сваливать, перекладывать на кого-л. (свои обязанности, работу); бэйэҥ үлэҕин миэхэ найылаама ты свою работу на меня не сваливай.

побуд. от сүк = 1) взваливать что-л. на кого-л.; таһаҕаһы сүктэр = взвалить груз, ношу на кого-л.; 2) перен. перекладывать, сваливать на кого-л. (напр. вину, ответственность); буруйу атын киһиэхэ сүктэр = переложить вину на другого.

аат. Бэйэтиттэн тугу эмэ (хол., эппиэтинэһи) атын киһиэхэ көлбөрүтэр киһи. ☉ Тот, кто любит навязывать что-л. кому-л., перекладывать что-л. на других. Бу киһи — сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх да, өссө сэлээнньитэ бэрт буоллаҕа!

туохт. Тугу эмэ (хол., толоруллуохтаах үлэни) бэйэҕиттэн атын киһиэхэ көлбөрүт, найылаа. ☉ Навязывать кому-л. что-л. (напр., какую-л. работу); взваливать что-л. на чужие плечи, перекладывать свои обязанности на других
Билигин, дьэ, бэрт баҕайы: ким да кимиэхэ да сэлээннээбэт. Кэлим биригээдэ барытын бэйэтэ оҥорор. Г. Нынныров
Күүстээх улахан эр дьон бары дьиэлэригэр хаһыат ааҕа олороллор — кинилэр тоҕо ыарахан тимири, металлолому таспаттар, кыра оҕолорго сэлээннииллэр? «ХС»
[Эдик:] Общественнай миэстэни куурдуу, тупсарыы барыта эн эппиэтиҥ! Онтун өссө миэхэ сэлээннээри гыммыт дии... «ХС»

туохт.
1. Улахан куһуогунан буспут эти, балыгы мииниттэн хостоо, ороон таһаар. ☉ Вытаскивать, выкладывать мясо крупными кусками из супа, рыбу из ухи
Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
Дьахталлар эттэрин хобордооххо хоторон таһааран, остуолларыгар киһи ахсыытынан биирдии бойом кырбас куһуоктары уурталаан биэрэллэр. Р. Кулаковскай
Буспут улар этин хоторон баран миинин сэлиэйдэниллэр, эбэтэр бэйэ оҥорбут лапсатын куталлар. «ЭК»
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ баһан ылар курдук өлгөмнүк хомуй, мунньун. ☉ Собирать что-л. в изобилии (напр., об урожае)
Одунчалар сыл ахсын эбэттэн баһаам оту хотороллор. Күннүк Уурастыырап
Сис кындаатыгар сыл аайы уоннуу гаа сирэ солонон бурдук өлгөм быйаҥын хоторон испиттэрэ. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хотур ‘вынимать, перекладывать’

1. сүк диэнтэн дьаһ. туһ. [Ойуунускай] хонук сиргэ төннөргө үксүгэр саатын атын киһиэхэ сүктэрэр уонна тайахтанан, ортобутугар сэһэргэһэн эҥээрийэ иһэр. Амма Аччыгыйа
   Убайа туутун көрөн баран, балыгын уолугар сүктэрэн, дьиэтигэр ыыппыт, оттон бэйэтэ илимнии хаалбыт. Суорун Омоллоон
   Бу икки эдэр киһи хайыы-сахха тэриммит, бэлэм маллаахтарын сүгэллэр, Сүөдэргэ эмиэ сүгэһэр сүктэрэллэр. Н. Якутскай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ гынары соҥноо; оҥороругар күүс өттүнэн күһэй. ☉ Навязывать что-л. кому-л.; взваливать что-л. на кого-л. [Чымаарап:] Бу кэлэр бырааһынньык дакылаатын миэхэ сүктэрэн өлөрдүлэр буолбат дуо? Суорун Омоллоон
   Үспүйүөннэри тутар операцияны застава начаалынньыгын эбээһинэһин толорооччуга сүктэрбиттэрэ. Н. Якутскай
   Саамай ыарахан үлэлэри толорууну кулуттарга сүктэрэннэр, Афины көҥүл эр дьонноро бириэмэлэрин үксүн куораты тутууга атаараллара. КФП БАаДИ
3. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүй (хол., буруйу, эппиэтинэһи). ☉ Перекладывать, сваливать на когочто-л. (напр., вину, ответственность). Буруйу атын киһиэхэ сүктэр
   □ Кыра да былыт таҕыстар ардаҕы тарда турар хаардаах хайаҕа бары буруйу сүктэрэллэрэ. Н. Заболоцкай
   ◊ Сүктэр кыыс — кэргэн тахсан, саҥа ыал буолар кыыс. ☉ Девушка, вступающая в брак, невеста
   Сүктэр кыыс кэннин хайыһан көрбөт ыйаахтааҕар дылы (өс хоһ.). Ити аны саас эргэ сүктэр кыыс. Күндэ
   Хас сүктэр кыыс атын тэрилин ойуута-бичигэ ис хоһоонунан, суолтатынан биир сыаллаах-соруктаах да буоллар, уустар дьоҕурдарыттан, туттубут матырыйаалларыттан эмиэ тутулуктаах. КДьА
   ср. алт. дьүкте ‘нагрузить, навалить, навьючить’

