I
сиэ диэнтэн атын
туһ. Сиргэ куобах тилэҕэ сытарын көрөн, сулбу тардан ыллым. Болҕойон көөртүм, саҥардыы соҕус сиэммит атах буолла. Суорун Омоллоон
Билигин, кырдьаҕас акаары, Уокка түрүтэ сиэниэҥ! Баал Хабырыыс
[Күкүр Уус:] Сатана, дэлби сиэнэн хаалбыт эбит. (Игии ылан, [саатын] аалар). Суорун Омоллоон
II
аат.
1. Киһиэхэ оҕотун оҕото. ☉ Внук, внучка
Иллэҥсийбит дьон быһыытынан эһэлээх сиэн тыаҕа тахсыбыттара. Далан
Сиэн диэн — эн кэскилиҥ, кэнэҕэскиҥ, уопсастыбаҕа, дьоҥҥор-сэргэҕэр хаалларар биир суолуҥ. ЧКС АК
2. Киһиэхэ бииргэ төрөөбүтүн оҕото. ☉ Племянник, племянница
Эн сиэн быраатыҥ Саша массыынаны кытта харсыһан улахан буруйга түбэһэр буолла. П. Аввакумов
Бу кинигэ биир ааптара Михаил Константинович Охлопков мин сиэним этэ, бииргэ оонньообуппут, улааппыппыт. ВПК СОо
Көстүүнэйгэ Николай уонна сиэн балыс Соня хааллылар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Хос сиэн — киһиэхэ сиэнин оҕото. ☉ Правнук, правнучка
Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ытыттарбыт Кэрэмэс хотугу дойдуга …… Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
Бу дьон үлүскэннээх үлэлэрэ оҕонньор, кини оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин өйдөрүн-санааларын көҕүтэрэ, сүргэлэрин көтөҕөрө. И. Данилов. Иккис хос сиэн — киһиэхэ хос сиэнин оҕото. ☉ Праправнук, праправнучка. Сиэн оһоҕос — синньигэс оһоҕос куртахтан тахсар төрдө. ☉ Двенадцатипёрстная кишка
[Лэбэн түөрэ от] ностуойката баастаах куртах уонна сиэн оһоҕос ыарыытын хаптатар. МАА ССКОЭҮү
Фиброскопиянан …… сиэн оһоҕос, синньигэс, суон оһоҕостору көрөн үөрэтиэххэ, кинилэр салыҥнаах бүрүөлэрин туругун сыаналыахха сөп. АВТ ГСЭ
ср. др.-тюрк. йэгин ‘племянник’, тув. чээн ‘племянник’, монг. зээ ‘внук, внучка’
III
аат. Күөлтэн тахсар үрэх. ☉ Речка, берущая начало от озера
Сотору үөтүнэн үмүрүччү үүммүт сиэҥҥэ тиийдилэр. «Кыым»
«Ынах күөлүн» сиэнин төрдүгэр алдьархайдаах ытыалаһыы буолбут. «ХС»
Эрийэ-буруйа сүүрбүт балыктаах сиэни туораан баран, сытыган эрбэһининэн саба үүммүт өтөххө таҕыстылар. Хомус
ср. коми сён ложбина, лощина

1. даҕ.
2. Булкаас хааннаах, икки тус-туһунан боруода холбоһуутуттан үөскээбит. ☉ Происходящий от скрещивания двух разных пород (о скоте)
   Эргиллэ түспүтэ, сиэнчэр хара тураҕас аттаах …… Халлай Хабырылла айаннатан дибдийэн иһэр эбит. Болот Боотур
   Сөптөөх усулуобуйаҕа турар ханнык баҕарар сиэнчэр ынах икки тыһыынча киилэттэн ордук үүтү биэрэр кыахтанна. ГНИ СҮөТ
   Сиэнчэр табалар ордук тулуурдаахтар, сотору улааталлар уонна үчүгэйдик уойаллар. ҮҮүДь
3. Нууччалыы хааннаах, сахалаах нууччаттан төрөөбүт. ☉ Рождённый от смешанного брака (напр., якутов и русских)
   Сиэнчэр оҕолор бары ыраас хааннаахтар, үчүгэй дьүһүннээхтэр. Болот Боотур
   Ол [уол] үрдүк, көнө уҥуохтаах, күөх харахтаах, ыраас сэбэрэлээх сиэнчэр уол этэ. Г. Угаров
   [Кизер] наһаа харата суох, биһиги диэки этэллэринэн сиэнчэр диэххэ сөбө дуу, — сүрдээх ис киирбэх уол. ПП ОА
4. аат суолт. Булкаас хааннаах, икки тус-туһунан боруода холбоһуутуттан үөскээбит сүөһү. ☉ Скот, полученный от скрещивания двух разных пород, помесь
   Бэйэбитигэр эмиэ аҕыйах сиэнчэрдэр бааллар. А. Фёдоров
   [Оҕустар] иккиэн сиэнчэрдэр: Абыдал — маҥнайгы, Боотур иккис сүһүөхтэр. Н. Заболоцкай
   Сүөһүлэрин боруодата иккиэннэрин киэнэ сэмэнтээл сиэнчэрдэр. «Кыым»
   ср. бур. зээнсэр ‘правнук, правнучка (по дочери)’, кирг. жээнчэр ‘внучатый племянник или племянница (по женской линии)’

