1) переворачивать; выворачивать; ырбаахыны тиэр = вывернуть рубашку наизнанку; 2) пахать; сири тиэр = пахать землю.

несов. что 1. (обшивать кантом) кыбытыылаа, бүүрүктээ, билэлээ; 2. (окаймлять) тулалаа, араамалыы тулалаа; 3. (переворачивать) түҥнэри тут, төкүнүт.

1) переворачивать (кверху дном); сваливать (вниз); сыарҕатын таҥнарда он перевернул сани; 2) перен. предавать кого-что-л., изменять кому-чему-л.

1) опрокидывать, переворачивать; солууру түҥнэр = опрокинуть ведро; 2) перен. разг. свергать, низвергать кого-что-л.; король былааһын түҥнэр = свергнуть королёвскую власть.

1) побуд. от умус=; 2) опрокидывать; переворачивать вверх дном; оҥочону умсар = опрокинуть лодку; 3) перен. предавать, подводить; миигин доҕорум умсарда меня подвёл, предал мой друг; 4) перен. сражать, уничтожать; өстөөхпүтүн умсардыбыт мы сразили своего противника.

I
туохт. Ис өттүн таһыгар ороон таһаар, иһин тас өттүгэр буолар гына эргит. ☉ Выворачивать наизнанку. Ырбаахыны тиэр. Саппыкыны тиэр
□ Төгүрүк сирэйдээх, хара бараан киһи Сүөдэр хармааннарын тиэрэн, дьэҥдьийэн барар. Н. Якутскай
Сиэҕин тиэрэн, суруйуоҕа Олохтоох худуоһунньук. И. Гоголев
II
туохт. Тугунан эмэ (хол., күрдьэҕинэн, булуугунан) сири хаһан таһаар. ☉ Взрыхлять почву, пахать
Бүгүн сирбин тиэрдим Бүтүн киэҥи тэллим. Күннүк Уурастыырап
Бааһына. Тыраахтар Сир тиэрэн барыйар. С. Данилов
Көрдүгэни дириҥник тиэрэннэр Көһүнэн эргийэн күөйэллэр. С. Васильев. Тэҥн. түөр
ср. др.-тюрк. тевир ‘поворачивать’, туркм. чөвүрмек ‘выворачивать, переворачивать изнанку; переворачивать что-л.’

I
туохт. Дойдугар, дьоҥҥор куһаҕаны оҥорон, өстөөххө көмөлөс, кини диэки буол. ☉ Предавать кого-что-л., изменять кому-чему-л. «Батаакап баай өнүгэстэрэ саха норуотун таҥнардылар буолбаат?!» — Абыраамап кыбдьыгыраан саҥарар. Л. Попов
Эһиги Ийэ дойдугутун таҥнарбыт быстах бандьыыттаргыт. Хата, бэйэҕит сэбиэскэй былааска бэриниҥ. С. Никифоров
Ийэ дойдуну таҥнаран биэрии — норуот иннигэр саамай ыар буруйу оҥоруу. ССРС К
II
туохт. Тугу эмэ иҥнэри тутан иһигэр баарын сүөкээ (хол., сыарҕа таһаҕаһын); түҥнэри тут. ☉ Перевернув, опорожнить что-л. (напр., свалить сено с саней); опрокинуть, перевернуть что-л. кверху дном
Миитэрэй кыбыытыгар тиийэн, били чохчооһун отун сыыһын таҥнарда. Амма Аччыгыйа
Туркубун таҥнаран хахха гынан Табаларбын хоонньоһон Сыттым хаары бугунан. С. Данилов
ср. бур. таҥгэ ‘падать (валиться) на спину’, др.-тюрк. төҥдэр ‘переворачивать’
III
туохт., кэпс. Үрэх, өрүс аллараа өттүн диэки, сүүрүгү батыһа бар. ☉ Идти вниз по течению реки
Ньукулайым үрэҕи өксөйдө, мин таҥнардым. С. Федотов
Ол күнтэн үс хонон баран биир улахан үрэҕи батыһа таҥнаран истим. Тумарча

