содержащий золу, пепел; с... золой, с... пеплом.

сов. кого-что I. көтүт, ыс; ветер развеял пепел тыал күлү ыста; 2. перен. аралдьыт, аһар; развеять печаль мунчаарбытын аһар.

1) древесные угольки; 2) копоть; сажа (на месте выгоревшей травы); чаанньык хоруота копоть на чайнике # хара хоруонан көр = сгореть дотла, превратиться в пепел.

зола, пепел; оһох күлэ зола (из очага, печи) # күлгэ үҥкүрүйэн хаал = а) стать погорельцем; б) разориться; күл-көмөр буол = стать ни к чему не годным (букв. стать золой и углём); күндү-мааны күл-көмөр буолбатах погов. угощение — не уголь, уважение—не пепел.

аат. Уоттаах чох умуллан эрдэҕинэ үрдүгэр тахсар, үрүҥ өҥнөөх күл. ☉ Белый пепел, выступающий на поверхности остывающих горячих углей. Умуллан эрэр кыһыл чоххо көбүөрүнньүк тахсыбыт
◊ Көбүөрүнньүк суорҕан фольк. — уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни быһаарар эпиитэттэртэн биирдэстэрэ. ☉ Часть постоянного эпитета Духа огня Хатан Тэмиэрийэ. Күн Тэллэх, Көбүөрүнньүк суорҕан, Көмөр сыттык. Саха фольк.

несов. 1. (гнить) сытый, уоттуй; 2. (слабо гореть) сирэлий, уоттаах буол; под, пеплом тлели угли күл анныгар чохтор уоттаах сыппыттара; 3. перен. (теплиться) кыламнаа.

1) делать; ыскаабы оҥор = сделать шкаф; орон оҥор = приготовить постель; испииһэги оҥор = составить список; сири оҥор = возделать поле; саҥа оҥор = переделывать; 2) заниматься чём-л.; совершать что-л.; зарядката оҥор= сделать зарядку; бэрэбээскитэ оҥор= сделать перевязку; сыыһаны оҥор = сделать ошибку; эн тугу оҥордуҥ? что ты сделал?; 3) поступать, действовать (каким-л. образом); буруйу оҥор= совершить преступление; үтүөтэ оҥор = а) делать добро; б) делать одолжение; айыыны оҥор = грешить, совершать грех; забастовка оҥор= организовать забастовку; 4) обращать, превращать в кого-что-л.; кулут оҥор = превратить в раба; хоруо, күл оҥор = превратить в руины (букв. в уголь и пепел); 5) готовить, стряпать; үүтүнэн иэдьэгэйи оҥор = приготовить творог из молока; 6) разг. думать, полагать, считать; мин кинини сөбүлүө оҥоробун я полагаю, что он согласится # оҥоруутун оҥор = проучить.

1) прям., перен. гаснуть (об огне, глазах); чох өһөн барар уголь гаснет (постепенно покрывается пеплом); оҕонньор өспүт харахтара угасшие глаза старика; 2) перен. мрачнеть, впадать в подавленное состояние; ити тыллартан кини өһөн түстэ от этих слов он сразу помрачнел.

