дьэдьэннээ диэнтэн холб. туһ. Ньургуу быйыл туһата баһаам: отонносто, дьэдьэннэстэ, от оттосто, ынах хомуйда

сыһ. дьөһ. Кэм сыһыанын көрдөрөн хайааһын буолар кэмин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении времени, за которое совершается действие (в, когда)
Оҕо-оҕо эрдэххэ Оонньоомохтоон хаалыаҕыҥ, Эдэрсэнэх эрдэххэ Этэн-тыынан биэриэҕиҥ. А. Софронов
Тыаҕа эрдэххэ уоппуска кэмигэр мэлдьи оттоһон, үлэлээн тахсыллара. «ХС»

1. аат. Көлөнү көлүйэн үлэлэтии. ☉ Запряжка рабочего скота
   Көлүүргэ күүһэ тахсыбыт ат кыайан сүүрбэт. — Күлүмэх көлүүртэн көлө буорту буолар. ПЭК СЯЯ
   Кини көлүүргэ сылдьар нэс ата французскай үһү. Л. Толстой (тылб.)
2. даҕ. суолт. Көлүллэр, көлүйэн үлэлэтэргэ туттуллар. ☉ Упряжной
   Көлүүр атын Уохтаах, сытыы Көлөһүнүн сытынан Аҥкыйар Киэҥ хочолоох улуу Лена. И. Гоголев
   Көлүүр оҕуһа барахсаны сынньаппыт, аһаппыт буолуохтаахтар эбээт. Н. Заболоцкай
   Көлүүр ыттара барахсаттар …… тыал утары хайыһан тулуурдаахтык кирийэн сыталлар. «ХС»
   Көлүүр таба турарын көрбүтэ. Ю. Чернов (тылб.)
   ◊ Көлүүр сэбэ — көлүйэргэ туттуллар араас тэрил. ☉ Упряжь
   Кини көлүүр сэбин оҥорор, сайынын оттоһор. Д. Таас
   Көлүүр сэптэрэ бары ураты уустукураннык абырахтаммыттар. Г. Николаева (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Хан нык эмэ уустук үлэни, оҥоһугу мындырдаан сатабыллаахтык оҥорон таһаар. ☉ Мастерить что-л. Москва куорат Баһаам элбэх собуотун Мааныүтүө маастардара, Бастарыттан таһаа ран, — Маннык үтүө көлөнү [сөмөлүөтү] Маастардаабыттарын туһугар Баһыыбабын ыытабын
С а х а н а р. ы р. I I I. Ити аарканы маастардаабыт уол кэргэнэ буолан хаалбытым. Софр. Данилов
2. Дьону-сэргэни салайан, баһылаанкөһүлээн үлэлэт (уопуттаах, д ь о ҕ у рдаах ки һи туһунан, үксүгэр тутууга). ☉ Ра ботать мастером (напр., в строительной организации)
Ананий Золотовскай маастардаан соло буолбакка, уот үрдүгэр үктэммит курдук сылдьар. М. Доҕордуурап
Кини сайынын оттоһор, итини таһынан холкуос миэлиҥсэтин дьаһайан, маастардаан ыыппыта уонтан тахса сыл буолла. Д. Таас
Бырабылыанньа дьаһалынан хотон тутуутугар маастардыахтааҕын иһин Николай Потаповка сэттэ буут боппуудалаах кунан бэриллиэхтээх. В. Ойуурускай