аат.
1. Киһи уллугун уҥуоҕун үөһээ баһа өттүк уҥуоҕун оҥхойугар тиксиһэн эргийэр сирэ. ☉ Подвижный конец бедренной кости, входящий в чашку таза и служащий местом прикрепления мышц, вертлюг
Тобуктарын сүһүөхтэрэ кыайан хаамтарбат буола мастыйбыттара, иэччэхтэрэ кыайан хардыылаппат буолбуттара. Н. Якутскай
Оҕонньор ат үрдүгэр өр олорон дэлби сылайда. Көхсө саалынна, икки иэччэҕэ, синньигэс биилэ хамсаппат гына көһүйэн, ыалдьар. П. Аввакумов. Ааппын-суолбун суулларбыт улуу эбэҕэ эргийэр күннээх буоллахпына иэччэҕим эмти бардын! Хайыһар күннээх буоллахпына хаалдьыгым уҥуоҕа хайа ыстаннын! Саха сэһ
1977. 2. Тугу-эмэ туохха-эмэ иҥиннэрэн сабарга, аһарга аналлаах оҥоһук; туох эмэ туохха эмэ эргийэн хамсыыр курдук олоруута. ☉ Шарнир, петля (напр., двери, ящика)
Луха, халҕаны иэччэҕиттэн араара сыһан, таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
Киирэр аан аппайбытыгар эмискэ уулусса диэки түннүк иэччэҕэ тэлэллэ түстэ. Софр. Данилов
Аттар иннилэригэр сүүрэн тиийэн, иэччэҕинэн эргичийэн аһыллар боруотаны аһан биэрдим. Эрилик Эристиин
♦ Иэччэхтии эргит - тиэрэ эргитэн таһаар, уларыта тутан кэбис. ☉ Перевертывать, переворачивать, вывернуть
Орто дойду төлкөтүн иэччэхтии эргиппит. П. Тобуруокап. Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ - туох эмэ наадалаах, тирэнэр, кинитэ суох сатаммат сирэ. ☉ То, что служит главной, центральной частью, опорой, стрежнем чего-л.
Бассабыык баартыйа ячейката уонна кини иккис сүһүөҕэ, эргийэр иэччэҕэ, эдэр ыччата, хомсомуол сойууһун аллараа салаата улуус учууталларын кытта мунньахтыы олороллор эбит. П. Ойуунускай
Аан маҥнайгы холкуос тэбэр сүрэҕэ, эргичийэр иэччэҕэ бу алаас оҕото эбит. С. Федотов

туохт.
1. Турар кими, тугу эмэ охтор, сууллар, тиэрэ уур. ☉ Сваливать, опрокидывать кого-что-л.
Биэлсэр Миитэрэй саннын таптайбахтыыр, онтон чааскытын түҥнэрэн, антах анньар. Амма Аччыгыйа
— Бэйибэйи, тыыны түҥнэрээри гынныҥ, тохтоо! Эрилик Эристиин. Эһэ бүө түһэртэрэр бокуой биэрбэт, сулбу ойон тахсар, Үөрүнньэҥи [киһи аата] түҥнэрэр уонна тыа диэки ойор. А. Пахомов
△ Охторон кыай (хол., тустууга). ☉ Брать верх над противником, побеждать (в вольной борьбе)
Сахаттан түөрт уол тустан Түөстээх бэрдин түҥнэрдэ. Саргы-дьаалы улаатан, Төлөн айхал ньиргийдэ. Эллэй
2. Ытан охтор, өлөр. ☉ Свалить, убить выстрелом. Тыгыннаах түөстээҕи түҥнэрбиттэр, бырталааҕы бысталаабыттар, хаһалааҕы хайыталаабыттар, мүһэлээҕи бүдүрүтэлээбиттэр. Саха сэһ
1977
Ыт үрэрин истэн Ыккый ойуурга киирэн, Булчут эр бэрдэ Буур тайаҕы түҥнэрдэ. В. Алданскай
3. көсп. Кыай-хот, самнар (хол., өстөөҕү). ☉ Победить, разгромить (напр., врага)
Түгэх дойду түрбүөннээхтэрин түҥнэрэн, Аллараа дьабын Адьырҕаларын алдьатан, Саргыгытын салайдым, Дьолгутун тосхойдум. П. Ядрихинскай
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
Суохаан фашиһы түҥнээрпит Сир-сэбиэт бүгүҥҥү дьолугар. Айталын
4. көсп. Сууллар, эс (былааһы). ☉ Свергнуть (чью-л. власть) Амырыын баттал тирэҕэ Албын тутулу түҥнэрэн, Өргөстөммүт дьүккүөрү Өрөгөйдүүр эр күүһү Ким айда? Үлэһит, бааһынай! Эллэй.
♦ Түбэспиккин түҥнэр (таарыйбыккын таҥнар) кэпс. — туох да харсахабыра суох олус дохсун, баламат быһыылаах буол. ☉ Не считайся ни с кем, иди напролом (букв. кого встретишь — опрокинь, к кому прикоснёшься — предай)
Дьэ, доҕоттоор, түбэспитин түҥнэрэн, таарыйбытын таҥнаран иһэр уол оҕоломмуппут быһыылаах. Далан
ср. тюрк. төҥдэр, түҥтэр ‘переворачивать, опрокидывать’

туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыһан кэбис, үрэй (кими, тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать что-л., устраивать беспорядок (в поисках когочего-л.)
Кыһалҕа [киһи аата], саа бүөтэ буолар тэрэпиискэ көрдөөн, ону-маны сүргэйдэ. И. Гоголев
Застава начаалынньыга кэлэн Захарийдаахха дьиэлэрин сүргэйбитэ да, кинини [үспүйүөнү] булбатаҕа. Н. Якутскай
Учуутал дьиэтин сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. «ХС»
2. Тугу эмэ ыһан алдьатан суох оҥор. ☉ Разрушать, уничтожать что-л. Оҕолор тураах уйатын сүргэйэн улаханнык мөҕүлүннүлэр. «ХС»
3. Тугу эмэ көрдөөн сири тоҕута хас. ☉ Рыть, вскапывать землю в поисках чего-л.
Өскөтө, бу үллэн турар таас хаба ортотугар кыһыл көмүс баар диэни иһиттэллэр, биллэллэр [дьоннор] бу хайаны хаспытынан, сүргэйбитинэн барыа этилэр. Н. Якутскай
Дьон [былыр] …… маһынан уонна таас сүгэнэн киһи сиир силистэрин түөрэллэрэ, үөнкөйүүр ыаматын хаһан таһаараллара, кыра кыыллар хорооннорун сүргэйэллэрэ. КФП БАаДИ
Бу үрэх салааларын барыларын да сүргэйэн туран көмүһү булуохпут дии саныыбын. ЕВН КТ
4. Суоһурҕанан, муоскунан туйаххынан сири хаһан эбэтэр охсуолаан тугу эмэ ыс (сүөһүнү этэргэ). ☉ Устрашающе бить копытом, рыть рогами землю (о скоте)
Хара оҕус сири сүргэйэн иһэр үһү (тааб.: суха). Сүөһү тоҕута сүргэйэн, тэпсэн оһоҕо холумтанныын мэлийэ сыспыт. В. Протодьяконов
Сүөһүлэр кэбиһиилээх оту сүргэйэллэр. «ХС»
◊ Өрө сүргэй — туох эмэ анныттан тахсаары, үөһэ баар барыта ыһыллыар диэри аллараттан күүскэ өрө ас. ☉ Выбираясь из-под чего-л., сильным движением раздвинуть то, что находится сверху
Аттыбар сержаным эмиэ буору өрө сүргэйэн тураары үнүөхтүү сатыыр. Н. Кондаков. Тоҕо сүргэй — тугу эмэ күүскэ туора-маары ыһан кэбис. ☉ Раскидать, разметать что-л. с большой силой в разные стороны
Арай, хоруу устун мөлбөһүйэн испит уу, …… били тумуллаан турар тоҕойу кэннинэн тоҕо сүргэйэн кэбиһэр да, үрэх аналлаах сүнньүгэр көтөн түһэр. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи маллары барыларын тоҕо сүргэйэн туран, кини чымадаанын уонна утуйар таҥаһын сулбурута тардыталаан ылбыта. Н. Якутскай
Кини [лейтенант] эппит сирин диэки барбахтаат, снаряд тоҕо сүргэйтээбит хаспахтарын таһыгар буускабыт атахтарын бөҕөргөттүбүт. Н. Кондаков. Түөрэ сүргэй — 1) түгэҕэр тиийэ тиэрэ эргитэн таһаар, ыһан кэбис (туох эмэ күүһүн туһунан). ☉ Переворачивать что-л. вверх дном (о какой-л. разрушительной силе)
Биэс сыллааҕыта улахан уу кэлэн тротуары барытын түөрэ сүргэйбитэ. Болот Боотур
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан-талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Н. Кондаков; 2) кими, тугу эмэ көрдөөн чүүччэй, дьэҥдьий. ☉ Устраивать беспорядок в поисках чего-л., обыскивать
Чох начаалынньыга докумуон бөҕөнү түөрэ сүргэйэн, бэркэ эрэйдэнэн туран, кырдьыгын арыычча дакаастаан, үөрэр-көтөр. Амма Аччыгыйа
Айгыраабыт-сайгыраабыт буолан баран, улахан киэҥ дьиэ иһин түөрэ сүргэйбиппит. Н. Якутскай
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай
Ыыран Ыстапаан дьиэтин иһин түөрэ сүргэйдэ, бэл, иннэҕэ дылы, муоста быыһын испиискэ уотунан сырдатан, оччойо-оччойо көрдө. П. Аввакумов. Үлтү сүргэй — тугу да ордорбокко барытын ыһан кэбис (тугу эмэ көрдөөн). ☉ В поисках чего-л. перевернуть всё вверх дном, перетрясти всё до основания
Учуутал дьиэтин дьэгдьийэн үлтү сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. Н. Якутскай
Сиэх-аһыах курдук туттан дьэ дьон! Дьиэбитин дьэҥдьийэн, үлтү сүргэйдилэр, өрө-таҥнары ытыйдылар. И. Федосеев
ср. бур. сүргэ ‘разваливать, разрушать; расстраивать, срывать, портить’, монг. шүргэх ‘касаться чего-л., задевать что-л.’