уст. жена младшего деверя; жена племянника мужа.

I родственники по мужской линии через женитьбу детей, братьев или сестер: кырдьаҕас түҥүр дед мужа дочери или сестры; истиҥ түҥүр а) сват (отец жены сына); б) отец жены брата; тастыҥ түҥүр отец мужа племянницы или сестры; ту-ҥүр уол двоюродный племянник жены сына или мужа дочери.
II см. дүҥүр .

аат. Хаан аймахтыылар оҕолоро, ыччаттара (хол., ийэни-аҕаны кытта бииргэ төрөөбүт киһи оҕолоро эбэтэр сиэннэрэ бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара: балыс саастааҕа сыган, оттон аҕа саастаахтара убай, таай, эдьиий буолаллар). ☉ Дети, потомки кровных родственников (напр., дети или внуки родных братьев или сестёр отца или матери по отношению друг к другу: младшие по возрасту называются сыган, а старшие по отношению к младшим — старший брат, дядя, сестра)
[Киргиэлэй] сөбүлээбэтэҕинэ, сүөһүгүн-аскын эһэн баран үүрэн кэбиһиэ, хата биһиги сыгаммытыгар Боппоох оҕотугар барбытыҥ буоллар. Болот Боотур
Ити тыла суох сыганым Натааһа ханна барыай, миэхэ сыстан, …… иккиэн өйөһөн олордохпут бу. Н. Габышев
◊ Сыган бэрбээкэй — сүөһүгэ, кыылга: кыыс бэрбээкэйин аннынан сылдьар туспа кыра уҥуох. ☉ У животных, зверей: мелкая кость между голенью и лодыжкой
Тарбах уҥуохтарыгар икки суол бэрбээкэй уонна туйах тумуга баар: кинилэртэн үөһээ өттүнээҕилэрэ кыыс бэрбээкэй, ол аллараа өттө сыган бэрбээкэй, саамай анныкылара туйах тумуга буолаллар. СИиТ
ср. ДТС чыхан ‘племянник (по женской линии)’, йегэн ‘племянник’

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр чугас уруулуу эр дьонтон балыс саастаахтара. ☉ Младший брат (родной, двоюродный и т. д.)
Учукаас оҕонньор төрөппүт уола Хабырыыс, ону кытта быраатын уола Иисээн буоланнар, бэрт булчут дьон. А. Софронов
Бүгүн Ромаҥҥа улахан үөрүү: тастыҥ быраата Миимэй хоно кэллэ. Ф. Софронов
Быраатым хаалларбыт кэриэһэ Сүрэхпэр иҥмитэ, Быһылаан охсуһуу уотугар Күүрдэр күүс буолбута. А. Абаҕыыныскай. Тэҥн. ини
2. Бииргэ төрөөбүт убай уола. ☉ Племянник (сын старшего родного брата)
Былыр Доодороптор түөрт быраат кэм дьылынан арыттаан олбу-солбу кинээс, кулуба буолан испиттэрэ, эн бырааттарыҥ, убайыҥ Өргөстөй уолаттара, үһүөн биир кэмҥэ «систээтилэр». Эрилик Эристиин. Тэҥн. сиэн
3. Саҥарааччыны кытта биир уопсай өйдөөх-санаалаах, балаһыанньалаах, усулуобуйалаах киһи (дьон). ☉ Товарищ, единомышленник, собрат
Ленин тыыннаах, Бары дойдулардааҕы Баттаммыт бырааттары Кини ыҥырар баррикадаҕа. А. Абаҕыыныскай
Кыра дьадаҥы бырааттар, Кыттыһаахтаан тураммыт Кырааһынай былааска Күүстэ-көмөтө салҕыаҕыҥ! Саха фольк. Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа хаайыы да сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ Бырааккыт батас туттарыа. А. Пушкин (тылб.)
4. эргэр., истор. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар Саха сиригэр өрөбөлүүссүйэни утары саалаах-сэптээх өрө тура сылдьыбыт дьон бэйэ-бэйэлэрин ааттаһар тыллара. ☉ Так называли друг друга белобандиты (белогвардейцы) в Якутии в первые годы советской власти
Бу Олоохоп быраат былаас илиититтэн мүччү туттаран сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
[Спиридон:] Бу биһиги дойдуну ити бырааттарбыт диэн ааттанааччы бандьыыттар булбуттара ыраатта. С. Ефремов
Хайа, үчүгэйдик өйдөөн иһит: «Сарсын түүн бырааттар кэлэн көрүлээн тахсыаххыт үһү», — диэн этээр. Н. Якутскай. Тэҥн. бандьыыт
5. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, чугастыы сыһыаны көрдөрөргө этиллэр тыл. ☉ Фамильярное или дружеское обращение к кому-л. [Кулуба:] Оо, Сэмэн Сэмэнэбис! Дорообо, быраат! Н
Неустроев. Биһиэхэ, революционердарга, дьахтар диэн, дьэ, быраат, чахчы норуот опиума буолар. М. Шолохов (тылб.)