1. эҥээрдээ диэнтэн холб. туһ. Олох диалектиката көрдөрөрүнэн, куһаҕаны эҥээрдэспиттэр хаһан да мөлтөхтөр. ПБН БЭДь
   [Фаина:] Төһөлөөх эрэйи-буруйу, сору-муҥу эҥээрдэспитэ буолуой, төһөлөөх хараҕын уутун тохпута буолуой кини? «Чолбон»
   Кэпсиирэ кырдьык буоллаҕына, кинитээҕэр ордук кыһалҕалаахтык, эрэйи-муҥу эҥээрдэһэн үөскээбит киһи эбит. «ХС»
2. Кими эмэ кытта дьукаахтаһа эбэтэр ыаллыы олор; кими эмэ кытта булкуһа, бодоруһа сырыт. ☉ Жить совместно или по соседству с кем-л.; знаться, водиться, общаться с кем-л.
   Ол эрээри балаҕаны бэйэтэ даҕаны туттуо буоллаҕа, бастаан утаа ыалга да эҥээрдэһэн олоруохха син. Болот Боотур
   Дойдутугар сайылыы кэлбитэ. Аймахтарыгар эҥээрдэһэ сылдьан, оттоспута. И. Федосеев
   Ол аайы [араас дьоннуун бодоруһан] биирдэрэ кэхтэр, төннөр түөрэхтээх суолга киирдэр-киирэн иһэр, иккиһэ, үтүө дьоҥҥо эҥээрдэһэн, үүнэр-сайдар өттүгэр үлүмнэһэр. «Кыым». Сотору Наалтаар сүрэхтэнэн Уйбаан Лааптап диэн буолар. Нууччалардыын эҥээрдэһэн Сайаҕастык улаатар. «ХС»

туохт.
1. Бэйэҕэр баартан тугу эмэ кимиэхэ эмэ босхо биэр. ☉ Делиться, поделиться чем-л. с кем-л.
Аһыырбыт быһынна, абаҕам оҕонньор оччугуйда эмэ тарда бэрис диэ, эттэ, арыыта аҕал диэмэ, дьэ онно бэйэтэ сыаналаан тугу эмэни биэриэҕэ, баҕар. МНН
[Баһылай:] Таҥара от чааһынан быйыл айахпар сиири бэристэ. А. Софронов
Миэхэ хаҕыс айылҕа Бэрсэр сааскы киэргэлэ, Саха буолан буоллаҕа, Санаабар олус кэрэ. С. Данилов
2. Хардарыта сутуругунан охсус. ☉ Драться на кулаках
[Бухатыырдар] Сүнньүгэ бэрсибиттэрэ, Сүрэххэ түһүспүттэрэ, Уһун сула батастара Иэмэх талах курдук Эриллэн хааллылар. П. Ойуунускай
♦ Тыл бэрис — кэпсэтиһэн сөбүлэһиигэ кэл. ☉ Договориться, дать слово друг другу
Төрөөбүт дойдуну харыстаан Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
[Вера:] Суох, Куонаан, Сибиэтэ биһикки бэйэ-бэйэбитигэр тыл бэрсэн турабыт, иккиэн биир күн сыбаайбаланыахпыт диэн. С. Ефремов
— Оччоҕо чып кистэлэҥ — Чып кистэлэҥ, — Инньэ дэһээт, мэктиэ тыл бэрсэн, Илии тутуспуттара. И. Федосеев. Уҥа-хаҥас бэрис — үлэҕэ, күрэхтэһиигэ, мөккүөргэ о. д. а. кимниин эмэ утаа-сабаа, тэҥ соҕус буол. ☉ Быть почти на равных с кем-л. в работе, соревновании и т. п. Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Мин куоталаһыыны көҕүлүү сылдьыбыт өрөспүүбүлүкэ биллиилээх механизатор отчуттарын Исаковы, Львову, Большакову, Иванову кытта сирэй куоталаһыыга киирсэн уҥа-хаҥас бэрсэн иккис, үһүс миэстэ буолсан оттоһо сылдьыбытым. «Кыым». Уокка ас бэрис — былыр дьиэ, аал уот, сир-дойду иччилэрин санааларын табар, манньытар туһугар тоҥсук аһы аһыах иннинэ алҕаан, ас үрдүн уокка кут, биэр. ☉ В старину: обряд задабривания духов домашнего очага, местности путем «кормления огня». [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.

