сов. кого-что 1. куус; обнять мать ийэҕин куус; 2. перен. (охватить, овладеть) сит (өйгүнэн-санааҕынан).

аҥыл гын = момент, от аҥылый = внезапно, вдруг обдать, охватить (о запахе, струе воздуха).

сов. 1. кем-чем (захватить) ыл, былдьаа; овладеть крепостью кириэппэпи ыл; 2. кем-чем (охватить) ыга ыл, өрө куус; им овладела радость кини ни үөрүү өрө кууспута, кини үөрэн хаалбыта; 3. чем (усвоить) баһылаа; овладеть новой техникой саҥа техниканы баһылаа.

туохт., кэпс. Олус элбээн онно-манна тиий, мэнээктээ; тэний, сабардаа. ☉ Расплодиться (о животных); охватить кого-что-л., распространиться (напр., о болезни). Сабыытаабыт сүөһүм суох
□ Бу кэрэ сири сабыытаан Хара чумаа мунньустар. Баал Хабырыыс

несов., одолеть сов. 1. кого-что (победить) хот, кыай, баһый; одолеть врага өстөөҕү хот; 2. что, перен. разг. (осилить) солбоо, кыай, бүтэр; я едва одолел эту книгу мин бу кинигэни нэһиилэ бүтэрдим; 3. кого, перен. разг. (замучить) муҥнаа; кашель одолел сөтөл муҥнаата; 4. кого-что, перен. (охватить) баһый, кыай, былдьаа, баттаа; скупость его одолела кини кэччэгэйэ баһый-быта; сон одолевает уум былдьаата.

туохт.
1. Туохха эмэ уобуруччута оҥор. ☉ Набивать обруч, обручи
Талаҕынан уобуруччулаан, иилээн мас уһаат оҥорор. С. Маисов
Туруору анньыллыбыт сиэрдийэлэр олбу диэки иэҕэйбэтиннэр диэн талаҕынан уобуруччулаан кэбиһэллэр. КТКҮүА
2. көсп. Киһи өйүн-санаатын хаай, тууй. ☉ Охватить, сковать кого-л. полностью (напр., о тяжёлых думах)
Атын ордук ынырык санаа кини төбөтүн хам уобуруччулуурга дылы. Д. Очинскай

1. бас I диэнтэн дьаһ. туһ. Бу уолунан уута бастар. —Уу бастара, мас кыстата, Онно-манна кыйдаталыыр. С. Васильев
2. Дириҥник, киэҥник хаптаран оҕус (от охсуутугар). ☉ Глубоко, широко охватить (при косьбе)
   От охсуутугар эмиэ биэскэтин билиэххэ наада. Ханнык муннугунан окко хотуур биитин түһэрии, оту бастаран дуу, бастарбакка дуу таһаарыы эҥин. Далан
   Бүөккэ көнөтүк тура сылдьан аа-дьуо дайбыыр курдук да, хотуурун тимирин уһунун тухары бастаран иҥиннэрбэккэ таһаарар буолан түргэн эбит. ТМ ДК

туохт.
1. поэт. Киэҥи, ырааҕы, уйаара-кэйээрэ биллибэти биирдэ хабан көр, бэйэҕэр иҥэрин. ☉ Враз охватить своим взглядом, понятием, впитать в себя необозримое, далекое, необъятное
Орто дойдуну очуос үрдүттэн бүтүннүү анаардарбын диэх курдук, тайаҕар тирэнэн баран, чинэллэн олордо. Суорун Омоллоон
Мин мантан, Ньурба орто оскуолатын түннүгүн анныттан, аан ийэ дойдубун анаара одуулуу турабын. С. Федотов
Ырыанан былыкка ытынным, — Ырааҕы эргитэ анаардым, — Туруйа турууктуур суолунан Дуорайда хоһоонум тобуллан. Н. Габышев
2. Өйдөөн-дьүүллээн, болҕойон көр. ☉ Изучать, внимательно, вдумчиво постигая, познавая всю суть
Биир итинник айан кэнниттэн табаларын аһата туран айанныахтаах хайысхатын анааран көрбүтэ — халлааннаах сирэ хара тумарыкка муммуттар. С. Федотов
Маннык баай төрөөбүт айылҕатын Маппыр, аан маҥнай көрбүттүү, анаарда. Л. Попов
Аттыгар бэл туох баарын Адьаһын да анаарбат. М. Ефимов
△ Бил-көр, ырыҥалаа. ☉ Познавать, понимать, постигать суть
Оттон араадьыйаны истэн, хаһыаты ааҕан аан дойдугун анаар ээ. С. Федотов
Көрөр хараҕым сабыллыбыта, истэр кулгааҕым бүөлэммитэ, уһуну-ырааҕы анаарбат буолтум өр буолла. Болот Боотур
ср. монг. аҥхар ‘смотреть, всматриваться’

