күндүлэс диэнтэн хай
аата. Истиҥ доҕорум [Испирдиэн] Тойоттору кытта куодарыста, Атыыһыттары кытта атастаста. Күнүн ахсын Күндүлэһиигэ түбэстэ. А. Софронов
Отчут-масчыт өбүгэттэн Утумнаммыт үгэспит: Көртөн-нартан, астан-үөлтэн Көҥөнөрү билбэппит — Күөрэлдьийдэ күндүлэһии, Көйүү кымыс бэрдин иһии. М. Хара

хобдьоор диэнтэн холб. туһ. Отчут-масчыт дьоннордуун Оҥостунан үүт-сүөгэй, Хонуу үлэтин туһунан Хобдьооруһар үчүгэй. С. Тимофеев
Сирдээх-уоттаах, олохтоох киһи быһыытынан Арыпыана бастакылаан баран, бокуойа суох хааман ибигирэтэн, ону-маны кэпсэтэн хобдьооруһан, тыа кыараҕас суолунан субуруһан истилэр. «Чолбон»

даҕ.
1. Кими, тугу эрэ илиитигэр ылбыт, көтөхпүт. ☉ Взявший кого-что-л. на руки, обхвативший руками кого-что-л. (напр., ребенка, охапку дров)
Кырыа хаар кыбыныылаах, Көмүрүө хаар көтөҕүүлээх — Күтүр дьыл кэлэр бэлиэтэ. Саха нар. ыр. II
Бухатыыр киһиэхэ сөптөөх үҥүү-батас, куйах, сүллүгэс көтөҕүүлээх уустары кытта …… отчут-масчыт дьон киирэн кэлэллэр. Суорун Омоллоон
Көмүс түүлээх Көтөҕүүлээх Көнөн-күннээн, Дьиэҕэр төннөөр. Эллэй
Ыстапаан хараҕар сототун ортотунан күөх сиидэс ырбаахылаах, …… оҕо көтөҕүүлээх Маайатын кэрэ мөссүөнэ көстөн, өйүгэр-санаатыгар арахпаттык хатанан хаалла. Д. Токоосоп
2. Сымнаҕас, күөгэҥнэс буолбут, үллүбүт (хол., килиэп, тиэстэ). ☉ Пышный, сдобный (напр., хлеб, тесто)
Үллэр доруоһалаах, көтөҕүүлээх ас аһаныаҕа. П. Ойуунускай
Аны бу сыттаҕына, сор болдьохтоох диэбиккэ дылы, үһүс күнүгэр [Маня] иэдэһэ көтөҕүүлээх килиэптии бэллэччи иһэн таҕыста. Н. Габышев
Киэһэ симиэнэ кэнниттэн, Ефросинья эригэр көтөҕүүлээх алаадьы астаабыта уонна олус далбардаан аһаппыта-сиэппитэ. Г. Николаева (тылб.)
3. көсп. Санааны көтөҕөр, үөрүүлээх. ☉ Приподнятый, радостный, вдохновляющий (напр., о песне)
Көй салгын солотуу нуолур хотоҕойдоохторо көй муора салгыны көтөҕүүлээх тойуктарынан толороллор. Суорун Омоллоон
Салгын ырааһа, сөрүүнэ, от-мас өҥүн дьүһүнэ кэрэтэ, уһуктубут көтөр-сүүрэр саҥата, чыычаах ырыата — барыта олус үчүгэй, чэбдик, көтөҕүүлээх этэ. Н. Габышев