I
туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи туохха эмэ (хол., сапка, быаҕа) бииргэ иҥиннэртээ, анньыталаа, баайталаа. ☉ Нанизывать, насаживать что-л. на что-л. Оҕуруону тис.
□ Уолларыгар анаан собо тылын синньигэс үтэһэҕэ тиһэн хатараллар. И. Гоголев
Балыктарын хайыыларыттан талах лабаатыгар тистэ. Н. Якутскай
Тоҥус кыыһа моонньугар тула икки хос таас хоруоҥканы сапка тиспитин кэтэн тахсан кэллэ. Н. Павлов
2. Туохха эмэ хайаҕастарынан, үүттэринэн быаны уган аһаҕаһын (хол., хааһах айаҕын) ыга тарт, баай. ☉ Стягивать что-л. (напр., большой мешок, рюкзак), продевая через отверстия или петли верёвку, шнурок, шнуровать
Ньукулай киппииһин үс муоһун төттөрү уган сыматын тиһэр. Күндэ
Уолаттар Суут Албыны [киһи аата] хааһахха уган тиһэн баран, соһон илдьэ бардылар. Суорун Омоллоон
Бөтүрүүскэ түүлээҕи хааһаҕар сааһылаан, быатын тиһэ олордо. «Кыым»
3. көсп. Ханнык эрэ түгэни, кэрэ көстүүнү ойуулаан хоһуйаары тыллары талан, ханыылыы наардаа. ☉ Подбирать слова в эстетически стройный ряд, художественно изображая, описывая то или иное явление
Эгэлгэ тылларбын тиһэммин, Эйиэхэ ырыабын аныаҕым. Күннүк Уурастыырап
«Аҕам уус тылынан тиһэн этэрэ эбээт», — диэтэ Толбооноп оҕонньор. М. Доҕордуурап
Халлаан уоттаах сулуһун Ырыабытыгар тиспиппит. Н. Босиков
△ Тугу эмэ кэрэхсээн, сэҥээрэн истибити, билбити-көрбүтү түмэн, мунньан, сурунан ис, бэлиэтэн. ☉ Перекладывать на бумагу, записывать что-л. интересное, достойное запоминания
[Мунньахха] Айымньылар ааттарын Испииһэктээн тистилэр. Күннүк Уурастыырап
[Кириллин кэпсээнин] Кэнчээри ыччаппар анаабыт Кинигэбэр тистим, ааҕыҥ! К. Туйаарыскай
4. көсп. Ким эмэ туһунан хобу-сиби хомуй. ☉ Собирать сплетни, толки о ком-л.
Кистии саба Кэпсээн оҥостоору Холбуу тиһэн Хобулуу түһээри Хаҥхалай торбос сонун Хообоччу кэтэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
Бу эйиэхэ дьыала бөҕө тэриллибит. Били «атаһыҥ» Егоров оҕонньор тиспит. Н. Лугинов
Арай сороҕор хомотор миигин Ким эрэ мэник тыла Эн билиҥҥи олоҕуҥ туһунан Холустук холуннара кэпсиирэ, — Буруйгун, алҕаскын тиһэрэ. Н. Харлампьева
♦ «Сип» гыммыты ситиигэ тиһэр, («сап» гыммыты сапка тиһэр) көр сип гын
Сип гыммыты Ситиигэ тиһэ сылдьан, Ситэрэн сэһэргээн сэргэҕэлэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. др.-тюрк. тиз, тат. тезү, алт. тис, хак. чис ‘нанизывать’
II
тыаһы үт. т. Чиҥ соҕус туох эмэ кытаанахха күүскэ охсулларын тыаһа. ☉ Подражание звуку сильного удара чего-л. плотного о что-л. твёрдое.
тюрк. тис