аат. Маһы уот сиэн хараардыбыта, умайбыт, умайа турар мас хараарбыта. ☉ Чёрный налёт от неполного сгорания топлива, сажа
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Маайа уот анньар маһын ылан, уотун хоруо буолан эрэр мастарын эргитэ-урбата анньан биэрэр. Эрилик Эристиин
Хара хоруо буолбут чохторун үлтү сынньан, булкуйан көрө сатаатым да туһа тахсыбата. И. Никифоров
△ Туох эмэ уокка сиэниллэн хараарбыта, туох эмэ уот төлөнүттэн олорон хаалбыт, биһиллэ сылдьар хара. ☉ Чёрный налёт, образовавшийся на дне или на стенках чего-л. (напр., кухонной посуды) от огня, копоть
Ийэлэрэ оллооҥҥо турар хоруо буолбут хара чаанньыгы уот үөһүгэр сыҕарыта тарта. Болот Боотур
♦ Хара хоруонан көр — туох да ордубакка бүтүннүү умай, күл-көмөр буол. ☉ Сгореть дотла, превратиться в пепел
Өстөөх фашист үөрдэрэ Хаарыаннаах үтүө куораттарбытын Хара хоруонан көрдөрөөрү …… Ытык сэрии биллэрдилэр. Саха нар. ыр. III
Куорат чиэппэрдиитин хара хоруонан көрдөрбүт сүрдээх уоттар да силбиэтэнэн тураллара. П. Филиппов. Хоруо курдук эт (са- ҥар) — кими эмэ кытта мөккүһэн, харса суох саҥаран тыла суох ыыт, кыай-хот. ☉ Легко расправляться со своим противником в споре, загнать в угол кого-л. (букв. говорит, словно в уголь (древесный) превращает)
Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап
Арай Айдаар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
ср. кирг. хаары ‘прижигать калёным железом; жечь’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ астыныыны, дуоһуйууну, үөрүүнү уо. д. а. биллэрэн быһыттаҕас, ураты бэлиэ дорҕооннору таһаар. ☉ Смеяться, хохотать, радоваться
Күлэр икки ытыыр икки аҕасбалыстар (өс хоһ.). Ити оҕолор күлэллэрэ, оонньууллара тоҕо үчүгэйэй, от-мас иччитэ кытта оонньуур ээ. А. Софронов
«Оттон бу чооруостар дьоруойдара!» — Ньургун чооруоһу ыйан баран, көрүдьүөстүк күллэ. Амма Аччыгыйа
2. Кими эмэ элэк гын, хаадьылаа. ☉ Смеяться, насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.
Урукку сайыҥҥы өҥүрүк куйааска истээх соннорун, истээх бэргэһэлэрин, …… кэтэ сылдьар дьон, аны ол курдук таҥастаах киһини көрөллөрө буоллар күлүө эбиттэр. Эрилик Эристиин
Миигин оскуолаҕа күлэллэр — кырдьык, мин тараҥ, атаах аатырыахпын аатырабын. Н. Габышев
Ол күнү быһа оҕолор Титовтаах Захаровы күлэн таҕыстылар. В. Яковлев
♦ Күлэн быара суох бар — тыыҥҥын былдьаһан иэрийиэххэр диэри күл. ☉ Смеяться до коликов в животе, надрывать живот от смеха
Күн киирэрин аҕай кытта тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы күлэн быара суох бардым. Р. Кулаковскай
[Убайдара] табаарын көрөн баран, күлэн быара суох бараллар. ПНО. Күлэн быаргын тарбаа — кими эмэ күлүү гын, туох эмэ итэҕэһинэн элэк оҥоһун. ☉ Насмехаться над кем-л., осмеивать кого-л.
Хабырыыс үрүҥ тойотторо истибэттэригэр дьоҥҥо күлэн быарын тарбыыр: «Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт». Амма Аччыгыйа
Эһэ, куобах, бэл бөрө — Бары кээлтэр дьуолкаҕа. — Көдьүүс суох ээ итини көрөн, Күлэн быары тарбыырга?! А. Барто (тылб.). Күлэн-күлэн күнү киллэрэр — тугу да гыммакка таах сылдьар киһи. ☉ Праздный человек, бездельник (букв. пока смеется-веселится, солнце садится). Күлэн кэбис — суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не обращать внимания, не придавать значения
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев. Күлэн өлө сыс — туох эмэ олус көрүдьүөстэн тохтоло суох, сэниэҥ эстиэр диэри күл. ☉ Умирать со смеху. Табаарыһым кэпсээниттэн күлэн өлө сыстым. Күлэн уҥа сытар — сэниэтэ эстиэр, сылбата быстыар диэри күлэр. ☉ Смеяться до изнеможения.
◊ Күлэ мээрик буол — туох да биричиинэтэ суох күл да күл буол. ☉ Смеяться без причины, по поводу и без повода
[Бөтүрүүскэ кийиитэ] айаҕын минньитэр тыла-өһө өһүллэр, өйө-санаата сытыырхайар, күлэ мээрик буолан, эҥин араастаан эппит тылын ылыннаран тэйэр. «Кыым». Күлэн алларастаа — айаххын киэҥник атан, улаханнык саҥа таһааран күл (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ Громко хохотать, широко раскрыв рот (глупо, несуразно)
