покрываться пеной, пениться.

туохт. Күүгэннээх буол, күүгэнинэн бүрүлүн. ☉ Сильно пениться, покрываться пеной
Сүүрүк таастан иҥнэн өрө оргуйар, күүгэннирэр. И. Бочкарев. Арыт буурҕа ытыллан Ахсым долгуну түлүннэрэр, Холку бэйэтэ ыгыллан, Хотун эбэм күүгэннирэр. А. Кондратьев

туохт.
1. Кытаатан тыҥаа, тыҥаан үллэн кэл (үксүн киһи быччыҥын, иҥиирин туһунан). ☉ Стать упругим, напряженным, напрячься (обычно о мускулах, мышцах)
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Мөрүөн] этэ-хаана күүрбүтэ, иҥиирдэрэ тыҥаабыттара сүрдээх. Д. Таас
2. көсп. Тыҥаа, өрүкүй, ыгылый. ☉ Возбуждаться, напрягаться
Дойдусир, бар дьон бүтүннүү долгуйа, күүрэ, уордайа, оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Миигин уопсай дьыала туһугар эбээһинэһим күһэйэр!» — Кылбановскай, хайдах эрэ өрө күүрэн иһэн, сымныы охсубута. В. Яковлев
3. көсп. Күүһүр, эрчимир. ☉ Стать сильнее, набраться силы
Баанданы бахтатан, Баайдары самнаран, Батталлаах биистэрин үүрбүппүт, Байҕаллыы барылыы күүрбүппүт. Күннүк Уурастыырап
Түргэн сүүрүктээх Алдан хайатын Түллэр көмүөл күүһүттэн дохсун уохтаахтык Горняк дьон үлэтэ күүрдэ. Эллэй
ср. п.-монг. көгере ‘подниматься, пениться’

1. көт I диэнтэн төхт. көрүҥ. Курупааскы үөрүнүү, үрүҥ хаар көтүөлүүр. Эллэй
   Көрөбүн: татыйык сардаҥа сырдыгар лабааттан лабааҕа көтүөлүүр. Дьуон Дьаҥылы
   Кинилэр [оҕолор] үрдүлэринэн хап-хара, быыкайкаан, эргэ мээчик көтүөлүүр. ТВ ОСКОСС
2. Өрүтэ ыстаҥалаан бар. ☉ Передвигаться прыжками, прыгать
   Баҕа көтүөлүүр. — [Тимир Чохчордоон] үстүү саһаан сири өрүтэ көтүөлээн, Тоҥ сири тобугун оруутугар дылы Тоҕута түһүтэлээн, Түҥкүл-таҥкыл буолбахтаата. П. Ядрихинскай
   Микиитэ …… маһы сулбу тардан ылан миинэн баран, ыалын диэки өрүтэ көтүөлүү турда. Амма Аччыгыйа
   Өлбүт таба сытар сиригэр кэлэн көрбүттэрэ бөрө иннин диэки көтүөлээн субуруйбут этэ. Н. Заболоцкай
   △ Туох эрэ үрдүнэн ойуолаа. ☉ Перепрыгивать, перескакивать через что-л. Миитэрэй мустубут дьоҥҥо, «омуктарга», бэрдин биллэрэн, үс үүт күрүөнү иннинэн-кэннинэн көтүөлүү оонньообут. Саха сэһ
   1977
   Быаны үрдүнэн көтүөлүү турбут кыыс бүдүрүйэн охто сыста. Амма Аччыгыйа
   Артур биирдии үктэли көтүөлээн бэһис этээскэ этиэх түгэнэ элээрдэн таҕыста. «ХС»
3. көсп. Уохтаахтык, күүстээхтик мөҕүс, өрүтэ бүллүгүрээ (уу туһунан). ☉ Бурно вскипать, пениться, течь (о воде)
   [Көй долгуннаах халаан уута] Күүрэн, мөҕөн дьэргэстэнэн, Күөйэ-хаайа көтүөлээтэ. К. Туйаарыскай
   Ол икки ардыгар бастаан чаанньыга куотта, онтон күөһэ көтүөлээтэ, киһи аны онтукаларын өрүсүһэ барда. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт.
