1) приблизительное определение; предположение; 2) первоначальный план, набросок, эскиз; үлэ бастакы барыла первоначальный план работы; кэпсээн барыла набросок рассказа.

прил. 1. (первоначальный) бастааҥҥы; 2. (низовой) маҥнайгы (сүһүөх); первичная парторганизация маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ.

прил. 1. (служащий началом) саҕалааһын, бастакы; начальный период саҕалааһын кэм; 2. (первоначальный, низший) начальнай, маҥнайгы сүһүөх; начальная школа начальнай оскуола.

даҕ. Олус кирдээх, өҥө көстүбэт буола киртийбит. ☉ Очень грязный, потерявший первоначальный цвет от грязи
[Сүөдэр] лабай курдук кирдээх былаатынан хараҕын оннун, моонньун, сирэйин соттумахтыыр. Амма Аччыгыйа

туохт., кэпс. Кумахха киэптэн түһэриллибит кирпииччэни олус хата илигинэ, лаппаакынан таптайан форматын көннөр. ☉ Править (напр., первоначальный кирпичный отлив)
[Ольга:] Кирпииччэм барахсан, чэ эрэ, үчүгэйдик быраапсайдаан ис [Лаппаакытынан кирпииччэни тула таптайар]. С. Ефремов

туохт. Имиллэн, иирсэн, киртийэн үтүө көрүҥҥүн сүтэр, нэгир (үксүгэр түүлээх, кыыл, сүөһү түүтүн этэргэ). ☉ Спутаться, сваляться, сбиться в клочья, потерять первоначальный вид (обычно о шерсти, мехе)
Олорбут сир олоҕос буолла, сыппыт сир таахатыйда (өс ном.). Нэк буола таахатыйбыт түүлээх икки хара ыт, тылларын таһааран баран кини диэки ыстанан иһэллэр эбит. И. Никифоров
[Кыылы] тараатахха таахатыйбыт түүтэ суох буолар, кылааннаах уонна ньуолах түүлэрэ үчүгэйдик үүнэр. ТИиС

1. маҥнайгы диэн курдук. Икки сыл буолан баран бастакы кылааһы бастыҥынан бүтэрэргэ кыыс тылын биэрбит. Амма Аччыгыйа
   Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр. «Алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», – диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
   Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан, хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
2. Инники сылдьар, атыттар иннилэригэр баар. ☉ Находящийся впереди других, передовой, головной
   Уйбаан оҕонньор Тогойкинныын бастакы сыарҕаҕа олороннор, үрүйэни өрө сыыйан, сис оройугар дьоннорун кытта бииргэ тахсыһан бараннар улам куоттар-куота турдулар. Амма Аччыгыйа
   Бастакы аттаахтар Лоҥкууданы өҥөс гына түспүттэригэр …… ыарҕа толоон кутаа уотунан кытыаста олороро көһүннэ. М. Доҕордуурап
   Алта уон биирис гвардейскай дивизия бастакы эшелоҥҥа кимэн киирэрэ. «ХС»
3. Олох эрдэтээҕи, маҥнайгы. ☉ Первоначальный, самый ранний
   Архыып Абаҕыыныскай – саха сэбиэскэй суруйааччыларын бастакы көлүөнэлэрин бэрэстэбиитэлэ. Софр. Данилов
   Аан дойдуга бастакы паарынан барар массыына аатырар Темзаҕа айыллыбыта. П. Филиппов
   Дьокуускайга учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт, оскуола туһунан саҥа сокуону олоххо киллэрии бастакы опыттарын түмэн кинигэ бэлэмниир үһү. «ХС»
4. Хайа эмэ өттүнэн атыттартан ордук, үрдүктүк сыаналанар. ☉ Лучший среди прочих в каком-л. отношении, отличный
   Урукку сөмөлүөт түһэр сирэ бастакы кылаастаах бетон суоллаах бөдөҥ аэропорт буолбут. И. Данилов
5. Сүрүн, тыын суолталаах (хол., дьарык). ☉ Основной, жизненно важный (напр., о занятии). Былыргы дьон бастакы үлэтэ – булт бултааһына. Саха фольк.
   ◊ Бастакы көмө – оһолго түбэспит эбэтэр эмискэ улаханнык ыалдьыбыт киһиэхэ (сүөһүгэ) оҥоһуллар маҥнайгы суһал көмө. ☉ Первая медицинская помощь
   Оһолго бастакы көмөнү оҥорууттан эмсэҕэлээччи доруобуйата улахан тутулуктаах. «ХС»
   Сэминээрдэргэ, атын араас боппуруостары сэргэ, табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым»