аат.
1. Өрүс эстиитигэр эбэтэр туруутугар сүүрүк хоту устар хойуу муус. ☉ Лавина льда, движущаяся по течению во время вскрытия или замерзания рек, плавучий лёд, торосы
Харылас халҕаһа өрүскэ устара, Курулас толон тоҥ сири титирэтэрэ. С. Зверев
Уу манна тиийиэр диэри туох халҕаһата туруой! Амма Аччыгыйа
Хаардаах лөкө халҕаһалар Лыҥкынаһа анньыстылар, Үрдүү-намтыы күөгэлдьиһэн Хотоҕостуу уһуннулар. А. Бэрияк
2. Туох эмэ хойдон, мустан, күргүөмүнэн устар курдук хамсыыра. ☉ Масса, поток, лавина, нагромождение кого-чего-л.
Аллеянан дьон халыҥ халҕаһата тоҕо анньан иһэрэ. С. Тарасов
Үөһэнэн ааһар хаас халҕаһата Отчут-масчыт киһини кыстыкка ыксатар. Н. Босиков
Киһи кэнниттэн кыра сүөһү халҕаһата батыһан иһэр эбит. М. Доҕордуурап
Түүннэри-күнүстэри бу дьаардаах салгыҥҥа, хара хайалыы, халыйаллар буруо халҕаһалара. ААС
◊ Халҕаһа былыт — халлааны сабардыы хойуутук устар хараҥа былыттар. ☉ Густые, тёмные облака, сплошь покрывающие небо
Хардаҥ эһэ Хааннаах тириитин курдук, Хара халҕаһа былыттар Ханыыластылар. Нор. ырыаһ. Халҕаһа былыттар тахсаннар, Халлааны үллүктүү сабаннар, Мыраантан тайанан турдулар, Аларга барыгы куттулар. И. Федосеев
Халҕаһа долгун көр долгун. Халҕаһа долгуннар түллэстэ-түллэстэ үрүҥ күүгэнинэн ыһыахтаналлар. Н. Якутскай
Хараҥатыҥы күөх халҕаһа долгуннар быыстала суох кумах биэрэккэ үҥкүрүһэн тахсаллар. Ю. Рытхэу (тылб.). Халҕаһа таас — хайа мууһун халҕаһата күрдьэн аҕалан өрөһөлөөбүт бөдөҥ таас көһөҥөлөрө, күрбэ таастар. ☉ Скопление обломков горных пород, образуемое передвижением ледников, морена.

