мат. плоскость # хаптал хайа плоскогорье.

прил. төҥкөҕөр, иҥнэри; наклонная плоскость иҥнэри хаптал.

аат. Киһи хараҕа ыларын тухары киэҥ туох эмэ ньуура (хол. уу ньуура). ☉ Широкая гладкая поверхность, плоскость чего-л. (напр., водная гладь)
Киэҥ өрүс мэндээтэ Килэ дийэн көһүн нэ. С. Васильев

подр. громкому щёлкающему звуку, напр. от удара кнутом, двух сомкнувшихся плоскостей.

ас. 1. (часть, плоскость) төгүрүмтэ; площадь круга төгүрүмтэ иэнэ; 2. (окружность) эргимтэ; начертить круг эргимтэтэ суруй; 3. (круглый предмет) төгүрүк; спасательный круг быыһанар төгүрүк; 4. чего, перен. (область, сфера) хабаан; круг деятельности үлэ хабаана; круг вопросов боппуруостар хабааннара; 5. кого, перен. (группа людей) дьон, кэккэ; в кругу семьи кэргэн иһигэр; 6. круги асн. перен. (общественные группировки) эргимтэлэр; правящие круги салайар эргимтэлэр.

аат. Хаптаҕай, көнө, дэхси ньуур. ☉ Плоскость
Сыарҕа аллараа хаптала (сыҥааҕа) тахсар гына мас бөкчөгөрүн сулбуччу кыһыллыахтаах. АЭ ТЫС
Таас хаптал улаатан иннигэр сулбу барыйан кэлиэхтии бүдүгүрбүтэ. ЫДЫа
Хапталга сир саарын бүтүннүүтүн дьүһүннээн көрдөрүөххэ сөп, ити түбэлтэҕэ аан дойду хаартата оҥоһуллан тахсар. КВА МГ
◊ Хаптал хайа — муора таһымыттан биэс сүүс миэтэрэттэн ордук үрдүк хаптаҕай эбэтэр кыра томтордоох ньуурдаах сирдэр. ☉ Местность с равнинной или холмистой поверхностью, лежащая высоко над уровнем моря, плоскогорье
Индостан тумул арыыта бүтүннүүтэ кэриэтэ хаптал хайанан бүрүллэн сытар. КФП БАаДИ
Гоби хаптал хайатыгар монгуоллар олороллор. СПН СЧГ

подр. звуку, возникающему от удара одной плоскости о другую хлопанье; ытыскынан санныга лап гыннар хлопнуть кого-л. ладонью по плечу; ытыстарын лап гыннарда он хлопнул в ладоши.

с. 1. ойоҕос, ойоҕос уҥуоҕа; 2. (край, бок) ойоҕос, кырыы; поставить ящик на ребро дьааһыгы ойоҕоһунан туруор; 3. (место пересечения плоскостей) кырыы, ыпсыы; ребро пирамиды пирамида кырыыта; # поставить вопрос ребром боппуруоһу быһаччы туруор.