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыга анньан халбарыт, үтүрүйэ ас, турар сириттэн сыҕарыт. ☉ Отодвигать, сдвигать что-л. с места, придвигать что-л. к чему-л.
Айаан кыбыстыбыттыы умса көрөн, отун мүччү ууран иһэн, атырдьаҕа халтарыйбытыгар өйдөөн, тиэйии ортотун диэки сыҕайа аста. Софр. Данилов
Абыраамап утуйар хоһун түннүгүн өссө тэлэччи аһан, түүлүн эркиҥҥэ сыҕайда. Л. Попов
△ Кими эмэ оннуттан сыҕарыйарга, көһөргө күһэй, үтүрүй. ☉ Вытеснять, оттеснять кого-л. куда-л. Хомбуойдааччылар дьону баарса нөҥүө өттүгэр сыҕайдылар. Болот Боотур
Доропуун уонна Көстөкүүн быһа үүрсэн, ыһыытаан-хаһыытаан үргүбүт үөр сүөһүнү кутталлаах сиртэн улам тэйитэн, тыа саҕатыгар сыҕайан таһаардылар. Н. Заболоцкай
Этээччи аттынан дьон үтүрүһэ-үтүрүһэ киирэн, Катяны сыҕайан кэбистилэр. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Сирэйгэ ыкса чугаһат, үҥүлүт (хол., сутуруккун). ☉ Совать (напр., под нос) что-л., тыкать (напр., в лицо) чем-л. «Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ!» — дии-дии Серкин сутуругунан уол сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Хачыкаат бөтүөхтүү-бөтүөхтүү туран кэллэ, кэлгиллэ сытар эрэйдээххэ хокуоскатын муннугар сыҕайда. И. Гоголев
Булумдьу, остуолга умса түһэн, саҥара олорбут: «Тойон Бадаайап уола, бэстилиэккинэн миигин сыҕайыма». Л. Попов
3. көсп. Улам баһыйан бар, кэннигэр хааллар (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Вытеснять, прогонять что-л. (напр., о природных явлениях)
Туруйа уруйдуур хаһыытын Истээтин мин биллим эйигин, Кыыдааннаах кыһыны сыҕайан Өлүөнэм биэрэгэр кэлбиккин, Сааскы кэм барахсан! С. Данилов
Сарсыардааҥҥы хатан дьыбары сыҕайардыы, тыргыллаҕас сардаҥа …… сыыйа өрө чөмчөйөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Халлаан, хараҥа солко быыһын өрө сыҕайан, сырдаан эрэрэ. «ХС»
△ Кими эмэ сыыйа кэннигэр хааллар. ☉ Оттеснять, отодвигать кого-л. на второй план
Талааннаах эдэрдэр кэлэн, кинини биллибэтинэн улам-улам сыҕайан испиттэрэ. П. Аввакумов
4. көсп. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүт. ☉ Перекладывать ответственность за что-л. на кого-л.
Үлэһиттэр хамнастарын кэмигэр ылбаккалар, дьон ортотугар саҥа-иҥэ ырааппыта, кэлтэй салалта буруйугар сыҕайааччылар да көстүтэлиир этилэр. В. Яковлев
Киһи эдэр эрдэҕинэ …… туора-маары сылдьыбытын утарытынан умнан иһэр, кэнэҕэһин көннөрүөх буолан, туохха баҕарар сыҕайар, куотунар. Н. Лугинов
ср. кирг. шыка ‘напирать’, п.-монг. сыҕа ‘выжимать’, МНТ шиха ‘сжимать, напирать, теснить’
II
туохт. Киһини туох эмэ итэҕэһинэн эбэтэр туохха эмэ буруйдаан хомуруй, мөх, үөх. ☉ Упрекать кого-л., попрекать кого-л. чем-л.
Мин итини истээт хараҕым хараҥарбыта, кэргэннии буола иликпититтэн дьадаҥыбынан сыҕайаллар дии санаабытым. Н. Якутскай
Анарааҥҥылар Дьэкиими бандьыыттыы эҥин сылдьыбыт хараҥа аймахтарынан сыҕайан түөрэҥнэппиттэрэ. В. Гольдеров
Оҕону күрүөйэҕинэн сыҕайаргар хайдах тылыҥ өҕүллэр? «ХС»
♦ Сирэй сыҕай көр сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас диэн курдук (көр сирэй-харах)
Кини хотуна Балааҕыйа мөҥөрүттэн-этэриттэн, кыра да сыыһаны-халтыны була сатыы-сатыы сирэй сыҕайарыттан сүрэҕэ салыкына буолла. С. Никифоров
Кууска ойоҕо Мотуруона Уойканы санаатаҕын аайы сирэй сыҕайар. И. Оконешников. Баһылай ойоҕо кинини оҕо курдук мөҕөрүн-этэрин, сирэй сыҕайарын кыйахана иһиттэ. У. Ойуур