туохт.
1. Салгыйан билин, саба биэр (салгын, сыт-сымар, тыал, киһи тыынын туһунан). ☉ Обдать, обдувать, обвеять, охватить (воздухом, запахом, ветром, дыханием)
Түстэ дии күүтүүлээх самыырбыт, Илинтэн итии тыал илгийэн. Күннүк Уурастыырап
От мас, нүөл сир, саҥа оһохтон тахсыбыт килиэп сытын курдук, итиитик, минньигэстик илгийэрэ. М. Попов
Үрэх харах курдук чөҥөрүйбүт дириҥ чүөмпэтэ сөрүүнүнэн илгийэрэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьиҥнээхтик баар курдук буол, биллэн, күөрэйэн кэл. ☉ Возникать (как наяву), всплывать, обнаруживаться
Төрөөбүт норуотун тыына кини ырыатыгар илгийэр. А. Сыромятникова
Дьаарбайабын аар дархан Башняны аттынан. Илгийэргэ дылы манна Үйэлэр тыалларынан. М. Ефимов
Өрөбөлүүссүйэ сайаҕас салгына Ойуунускай хас биирдии хардыытыттан илгийэр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ иэйиинэн дьай, саба оҕус, өтөн киир. ☉ Охватывать, проникать, пронизывать (о каком-л. добром чувстве)
Ол эрээри, хаардаах толоону, тоҥ тыаны курдары сэмэй ийэ сүрэҕин сылааһа илгийэн кэлэ турарга дылы буола истэ. Амма Аччыгыйа
Тугаханныга соччо быһаарыллыбат ис хоһоонноох аҕыйах строкаттан нарын иэйиинэн илгийдэ. Н. Лугинов
Кини [Сухомлинскай] оҕолорго дириҥ таптал уонна убаастабыл тыынынан илгийэр чинчийэр уонна педагогическай үлэтэ …… үтүө холобурунан буолар. «Кыым»

I
туохт.
1. Тылгын лаппа таһааран уоскун салан. ☉ Облизывать губы, облизываться. Уоскун салбан
□ Дьөгүөрдээн, үөһээ уоһун икки уһугар бөлүөхсэ үүммүт …… бытыгын салбанан кэбиһэ-кэбиһэ, хоһооно иһиллибэттик тугу эрэ ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн бэрт минньигэстик салбаналлар. Н. Заболоцкай
Куура хаппыт уоһун салбанаат, оҕонньор оронуттан турда. «ХС»
2. көсп. Аска эбэтэр туохха эмэ иҥсэлэн, ымсыыр. ☉ Облизываться на что-л. Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн, сааскы киһи салбаммытынан (өс ном.)
[Куорат кыргыттара] Сасыат оонньууга салаҥнык салбаннылар, Былааччыйалара тыалырда, Тэллэхтэрэ тэлээрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Төлөнүнэн салаа (уоту этэргэ). ☉ Охватить пламенем, слизывать (об огне)
Аҕабыт булбут суруктарын …… билиитэ иһигэр уган биэрбитин уот уһун тылынан салбанан кэбистэ. Эрилик Эристиин
II
даҕ.
1. Салбах курдук хаптаҕай, кэтит. ☉ Плоский и широкий, как лопасть (напр., о человеческом языке)
Илимньит салбан эрдиитинэн Салгыбыттыы эрдинэр. С. Данилов
Салбан тыллаах Сатаан саҥаран Саргытын сататын Салайар кыаҕа суох, Хомоҕой тыллаах Хоһуйан-туойан Ордугун, омсотун булуо суох. С. Зверев
2. көсп. Киэҥ, холку (хол., санаа). ☉ Умный, мудрый (о мысли), масштабный (об уме)
Тоҕо салбан санааҥ санньыйан, санаарҕаабыттыы салбаҕыран, саллан санньылыйдыҥ?.. А. Софронов