и. д. от сүгүн = уст. переезд невесты в дом жениха.

и. д. от кэстэр=; бадарааны кэстэрии а) переезд через болото (на лошади); б) перегон через болото (напр. скота).

1) загонять кого-л. куда-л.; сүөһүнү хааччахха хаай = загнать скот в загон; куобаҕы сыһыыга хаайан ыт = загнать зайцев на луг и перестрелять; 2) закрывать кого-л. где-л.; эһэни арҕаҕар хаай = закрыть медведя в берлоге; 3) стеснять, затруднять, спирать (дыхание); сөтөлүм тыыммын хаайар меня душит кашель; 4) арестовывать; заключать, заточать (в тюрьму); 5) перен. разг. оставлять кого-л. без присмотра (в помещении); кыра оҕону дьиэҕэ хаайан баран сырыт = оставить маленького ребёнка дома без присмотра; 6) задерживать, останавливать кого-что-л.; преграждать путь кому-чему-л.; тайаҕы ыт хаайдаҕына эрэ ситэҕин лося настигнешь лишь тогда, когда его задержит собака; ходуһаҕа ууну хаай = задержать на лугу воду (талую); иигин хаай = задерживать мочеиспускание (при болезненных явлениях); илин өттүттэн үрэх хаайар с восточной стороны дорогу преграждает речка; 7) переставать быть годным для езды, становиться непроезжим; ардах буолан , суол хаайбыт от дождя дорогу развезло; өрүс хаайбыт переезд через реку стал невозможен (вследствие приближающегося ледохода); 8) разг. лишать возможности делать что-л., заниматься чём-л.; задерживать кого-л., мешать кому-л.; миигин оҕом ыалдьан хаайда у меня заболел ребёнок, и я ничем другим заниматься не могу; ардах үлэни-хамнаһы хаайда дождь помешал всякой работе; хаайан олор = не пускать кого-л. куда-л.; үөрэххэ барар киһини хаайыллыа дуо не препятствовать же человеку в учёбе; 9) перен. ущемлять кого-л. в чём-л.; 10) перен. лишать возможности возражать; брать верх (в споре и т. п.); (биир ) муннукка хаай = лишить возможности оправдываться, оспаривать; прижать к стене; 11) разг. приставать с просьбами, требованиями; андылыы хаай = прост, не отпускать кого-л., требуя от него выполнения чего-л.

1. киир 1–10 диэнтэн хай. аата. Тыымпы күөлгэ балыксыт Туутун уга киириитин Күөхтүүр ойуур быыһынан Көрө-көрө кэлбитим. П. Тобуруокап. Кинээс киириитигэр, Огдооччуйа сүбэтинэн, Болот утуйбута буолан хаалла. Н. Заболоцкай
   Павел Попов баартыйа кэккэтигэр киириитин эн бэлэмнээ. М. Доҕордуурап
2. Тылынан айымньы саҕалыыр түһүмэҕэ; суругунан айымньы ыйыылардаах, уопсай быһаарыылардаах инники чааһа. ☉ Вступительная часть, зачин устного произведения, письменной работы, книги; введение
   Эпос киириитигэр этиллэринэн, Орто дойду дьонугар аан маҥнай түптээх олох, дьол-соргу суох. Эрчимэн
   Үҥкүү тылын киириитигэр дьону оонньууга-көргө ыҥырыы, кинилэри көҕүлээһин иһиллэр. СЛ-8
   △ Суругунан айымньы ортотугар кылгастык тиэмэттэн туорааһын. ☉ Краткое отступление от темы (в письменном произведении)
   Мин бу лирическэйдиҥи хабааннаах киириини саха прозатын дьоруойдарын, чуолаан, кинилэр ааттарын туһунан санаабын үллэстэр баҕаттан оҥордум. ФЕВ УТУ
   [Н.М. Заболоцкай] оҕолуу омуннуран ылар киириилэрдээх, тыыннаах чаҕылтырым өҥнөөх хартыынаны талбытынан таҥар тыл дьиҥнээх маастара кини эбээт дэттэҕэ. «ХС»
3. спорт. Саахымакка, дуобакка оонньуу саҕаланыыта. ☉ Дебют (в игре в шахматы, шашки)
   Т. Шмульян оонньооботох дебюта суох. Кини ханнык баҕарар киириини олус интэриэһинэйдик хабаатыннаран оонньуурун сөбүлүүр. НСС ОоО
4. даҕ. суолт. Бастакы, тугу эмэ саҕалыыр. ☉ Начальный, вступительный, вводный
   Техникум дириэктэрэ маҥнайгы киирии лиэксийэтин аахта. Амма Аччыгыйа
   Олоҥхону Г.У. Эргис нууччалыы тылынан киирии ыстатыйалаан …… таһаарбыта. СЛ-8
   ◊ Киирии тыл — 1) атын омуктан ылан туттулла сылдьар тыл. ☉ Заимствованное слово, заимствование
   Киирии тыл сорҕото араас кэмҥэ киэҥник тарҕана сылдьан баран, билигин улам эргэрэн, архаизмҥа кубулуйдулар. ННН СТМО; 2) ханнык эмэ тэрээһини аһар, саҕалыыр кылгас тыл этиитэ; кинигэ иннигэр бэриллэр быһаарыылардаах, ыйыылардаах туспа түһүмэх. ☉ Вступительное слово; предисловие
   Кинигэни бэчээккэ бэлэмнээбит, иннигэр киирии тылы, хос быһаарыыны суруйбут Н.П. Канаев. Эрчимэн
   Мунньаҕы кылгас киирии тылынан Саха АССР Суруйааччыларын союһун бэрэссэдээтэлэ С.П. Данилов аста. «Кыым». Киирии усунуос — ханнык эмэ тэрилтэҕэ чилиэн буолар иһин биирдэ төлөнөр харчы. ☉ Вступительный взнос
   [Артыалга] киирии усунуос диэн биһигиттэн уон биэс солкуобай барар. Д. Токоосоп. Киирии эксээмэн — ханнык эмэ үөрэх тэрилтэтигэр үөрэнэр быраабы ылар иһин туттарыллар эксээмэн. ☉ Вступительный экзамен
   [Микиитэ] киирии эксээмэни туттарарыгар көҥүллээбэттэрин билэн, дойдулуура буолла. Амма Аччыгыйа. Кимэн киирии — эрчимнээхтик саба түһүү, атаака. ☉ Наступление, атака
   Сарсын кимэн киирии буолар. Өстөөҕү үлтү охсон, өрүс уҥуор быраҕар сорук турар. Т. Сметанин
   Бу кэмҥэ уопсай кимэн киирии буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
   Күн киириитэ көр күн. Күн киириитэ алаас иһэ үллэҥнэс киһи буолла. Амма Аччыгыйа
   Уол күн киириитэ балыгын сүгэн дьиэтигэр баран испит. Суорун Омоллоон
   Киэһэ күн киириитэ, Окко сиик түһүүтэ Табалар тахсаллар, Сыһыыбар сырсаллар. С. Данилов. Кыдьымах киириитэ — кыһыары күһүн өрүскэ бытархай муус устуута. ☉ Время шуги
   Соторутааҕыта кыдьымах киириитин үгэнигэр олус үчүгэй этэ. А. Сыромятникова. Кыстыкка (дьылга) киирии — кыһыҥҥы олоҕу-дьаһаҕы оҥостуу; кыстыыр сиргэ көһөн кэлии. ☉ Подготовка к зиме; переезд в зимнее жилище
   Кыстыкка эрдэ киирии үүт ыамыгар хаалыыттан тахсарга тирэх буолуоҕа. «Кыым»

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