туохт.
1. Сөрүүдүй, итиитэ, сылааһа суох буол. ☉ Теряя тепло, становиться холодным, остывать
Сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Тимир оһохпут сойбута ырааппыт. С. Никифоров
Күнүс күн уотуттан умайбыт сир түүн үөһүгэр эрэ сойон дьиҥнээхтик сөрүүкээтэ. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Күүрээниҥ, күүһүҥ ааһан хараа, мөлтөө (хол., киһи иэйиитин туһ.). ☉ Терять первоначальный пыл, ослабевать, угасать (напр., о чувствах человека)
Эмискэ таптааһын диэн күөс үллэрин курдук, сойдун да, уостан хаалар. Н. Павлов
Онтон мичээрэ улам сойон, устунан сирэйэ кубарыйан барда. Г. Колесов
Сонурҕаабыт уохтара-төлөннөрө хайыы-үйэ сойбут. Н. Заболоцкай
△ көсп. Ааһан умнулун. ☉ Забываться со временем
[Маайыс:] Дьэ, муода киһигин, Ваня. Сибилигин таптал, таптал дии олорбутуҥ, ол сойо илигинэ, аны харчы көрдөһөн бардыҥ. С. Ефремов
Саҥа сайаҕас ырыалар дьиэрэйиэхтэрэ, сойбот сонун тыллар этиллиэхтэрэ. П. Аввакумов
Аҕыйах литературовед дьоннордоохпутун …… наар былыргыны хасыһан, сойбут тиэмэлэргэ диссертация суруйар кыһалҕалаахтар диэн саҥараллара. СГС ӨСҮДь
3. көсп. Айаннаан эбэтэр үлэлээн кэлэн баран тохтоон, итийбиккин аһар, уоскуй (көлөнү уонна киһини этиллэр). ☉ Успокаиваться, остывать после езды или физической нагрузки (о рабочем скоте и человеке)
Аттары далга киллэрэн, сойбуттарын кэннэ аһатаар. Ф. Захаров
Аттарын, сойбуттарын кэннэ, сиибиктэлээх сиргэ өртөөтүлэр. В. Миронов
Сүүрэн кэлэн баран, биэсуон мүнүүтэ хааман сойор, эти сөрүүкэтэр үчүгэй. ИПА СДьДьС
♦ Суола сойбут көр суол
Уол сыппыт тордоҕор аргыый үөмэн киирэн көрбүттэрэ, онно оҥойбут, суола сойбут этэ. Далан
Быраканьыардар хайа сахха суоллара сойбут. И. Гоголев
Дьэ, онон Яковка итиитигэр, дьахтар суола сойо илигинэ, ир суолун ирдиир, тор суолун тордуур санаа киирдэ. Н. Заболоцкай
тюрк. соу, суу, соо, соҕы

даҕ.
1. Толору эттээх-сииннээх, дьоһун көстүүлээх (киһини этэргэ). ☉ Мощный, здоровый; солидный (о человеке)
Хата, мин көрдөхпүнэ, үлэлээбэт дьон кимнээҕэр баайдар-талымнар, эмистэр, талалар, оттон эн ньалҕарыйбытыҥ көстүбэт. Суорун Омоллоон
Бэрт Хара киэбэ талата кутан оҥорбут курдук. Эрилик Эристиин
Тальков киэбин талатын, атыгар олорон иһиитэ толуутун, дарханын дьоно бэркиһии, хайҕыы көрбүттэрин билбэккэ эрэ этэрээт иннигэр киирэн бастаата. Ж. Верн (тылб.)
2. Дьиҥнээх дьүһүнүн, киэбин сүтэрбит, киһи иилэн ылбат буолбут (тыыммат барамай туһунан — буолб. ф.). ☉ Потерявший свой нормальный первоначальный облик, ставший негодным (в отриц. ф. и отриц. оборотах). Илиммит талата суох буолбут. Бу таҥас талата биллибэт (эргэрэн, алдьанан)
□ Аан дойду талата биллибэт Алдьархайа ааҥнаата, Улуу дойду уҥуоргута көстүбэт Уот буурҕата уһуутаата. Саха нар. ыр. III
◊ Көрүөх талата (тиий) — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук (көр көр I)
Мөрүөн Бүөтүр таһырдьа ойдо уонна Дуняша үлэлиир хонтуоратыгар, «сельстройга» матасыыкылынан көрүөх талата астаран тиийдэ. Э. Соколов. Көрүөх талата (көр) — хараххын быраҕан тугу эмэ биирдэ анаар (түргэнник, бэргэнник). ☉ Одним взглядом (окинуть)
Сүүһүнэн көстөөх дойдулары көрүөх талата көрөн олорор. С. Зверев
ср. телеут. тала ‘мышцы’, джаг. тал ‘жир’

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан