несов. см. оттаять.

побуд. от ир = 1) оттаивать; эти ириэр = оттаять мясо; 2) греть, обогревать, согревать; аччыгы аһат, тоҥмуту ириэр накорми голодного, обогрей замёрзшего.

сыһ. Хаана-сиинэ сүүрэр курдук (ир — хол., эт). ☉ Так, чтобы стекал сок (оттаять — о мясе)
Ньукуус …… хайыы-сахха ньылбыччы ирэн эрэр лоскуй эти быһаҕынан кырбастыыр. И. Никифоров

туохт.
1. Туох эмэ бэлиэни оҥор, туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэни туруор. ☉ Отметить, пометить, сделать помету на чем-л.
Маһынан-отунан бэлиэтээн, таһаҕаһын манна хаалларан кэбиһэн баран, аҕыйахтык атыллаан, төттөрү ыстанан кэлэн эмиэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Хаһан умнар үһүбүт Хаарыаннаахай дьоммутун Хаалларарбыт кээлтигэр Хараастыбыт санааны Харыйаҕа бэлиэтээн — Хастыы охсон ааспыты?! П. Тобуруокап
Аҕам хас мас ахсын ааҕа Өр тохтуур, эргийэ хаамар Аналлаах айа сиһигэр... Эркээйи охсон бэлиэтээн Күһүөрү кэлэн кэрдиэхтээх Хатыҥын силиһин хаһар. Баал Хабырыыс
△ Итий, ириэр; кырыысаттан таммалаа, хаары быһыта сиэ (саас эрдэтээҕи бастакы ириэрии туһунан). ☉ Оттаять, капать с крыш (о первой капели ранней весной и первой оттепели)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда, дьиэ хоруобуйатын бүүрүгүттэн маҥнайгы таммах кылапачыйан түстэ. В. Яковлев
2. Суруй, сурукка киллэр, суруйан туох эмэ бэлиэни оҥор. ☉ Записать, фиксировать, зарегистрировать письменно
[Бадин (хаартаны көрөр, харандааһынан тугу эрэ бэлиэтиир):] Суолбутун бүөлээри гыналлар. С. Ефремов
Семен Иванович күн аайы ону-маны бэлиэтээн иһэр тэтэрээтигэр суруйда. Т. Сметанин
Аҕатын наадатын барытын суруйар, бэлиэтиир. Н. Якутскай
3. Кими, тугу эмэ чорбоччу тут, кимиэхэ-туохха эрэ болҕомтоҕун уур. ☉ Отмечать, замечать кого-л., обращать внимание на кого-что-л.
Үтүө киһи сүрүн бэлиэтэ — бииргэ үлэлиир доҕотторун үрдэтэ, кинилэри ордук бэлиэтии сылдьар. Амма Аччыгыйа
[Хоодуотап:] Мин үлэбин үрдүкү турар да тэрилтэлэр, улаханнык бэлиэтээн, биэс мөһөөх харчынан бириэмийэлээтилэр. С. Ефремов. Күннүк Уурастыырап саамай сөпкө бэлиэтээбитин курдук, Ленини күҥҥэ тэҥнээһин саха литературатыгар норуот тылынан уус-уран айымньыларыттан силис тардар. «ХС»
4. Ханнык эмэ түбэлтэни, түгэни бырааһынньык быһыытынан ыл, бырааһынньыктаа. ☉ Отмечать, праздновать что-л. Кэм киһи киһини кытта холбоһон, эр-ойох буолан, саҥа дьиэ-уот тэриллэн эрэр диэн бэлиэтээн үөрүөхкөтүөх этэ. П. Ойуунускай
1937 сыллаахха П.А. Ойуунускай айар үлэтин сүүрбэ сылын бэлиэтээтибит. Амма Аччыгыйа
С.А. Зверев (Кыыл Уола) аҕыс уон сааһын туолбутун республика общественноһа үөрэн-көтөн бэлиэтээтэ. Л. Попов
◊ Бэлиэтии көр — тугу эмэ көрөн баран өйдөөн кэбис, өйгөр хатаа; кимиэхэ, туохха эмэ болҕомтоҕун уур. ☉ Заметить, запомнить, обратить внимание на что-л. Оҕонньор чахчы бэлиэтии көрдө: быраактаммыт, уойууга сылдьар кырдьаҕас ат оҕус, иккиһэ ханнык эрэ тиҥэһэ киирэр. Н. Заболоцкай
Кырдьаҕас булчуттар, кырса кыыл майгытын бэлиэтии көрөн, биир да томторооту хапкаана суох хаалларбаттар. Н. Якутскай
Бу, ис-иһигэр киирдэххэ, улахан остуоруйалаах көтөр. Бүлүү сиригэр саҥа өтөн киирэн олохсуйан эрэр. Кинини 1937 с. ыла бэлиэтии көрөр буолан барбыттар. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Күн тахсара чугаһаан суһуктуйан бар, сараа. ☉ Светать, рассветать
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн, халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда аайы халлаан атын кэрэтик сырдыыр, күн туспа үчүгэйдик тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда халлаан сырдаан барда. Туман көтөн эрэр. Т. Сметанин
2. Уотунан тык, күлүмнээ, умай (ый, күн, лаампа туһунан). ☉ Светить, светиться, сиять, блестеть
Күн кинилэр эрэ тустарыгар тахсара. Ый, сулустар эмиэ кинилэргэ эрэ анаан сырдыырга дылылара. Н. Лугинов
Көмүлүөк оһохтор күөдьүйэн, Күлэ-сала сырдаатылар. С. Васильев
Бу көрө-истэ олордоҕуна чугас соҕус уот сырдаан көһүннэ. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
3. Маҥхайан, туналыйан көһүн, күндээр. ☉ Озаряться, быть освещённым чем-л., выделяться белизной, белеть
Чаҕылҕан чаҕылыйда, иннибэр улахан таас хайа сырдаан көһүннэ. Т. Сметанин
Томтойон, туртайа сырдаан Ыраах Днепр дьиримниирэ. Баал Хабырыыс
Сыа хаар тэлгэнэн, сир ийэ сырдаан, туналыйа сытар. М. Доҕордуурап
4. Сырдыктан буорту буолан хаал, туһаттан таҕыс (хаартыска түһэрэр пүлүөҥкэ, хаартыска бэчээттиир кумааҕы туһунан). ☉ Засвечиваться (о светочувствительной плёнке, фотобумаге). Фотоплёнкабыт сырдаан хаалбыт
5. көсп. Билииҥ-көрүүҥ хаҥаан, сайдан, өйгүнэн-санааҕынан ырааһыр. ☉ Созреть духовно, умственно, стать сознательнее, культурнее
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Норуоппут сырдаата, дьонсэргэ сайынна, «Абырыыр» таҥара эһиннэ, Албына, суоҕа дьэ билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Күн аайы хайдах эрэ күүстэрэ-уохтара эбиллэн, өйдөрөсанаалара сырдаан иһэр курдуга. М. Доҕордуурап
6. көсп. Ис-искиттэн өрө көтөҕүллэн үөрүүнэн, дьолунан сыдьаай, иэй. ☉ Сиять, светиться, светлеть, освещаться внутренним светом (напр., о лице)
Кини кэрэтэ хайдах эрэ иһиттэн сырдаан, сардаҥаран тахсарга дылы гынара, ол курдук көрүүтэ-истиитэ, туттуутахаптыыта, таҥаһа-саба — барыта сөп, киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэрэ. Суорун Омоллоон
Дьахтар сырдыы түспүтэ, улаханнык махтанарын эппитэ. Болот Боотур
Итини истэн мин дууһам сырдаан кэллэ. М. Доҕордуурап
♦ Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт көр сирэй-харах
Ылдьаана үөрэн кэрэ сирэйэхараҕа дьиктитик сырдаата. Амма Аччыгыйа
Кыысчаан сылаас чэй иһэн, аһаан-сиэн, хайдах эрэ, сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. И. Федосеев. Хараҕа сырдаата — 1) арыый кэҥээтэ, холкутуйда (ыарыы кэнниттэн). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободнее (напр., после болезни)
Уолчаан, сыаны хаба тардан ылан, тииһинэн хадьырыйбыт, сии охсон кэбиспит, хараҕа сырдаабыт, сэниэлэммит. И. Гоголев; 2) көхсө кэҥээтэ, уоскуйда. ☉ Смягчиться, потеплеть, оттаять душой
Ити истиҥ, эйэҕэс тыллартан, көмүлүөк оһох элэккэй сылааһыттан сылайбыт, аччыктаабыт эрэйдээхтэр көхсүлэрэ кэҥээтэ, харахтара сырдаата. И. Гоголев
Хааман истэҕин аайы арыый холкутуйан, төрүт да киэҥ киһи көхсө улам кэҥээн, хараҕа сырдаан барда. Н. Заболоцкай
ср. ДТС йару ‘светить, сиять’, хак. чары ‘светить, освещать’, кирг. сыр ‘краска’, сырда ‘красить, окрашивать’