«Көр эрэ, көр, Миитэрэй түөрэҕэ олордо», — дии-дии, киһи саҥата күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа
Дьукааҕа Шапкин көрөн олорон күлэн алларастыыр. М. Доҕордуурап. Күлэн тоҕо бар — эмискэ тугу эмэни көрө түһэн эбэтэр истэн олус күүскэ күлэ түс. ☉ Расхохотаться, захохотать, залиться смехом
Мин күлэн тоҕо бара сыстым. Софр. Данилов
Ону көрөөт, дьахталлар дьэ дьиҥнээхтик күлэн тоҕо бардылар. Болот Боотур. Күлэ санаа — киһи күлүөн курдук быһыыттан, таска таһаарбакка, искэр күлэн ымах гын. ☉ Улыбнуться, усмехнуться про себя (от чего-л. смешного)
Харытыана, киһиргээри гынным диэн, иһигэр күлэ санаата, мичик гынна. П. Ойуунускай
Аанча иһигэр күлэ санаата, онтон сүрэҕин туох эрэ минньигэстик, сылаастык хам тутуталаан ылла. Болот Боотур
тюрк. күл
II
аат.
1. Туох эмэ (хол., мас) умайан бүттэҕинэ хаалар күрэҥниҥи быыл. ☉ Зола, пепел
Мас күлэ. Уҥуох күлэ. — [Оҕонньор] хамсатын ураҕаһыгар тоҥсуйан, күлүн тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оһохторун өҥөйөн көрбүтүм. Өрдөөҕүтэ соломонон оттубуттар, соломо күлэ эрэ сытара. Н. Якутскай
Помпея куорат уонча миэтэрэ халыҥнаах күл араҥатынан көмүллүбүтэ. КФП БАаДИ
2. харыс т., эргэр. Бурдук. ☉ Хлеб, зерно.
♦ Күл буолбут — умайан, сүтэн-оһон хаалбыт. ☉ Сгоревший дотла, превратившийся в пепел
Күл буолбут селоларга Күөх саадтары олортубут. Күннүк Уурастыырап
Көрөрбүт: умайан, күл буолбут Суулбут дэриэбинэлэри, …… Ытаабыт ытык кырдьаҕаһы, Ынчыктыыр чэгиэн эдэри. И. Эртюков. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — өлөрүөм-өһөрүөм, сир үрдүттэн суох гыныам, эһиэм. ☉ Разнесу в пух и прах, сотру в порошок (букв. перемешаю твою золу, <закусаю твой застывший уголек, потушу твое пламя>)
Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I
Силлээбитиҥ сирэйгэр кэллэ, хаахтаабытыҥ хараххар түстэ. Күлэ-күлэ күлгүн булкуйуом, оонньууоонньуу уоккун умулларыам. В. Протодьяконов. Күл гынан (күллүү) көтүт — өстөөххүн кыай-хот, суох оҥор, имири эс. ☉ Стереть с лица земли, испепелить, развеять прах
Ону [фашистары], орой-буурай күүстээх Охсор этиҥ дуксуурдаах, Улуу баартыйа сирдьиттээх, Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата Күл гынан көтүттэ. Көмөр курдук үлтүрүттэ. Саха нар. ыр. III
Өссө сорохторун санаатынан сибилигин утарыта баран өлөртөөнөһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕалыах баара дии саныыллар. Эрилик Эристиин. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла — 1) дьиэтэ, мала умайан, туоҕа да суох хаал. ☉ Остаться ни с чем (в результате пожара). Быйыл Ньукулай күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт; 2) аһа-таҥаһа суох буолан, ыал устун барда, быстарда. ☉ Обнищать, разориться
Маннык олорон сотору күлгэ үҥкүрүйэр инибит — соҕотох ынаҕы соххор абааһы кыҥаһар диэччилэр. Болот Боотур. Күллүүн көт — сир үрдүттэн сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли
[Биһиэннэрэ кэлиэхтэрэ] Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы
Дьаакып Нээстэрэп, сааһым тухары ыалым, дьонум буоллаҕыҥ, Сэбиэскэй былаас биһигини, үтүө төрүттээх дьону күллүү көтүтэргэ тэринэрин билэҕин. М. Доҕордуурап. Күлүн кэбиэлэнэ олорор түөлбэ. — 1) дьиэтэ-уота умайан, туох да мала-сала суох хаалбыт. ☉ Потерять все в огне; 2) туох да аһа-таҥаһа, үбэ суох хаалбыт, дьадайбыт, эстибит-быстыбыт. ☉ Разориться дотла. Күлү ытыста (ытыһан хаалла) — туга да суох хаалла, эһиннэбыһынна. ☉ Остаться ни с чем, хлебнуть горя (букв. зачерпнуть горстью золу; зачерпнув горстью золу, остаться). Тэҥн. хаары ытыста. Күлэ-күлэ күллэри таптай — өлөр-өһөр, дьиэлэри-уоттары умат, суох оҥор. ☉ Уничтожить, разгромить, сжечь дотла
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
◊ Күл саҕынньаҕа (суорҕана) — мас чоҕо умулуннаҕына, киһи үрэн кэбиһэр түү курдук үргэҥнэс үрүҥ сабыыта. ☉ Пушистый, легко сдуваемый верхний слой древесного угля, пепел. Умуллубут кутаа оннугар хаалбыт күл саҕынньаҕы тыал көтүтэр
тюрк. күл