1. Хойуутук будьуруччу үүнэн таҕыс (үксүгэр баттах, түү туһунан этэргэ). ☉ Взъерошиться, растрепаться, разлохматиться (обычно о волнистых или кудрявых волосах, шерсти)
Ыдьырыйа туран хаалбыт баттахтаах …… күтүр улахан киһи кумааҕыны көрө олорор. Н. Түгүнүүрэп
Иккис тэпилииссэҕэ араҕас сибэкки кыбытыктардаах оҕурсу адаархай угунан ыдьырыйа тоһуйда. В. Яковлев
Болкуобунньук түөһүн түүтэ ыдьырыйан көстөр. К. Симонов (тылб.)
2. Сүүскүн, сирэйгин мыччыһыннар; мыччыстаҕас, быһыттаҕас буол (киһи сүүһүн, сирэйин этэргэ). ☉ Делать гримасу, сморщив лицо, лоб, сморщиваться; покрываться морщинами (о лице, лбе)
Эр киһи, аллараа сыҥааҕын ыһыктан, тииһэ килэйэн икки илиитин даллаччы туттан, утары ыдьырыйан турда. Болот Боотур
Кып-кыһыл ыдьырыйбыт сирэйдээх …… сонос киһи мас кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн, саабылатыгар тайанан олороро. Н. Якутскай
«Баҕайы, ыдьырыйан түһэн, сирэйэ тугун ынырыгай», — дии санаан киэр хайыһан кэбиспитэ. Ойуку
Аттыгар сирэйэ баллайа испит Сөдүөт ыдьырыйан турара. «ХС»
△ Быдьырыйан, лоппоруттан таҕыс (хол., эмис эти буһардахха). ☉ Делаться бугристым, иметь зернистую или комковатую поверхность (напр., о сваренном жирном мясе). Күөстэн ыдьырыйбыт сыалаах эти хоторон таһаарда
3. Эрилийэ ытыллан бурулуй, күүгэннир; оннук буолан көһүн (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Волноваться и пениться, бурлить, клокотать, образуя на поверхности воды бугры волн
Хараҥа былытынан сабыллыбыт Балтика, күүстээх тыал быһыта курбуулууруттан, араастаан будулуҥнуур, ыдьырыйан ыла-ыла түүрүллэҥниир. М. Доҕордуурап
Урут бу хайа тэллэҕэр дьоҕус күөл чөҥөрүйэ мэндээрэрэ. Оттон билигин киһи билбэт буолбут, ыдьырыйа долгуннуран, дьалкылдьыйа сытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин аллара көрбүтүм: оҥочо тулатыгар хараара ыдьырыйбыт долгуннар үөмэхтэһэллэрэ. И. Тургенев (тылб.)
4. Уутуйан, бысталанан, оллур-боллур буолан көһүн (былыттаах халлаан туһунан этэргэ). ☉ Скучиваться неровно, местами густо, с просветами, принимая творожистый вид (напр., о перистых облаках)
Бүгүн халлаан бэркэ ыдьырыйан турар. Р. Кулаковскай
Балтика халлаана араастаан ыдьырыйан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Ыдьырыйа харааран, Халлааҥҥа былыт сыҥна. Д. Васильев
5. Аһыйан хаалан араҕыс, иир (үүт, сүөгэй туһунан этэргэ). ☉ Свернуться, створожиться (о молоке, сливках, сметане). Үүт иирэн ыдьырыйбыт
□ Хаан уонна үүт ыдьырыйа бөлүөҕүрэр
Ону уокка кыратык буһара түһээт сииллэр. Н. Абыйчанин
ср. бур. шармагтаха ‘свернуться (о молоке)’

туохт.