аат.
1. Бэйэ бэйэни өйдөһүү, сөбүлэһии; өстөһүүтэ, иирсээнэ суох иллээх сыһыан. ☉ Взаимопонимание, согласие; дружба
Ол олордохторуна Дария Кирилловна кэлэ сырытта, ол үөлээннээхтэр эйэлэрин бөҕөргөттө. М. Доҕордуурап
Киэһэ биһиги кэлбиппит — дьоммут соччо эйэтэ суох олороллоро. Т. Сметанин
Кэргэнэ Ньукулайдыын бэрт үчүгэйдик олорбуттара. Куруук бииргэ сылдьаллара, эйэлэрэ сүрдээх этэ. М. Попов
2. Судаарыстыбалар, норуоттар сэриитэ суох олоруулара; сэриилэһэр өрүттэр сэриини тохтоторго сөбүлэһиилэрэ. ☉ Мирное сосуществование государств, народов; мирное время, мир
Биһиги, бу күн анныгар көҥүл уонна эйэ туругурарын туһугар охсуһарбыт. Амма Аччыгыйа
Дьон бастыҥнара аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллара. А. Фёдоров
Норуоттар баҕарбыт уһун эйэлэрэ олоҕурда. Дьуон Дьаҥылы
♦ Эйэ дэмнээхтик (нэмнээхтик) — 1) эн-мин дэһэн, бэйэ-бэйэни кытта тапсан, өйдөһөн-өйөһөн (олор). ☉ соотв. душа в душу (жить)
Саастарын тухары өрүү өйөһөн, эйэ дэмнээхтик олорбуттара. Болот Боотур
Хойутун да эйэ дэмнээхтик олордоххо, эн-мин дэсиһэн, хардарыта өйөһөрбүт ханна барыай. А. Фёдоров
Кэнники биэс сылым туох да түбэлтэтэ суох ааспыта. Уу-чуумпутук, эйэ нэмнээхтик олорбуппут. Д. Дефо (тылб.); 2) эйэлээхтик, кыыһырсыбакка (хол., кэпсэт, оонньоо). ☉ Без ссоры, дружно, мирно (напр., разговаривать, играть)
Баһылай Охонооһойоп дьиэтин итиэннэ хаартытын торуойун сүүрбэ бырыһыан ыла олорор, онон этиспэккэ-бочооттоспокко, эйэ дэмнээхтик оонньоотоллор курдук диэн олорор. Күндэ
Мин, миигин хаарыйар тарбааһыннаах кэпсэтии маннык эйэ нэмнээхтик бүтэн эрэриттэн үөрэммин, күлэ-күлэ тыл эттим. Н. Габышев
Аан туманы кытары тэҥҥэ икки киһи көтөн түспүтэ. Сахалыы унаарыччы дорооболостулар. Эйэ нэмнээхтик кэпсэтэн бардыбыт. А. Кривошапкин (тылб.); 3) өһүөнэ суохтук, эйэлээхтик (ким эмэ диэки көр). ☉ Без злобы, ласково (смотреть в сторону кого-л.)
Лурье кыыһырбыта ааһа охсон, Бодиевскай диэки эйэ дэмнээхтик көрүтэлээбитэ. Болот Боотур
Валя оҕолуу мичээрдээбит харахтара эйэ нэмнээхтик чаҕылыспыттара. «ХС». Эйэ дэмнэрин билсибит — бэйэ-бэйэлэрин бэркэ өйдөһөр, билсэр чугас сыһыаннаах (дьон). ☉ Хорошо понимающие друг друга, находящиеся в близких отношениях (люди)
Собуот оробуочайа Андрей Оконешников Байбалы кытта звеноҕа быйыл алтыс сылын оттоһор. Эйэ дэмнэрин билсибит буолан, звено биир сис үлэһиттэрэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. сев ‘любить’, бур. эб, эб эе ‘мир, согласие’