1. аат.
2. Эдэр көлүөнэ. ☉ Молодое поколение, молодёжь
   Билиҥҥи ыччат үөрэхтэннэ, өй-санаа өттүнэн сайынна. С. Никифоров
   Эдэр учуутал ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи. Дьуон Дьаҥылы
   Алина үөрэ-көтө ыччат ортотугар киирэн, күлэн-оонньоон барда. И. Попова
3. кэпс. Эдэр киһи, эдэр дьон. ☉ Молодой человек, парень, юноша
   Константин Иванов бэйэтин улууһугар уһулуччу биллибит ыччат. М. Доҕордуурап
   Үтүө да ыччат кэлэн, эргиччи абыраан эрэр. Айталын
   △ Ким эмэ оҕото. ☉ Чьё-л. дитя, ребёнок
   Төбөлөөх соҕус дьон төрөппүт ыччаттара буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт., кэпс. Эдэр, кыра саастаах (хол., сүөһүнү, үүнээйини этэргэ). ☉ Молодой (напр., о скоте, растении)
   Биир-икки саастаах ыччат сылгыларга икки кырдьаҕас аты сыһыаран адьас туспа үөрдээтэ. Л. Габышев
   Эдэр ыччат мастар мутукчалара ситэн, көҕөрө чэлгийэн тураллара. Н. Түгүнүүрэп
   Бэйэбит көрөн ыччат сылгыларбытын бииртэн биир хааччахха түһэрэн хастарабыт. «ХС»
   ♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
   Мин даҕаны ытык ыал ыччата, удьуор харылы киһи буолабын, тойоком. ПЭК ОНЛЯ I
   Бу да оҕо бэрт төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буолар. Н. Неустроев
   Мин ытык ыал ыччатабын, эн буоллаҕына эмиэ төрүт ыал төрүөҕэҕин, онон эн биһикки бэйэбэйэбитигэр сөптөөхпүт. С. Ефремов
   ◊ Кэнчээри ыччат көр кэнчээри
   Кэнчээри ыччат кэскилин туһугар Харыстаммат буоларга сүбэлиирэ. С. Данилов
   Кэнчээри ыччакка үтүөлээх Кэнэҕэс кэрэтик ахтыллыа. П. Тобуруокап
   Кинигэ кинилэр оҕолоругар, сиэннэригэр, кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар ананар. ДАМ. Ыччат дьон — эдэр ыччат диэн курдук. Миигин ыччат дьону иитэргэ үөрэппиттэрэ. Амма Аччыгыйа
   Эдэр ыччат дьон муста түстэр эрэ, оонньуур-көрүлүүр үгэһэ. Н. Якутскай
   [Катя:] Ыччат дьон элбэх, үгүстэрэ уон кылааһы бүтэрбит оҕолор. С. Ефремов
   Ыччат сүөһү — субан сүөһү диэн курдук (көр сүөһү). Ааҕан таһаарыыга борооску уонна тыһаҕас ыччат сүөһү быһыытынан бииргэ учоттанар. ҮБНьТ
   Үүтү ыаһыҥҥа, ыччат сүөһүнү, сибиинньэни иитиигэ …… аналлаах тутуу барара былааннанна. «Кыым». Эдэр ыччат кэпс. — эдэр-сэнэх саастарыгар сылдьар, эдэр дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Эдэр ыччат Элэйбэт-сылайбат. Күннүк Уурастыырап
   Эгил-тэгил улааппыт Эдэр ыччаттарым. И. Чаҕылҕан
   ср. др.-тюрк. аты ‘внук, племянник’, туба. кижи очы ‘младшая’