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай

1. көт I диэнтэн дьаһ. туһ. Тыал ордук күүһүрбүт. Бөһүөлэк ыалын дьиэтин үрдүн хаарын көтүтэн күдээритэр. Н. Якутскай
   Кэлбит кус-хаас көччөхтөрүн көтүтэн айаҥҥа хомуммуттара ыраатта. П. Филиппов
2. Бурдугу отуттан, сыыһыттан ыраастаа. ☉ Веять (зерно)
   Мааһа сыспыт бурдугун сүөкээн көтүтэр, онтон сыыһын итигэстиир. Күндэ
   Оҕонньор кылаатыттан уон түүтэҕи сүгэн аҕалбытын куоластаан, хатаран, кэлиилээн, көтүтэн бэлэмнээбитэ. Болот Боотур
   «Бачча киэһэ хайдах бурдуктарын көтүтэр бэйэлэрэй?» — диэн испэр дьиктиргээбитим. Н. Якутскай
3. Ап-хомуһун күүһүнэн атын сиртэн тугу эмэ ыл, аҕал (биллэрбэккэ). ☉ Силой волшебства с расстояния похитить, умыкнуть что-л. (незаметно для окружающих)
   Аптаах дьон көтүтэн ылбыт табахтарыттан тарпаттар, астарыттан аһаабаттар. Оччоҕо хомуһуннара суох буолар. Далан
   Ким сарыытын, ким табатын тириитин, ким этэрбэһин көтүппүтүн [кэпсээнин] айдаана буолан эрэр эбит. А. Софронов
   [Дуня:] Оо, кыахтааҕым буоллар, сибилигин ол бандьыыттар хаайыыларыттан Мэхээспин быыһаан, көтүтэн аҕалыам этэ. С. Ефремов
   △ кэпс. Сүтэр, мэлит, былдьат (көрдөрбүтүнэн эбэтэр тута). ☉ Терять кого-что-л., лишаться кого-чего-л. (обычно явно, на глазах)
   Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
   [Лоокуут:] Күҥҥэ тэҥнээх күндү чыычаахпын, Көрбүтүнэн туран көтүттүм, Күүппэтэх өттүбэр түбэстим! Суорун Омоллоон
4. -а сыһыат туохтууру кытта хайааһын түргэнник, эрчимнээхтик буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а обозначает моментальность и энергичность действия
   Бэрт сотору отуу уотун тула үтэһэлээх балыктары кэчигирэтэ охсон, икки өттүн сырайбахтаан таһаара көтүттүлэр. Амма Аччыгыйа
   ♦ Көччөх гынан көтүппүт — кыра оҕо эрдэхтэн иитэн атаҕар туруорбут, киһи гыммыт. ☉ Взрастить, взлелеять кого-л. с младенческих лет, поставить на ноги, вывести в люди
   Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс-ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.). Кутун (кутунсүрүн) көтүт — эмискэ куттаан, соһутан эбэтэр абынан-хомуһунан киһини олус долгут, самнар. ☉ Нагонять страху на кого-л., запугивать, подавлять кого-л. с помощью шаманских заклинаний
   Оруос Баай кутун-сүрүн көтүттэххэ, Оруос Баай кутун-сүрүн өлөрдөххө — Отчутмасчыт олоҕо тупсуо этэ, Отчут-масчыт дьоло улаатыах этэ. П. Ойуунускай. Күдэҥҥэ (күдэн гынан) көтүт — сир үрдүттэн суох гын, тугу да хаалларбакка букатыннаахтык эс, сүтэр. ☉ Уничтожить кого-что-л. без остатка
   Ааҥнаан киирбит Адьырҕа өстөөҕү көҥүл сирбит үрдүттэн Көлбөрүтэн үүрүөҕүҥ, Күдэҥҥэ көтүтүөҕүҥ! Нор. ырыаһ. Күдэн гынан көтүттүбүт, Сиик гынан Симэлиттибит! Суорун Омоллоон
   Бөлөх өстөөх уоту аһар туочукаларын булара — олору биһиги артиллериябыт күдэҥҥэ көтүтэрэ. ИИФ УС
   Хантан эмэ кэлэн кыыспын ылан, баайбын күдэҥҥэ көтүтэн ыскайдыахтара. ҮҮА. Күллэри (күллүү, күл гынан) көтүт — суола-ииһэ, онно да суох гына эс, букатыннаахтык уонна харса суох быс, суох гын. ☉ соотв. сровнять с землей
   Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата [өстөөҕү] Күл гынан көтүттэ, Көмөр курдук үлтүрүттэ. Нор. ырыаһ. [Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын] Күллэрэстии-күллэрэстии Күн сирин Көрдөөх олоҕуттан Күллэри көтүтэн Күөрэтэлээн кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ити сидьиҥ өлүүнү эһэрбит, күллүү көтүтэрбит, түөрт баҕанатын чороторбут буоллар. Күндэ. Күн сириттэн көтүт — тыыныгар тур, суох гын, өлөр. ☉ соотв. сжить со свету
   Сааһын тухары хамначчыт оҥостон баран, аны күн сириттэн көтүттэҕэ. М. Доҕордуурап. Салгыҥҥа көтүт — тугу эрэ үлтү тэптэрэн, дэлби тэптэрэн суох оҥор, урусхаллаа. ☉ Уничтожить что-л. взрывом, взорвать
   Мин билэрбинэн, уон аҕыс тимир суол эшелонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Уйулҕатын көтүт — олус долгут, ыксат, куттаа. ☉ Выбить кого-л. из колеи (пугая, заставляя сильно волноваться)
   Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
   От-мас барыта кууһан ылыах курдук барыйан-сарыйан турара уол уйулҕатын көтүтэрэ. И. Никифоров
   «Кэбис, эрэйдээҕи, уйулҕатын көтүтүмүөх», — Соня миигин күөрэгэй көппүт сириттэн тэйитэ хаамтарда. П. Аввакумов. Уутун көтүт — ким эмэ утуйан истэҕинэ уйгуурт. ☉ Растревожить, развеять, расстроить чей-л. сон
   Хоонньугар «оһоҕос түгэҕинээҕи» кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
   Дьэллик булда кини уутун көтүтэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Саҥа кэлбит мороду Сааһыт уутун көтүтэн, Чуумпу түүҥҥэ айдааран Кэпсиир уолбат уйгубун. П. Тулааһынап
   ◊ Бурдук көтүтэр (массыына) — бурдугу оттон, сыыстан ыраастыыр массыына. ☉ Веялка
   Суон эриэхэбэй мас анныгар бурдук көтүтэр эргэ массыына хаарбаҕа баар. Н. Якутскай
   Оҕонньор …… сэппэрээтэр курдук чэпчэкитик үлэлиир эмиэ бэйэтэ оҥорбут бурдук көтүтэрин көрдөртөөбүтэ. Б. Лунин (тылб.)