1. Күүскэ итийэн оргуй (убаҕас, убаҕастаах иһит туһунан). ☉ Закипать, вскипеть (о жидкости)
Сотору чаанньыктара кыынньар. Н. Якутскай
Мааһа сылабаара кыыймытын сойутардаан остуолга аҕалар, чааскы ууран чэй кутаттыыр. Күндэ
Кыынньыбыт үүтү иһэн …… баран эмиэ оронугар токуллан сытта. Е. Неймохов
2. Көөнньөн күүгэннирэ үлүн (гаастаах утахтар тустарынан). ☉ Быть пенистым, пениться (о газированных напитках)
Кыынньа сылдьар саһархайдыҥы утаҕы иһэн кэбистилэр. Н. Лугинов
Саха сирэ! Ыччатыҥ Сайдан эрэр эбит ээ: Ийэ кыынньар кымыһын испэтэхтэр мээнэҕэ. Эллэй
Кымыс кыынньан кырылаабыта, Ыһыахха үҥкүү тыла чугдаарбыта. Н. Босиков
3. Күүгэннирэ бааллыр, долгуннур. ☉ Бурлить, кипеть (о волнах)
Далайга долгуннар ыксаллар, Долгунтан долгуннар кыынньаллар. Эллэй
Дьэбиннээх долгуннар кырылыы кыынньан, быста турар кытылга курулуу анньыллаллар. А. Федоров. Күөллэрэ улаханнык долгуннуран, кытара кыынньа сыппыта. Н. Заболоцкай
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох, охсуһуу) күүскэ, дохсуннук бар, буол. ☉ Кипеть, бурлить, бить ключом (о жизни). Онно олох күөстүү кыынньар, Саҥа сайдыы, саҥа көстүү… С. Данилов
Барыахха! Киһи иһин охсуһуу кыынньар үөһүгэр барыахха. И. Гоголев
Олох кыынньар кыһатыгар Уһаарыллан тахсыаххыт — Үлэ дьолун булуоххут. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Улаханнык кыыһыран, уордайан, тымтан тур. ☉ Разгневаться, вскипеть, вспылить
Кыыс абатыйан, уордайан, Кыбдьыгырыы кыынньан кэлбитэ, Симэһиннээх силин мунньан, Чиччик сирэйигэр тибиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Алексеев бэйэтиттэн бэйэтэ кыынньан оргуйан турар. М. Попов
Куолаһыттан иһиттэххэ, Батурин бэркэ кыынньан кэлээри гына-гына кыатанар быһыылаах. В. Яковлев
6. көсп. Олус күүскэ күүркэйэн билин, көһүн (ис санаа, иэйии, долгуйуу туһунан). ☉ Проявляться с силой, бурно, кипеть, клокотать (о чувствах, эмоциях). Чэгиэн түөһүм иһигэр Кыынньар этэ кырыыс, өс-саас… И. Гоголев
Эйиэхэ арыт ханнык эрэ итии, сылаас санаа кыынньан кэлэр. С. Федотов
Абам-сатам кыынньан кэллэ. И. Никифоров
7. көсп. Өрө ньирилии түс, оргуйан таҕыс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Раздаться внезапно, с силой, разорвать тишину, вскипеть (о шумегаме, голосах)
Ааны аһан киирээтин кытта төлөпүөн өрө кыынньа тоһуйда. Софр. Данилов
Күлүү-оонньуу, саҥаиҥэ өрө кыынньан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай кумаардар саҥалара кыынньар. С. Дадаскинов
Сонно тута эрбии, сүгэ тыаһа хараҥа ойуурга кыынньа түстэ. А. Сыромятникова
♦ Көхсө кыынньар — көхсун хаана кыынньар диэн курдук (көр көҕүс II)
Түөһүн иһин иэстэһии уота кутаанан уматар, бэл көхсө кыынньарга дылы. Л. Попов
Онтон көхсө кыынньан, кыыһыран, саабылатынан далбаата-ныан санаталыыр. А. Сыромятникова
Хаана кыынньар көр хаан I. Кини дьиикэй хаана кыынньан, сүүһүн тымырдара ынырыктык күүрбүттэр. Д. Таас