түҥэтэн, үргэҥниир дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Уобаластааҕы сэбиэт» хата бэйэтэ хааһына үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр, ол-бу үбү көҥүл үргэҥниир. «ХС»
ср. тюрк. үркэн ‘искра’

аат., фольк. Күн сардаҥата (былыт быыһынан тыкпыт сүүмэҕэ). ☉ Прядь солнечных лучей (пронзившая облака)
Үрүҥ күн өркөнүн Тутуһар баҕатыгар, Киэҥ сир кэскилигэр Кэрэлэһэр наадатыгар – Баттыгас бөҕөнү кытта баайыста, Үктэбил бөҕөнү Кытта өрөлөстө. С. Зверев
Биһиэхэ баар ордук бары күүстэн Барыгы кыйдыыр күн өркөнө, Халыан кутааҕа хас да сүүстэ Хатарыллыбыта өр кини. И. Эртюков
◊ Күн өркөн улууһа (дьоно) фольк. — орто дойду (сир) дьоно, айыы аймаҕа, сахалар. ☉ Люди Среднего мира (земляне), божьи родственники, якуты
Ити кэннэ хойутун хойукка диэри айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун өлөрө-алдьата, ытата-соҥото, иэтэтуота сылдьар буолаайаҕын. Ньургун Боотур
Көмүскэс санаалаах Күн өркөн дьонноро, Урааҥхай саха удьуордара, Самаан сайын салаллыыта, үкэр куйаас түһүүтэ, Унаар түптэни уһаттыбыт, Тоҕойдоох сэлэни туругуртубут. Саха нар. ыр. II. Өркөн өй — сытыы, чаҕылхай уонна сайаҕас, түргэнник ылынар кыахтаах өй. ☉ Яркий, светлый, острый, проницательный ум
Оо! Ол эрээри киһи барахсан — Айылҕа өлбөт өйө, таҥарата — Ханнык да ыартан кыайыылаах тахсар Киһи өркөн өйө, модун санаата. С. Данилов
Улуу Кудаҥса диэн балысхан баайдаах, бардам быһыылаах, өркөн өйдөөх, модун санаалаах, саха саара, киһи кинээһэ киһи олорон ааспыта эбитэ үһү. Г. Угаров
ср. тюрк. үркэн, үргэн ‘искра’

I
1. аат. Оһох турбатын дьиэ үрдүттэн быган турар өттө, оһох турбата. ☉ Выступающая над крышей часть печной трубы, печная труба
Оһох ураатын үрдүгэр үрүҥ чыычаах олорор үһү (тааб.). От быыһыттан үүтээн оһоҕун ураата чөҥөчөк курдук хараарар. Л. Попов
Урааттан кыым төлүтэ ыһыахтыыр. В. Потапова
Оһох ураатыттан унаар буруо тахсара. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Олус улахан уонна уһун. ☉ Очень большой, огромный и длинный
Улуу киһи (хоту киһи) ураа бэргэһэтэ соҕуруу барбыт үһү (тааб.: мааман муоһа). Уруккутун курдук турар Ураа уһуктаах улуу Кремль. И. Чаҕылҕан
Бастакы киҥир-хаҥыр саҥарсыыттан ураа мастыы икки аҥыы барыахха диэри араас түбэлтэлэр төрүөт оруолун толоруохтарын сөп. ПБН ОПТ
◊ Ураа муостаах — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Лена күөх хочолоругар …… ураа муостаахтар, сыспай сиэллээхтэр хотолдьуһа хаамсаллар. Г. Нынныров
Унаар-мэнээр алааска Ураа муостаах үөрдүһэр. И. Эртюков
Ураа муостаах тиргиитиир Пиэрмэ ылаа далыгар. В. Миронов
ср. эвенк. үркэ ‘дверное отверстие’, бур. үрхэ ‘дымоход’
II
саҥа алл. Кыргыһыыга киирии, улахан үөрүү, өрөгөй хаһыыта. ☉ Боевой клич при атаке, а также восклицание, выражающее общее воодушевление, восторженное одобрение: ура
Урр-ра-а-а! — диэн хаһыы киэҥ хос иһигэр ньиргийэр. Н. Якутскай
Этээччи бүтэрин кытары Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Ураа хаһыытаан ньиргиһэ түстүбүт, атаакаҕа киирии буолла. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. уран ‘боевой клич; пароль’