аат.
1. Харамайдар (көтөрдөр, үөннэр-көйүүрдэр уонна сорох үүтүнэн иитээччилэр, хол., сарыы кынаттар) көтөр лабаалара, сапсыырдара. ☉ Крыло, крылья
Кыната суох да көтөр, уоһа суох да үрэр, көстүбэтэр да күүстээх баар үһү (тааб.: тыал). Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Кураан буолан аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Кэрэчээн дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтө-оонньуох этибит. Н. Якутскай
2. Көтөр аал, аппараат салгыҥҥа көтөҕүллэр, уйдарар хаптаҕай чааһа. ☉ Несущая плоскость летательного или другого движущегося аппарата, крыло
Онтон икки хос кыната улам улаата даллайан, дыыгынас тыаһа улам хойдо күүгүнээн, көтөр аал Күөх хонууга кэлэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыптыыйдыы кыырайбытынан кыната кылбачыйан Кыйааран таҕыста «ТУ» халлаан үөһүгэр. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Муҥха ийэтин икки өттүнээҕи балык күөйэр-хаайар илим курдук көрүҥнээх уһун чаастара. ☉ Часть невода по обе стороны мотни, похожая на длинную сеть, служащая преграждением для рыбы
Үөс кынат. Кытыы кынат.  Даарыйа муҥхатын иккис кынатын түһэрэн кэчигирэтэн барда. Н. Габышев
Оттон кинилэр иннилэригэр, муус анныгар муҥха ийэтэ икки өттүнэн сүүһүнэн миэтэрэ усталаах кынатын быластаан сытар. И. Данилов
Оҕонньор биригэдьиирдиин таастыганы баайдылар, биһиги кинилэр ыйан-кэрдэн биэриилэринэн, кынаты абырахтаатыбыт. Ыҥырар ыл.
4. Ханнык эмэ тутуу ойоҕоһугар сыһыары тутуу, салҕааһын эбэтэр уһун тутуу көрүдүөрүн уҥа биитэр хаҥас өттө. ☉ Боковая пристройка к какому-л. сооружению, правая или левая часть какой-л. удлиненной постройки
Саҥа хотон биир кынатын кинилэргэ [хомсомуоларга] сыһыарыахха наада. Э. Соколов
Хараал бэтэрээ кынатыгар анаан оҥоһуллубут кыараҕас хаарчахха уонча табаны үөртэн быһан киллэрэн, чып гына хатаан кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпинэ дьоммун кытта бииргэ кини кынат дьиэтигэр олоро сылдьыбытым, тиэргэн үлэтин барытын толорорум. СБТТ
5. Байыаннай чаас кэккэтин эбэтэр сэриилэһэргэ бэлэмнэммит бэрээдэгин уҥа эбэтэр хаҥас өттө. ☉ Правое или левое крыло строя, боевого порядка, оперативного построения войск
Бартыһааннар сыаптарын икки кыната суол икки өттүнэн тыаҕа тиирэ тардыллан, хойуу мастардаах үрдүк халдьаайы үрдүгэр өҥөйө кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Биһиги, хайа үрдүгэр баар рота, өстөөҕү өмүтүннэрэн, соһутан үөһэттэн кимэн киириэхтээхпит. Онон икки кынакка баар сүрүн күүстэрбит кимэн киирэллэригэр көмөнү, чэпчэтиини оҥоруохтаахпыт. ВА
Хамандыыр этэрээт биир кынатыттан иккиһигэр төттөрү-таары сүүрдэрэ көстөр. «ХС»
♦ Көтөр кыната, сүүрэр атаҕа — кимиэхэ эмэ сорук-боллур буолар, кини этиитин толорор эрэллээх хоһуун киһи. ☉ Человек на побегушках, энергичный, исполнительный, верный до конца своему хозяину
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ, арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
Эйигин, биһиги эрдээх, хорсун разведчикпытын, сибээскэ сылдьар көтөр кынаппытын Ийэ дойду наҕараадалыыр. КА КПЭ. Көтүөн (көтүөҕэр, көтүөр) кыната эрэ суох — тугу эмэ кыайанхотон, ситиһэн санаата көтөҕүллүбүт, туох эрэ үчүгэйтэн олус көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, испытывать душевный подъем
Үрдүк хайалардаах сиргэ салгын олус ыраастыйар, чэбдигирэр, онон киһи ис-иһиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ чэпчээн, көтүөҕэр кыната эрэ суох курдук буолар. Болот Боотур
Айыҥах төһө да ыарыйдар, көтүөр кыната эрэ суох. Н. Босиков. Кынаккын куурт — ханна эмэ бараары оҥоһун, аттанарга, айанныырга бэлэмнэн. ☉ Готовиться к отъезду куда-л. (букв. высушить свои крылья)
Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. Онон миигин туох да туппат, кынаппын куурдубутум ыраатта. М. Доҕордуурап
Сергей соторутааҕыта эксээмэннэри туттаран бүтэн, сыбааркаһытынан көһөөрү кынатын куурда, сөптөөх түгэн түбэһэрин күүтэ сылдьар. В. Яковлев
Ыһыах сураҕын истэн, уонча хонук инниттэн, таҥаһын-сабын ыраастанан, кынатын куурдуна сырытта. С. Никифоров. Кыната суох көтөр кэриэтэ — тугу эмэ оҥоруон кыаҕа тиийбэт. ☉ Не иметь, лишиться возможности что-л. делать (букв. словно птица без крыла)
Итиэннэ ол мин, ийэ эрэйдээх, кыната суох көтөр кэриэтэ буоллаҕым дии. Софр. Данилов. Кынат-куорсун ас — ким эмэ инники сайдыытыгар тирэх, төрүт буол. ☉ Дать толчок, быть опорой для дальнейшего развития, становления кого-л.
А.С. Шадрин дириэктэрдиир сылларыгар ССРС успуордун аҕыс уон маастардара, сүүс түөрт уон маастарга кандидаттар иитилиннилэр. Мантан аатырбыт бөҕөстөр …… иитиллэн, кынаткуорсун анньынан таҕыстылар. «Кыым»
Отучча сыллаах педагогическай үлэҥ устатыгар төһөлөөх ыччаты иитэнүөрэтэн кынат-куорсун анньан олох суолугар үктэннэрбиккин хантан ситэн ааҕыамый? «ХС». Кынат үүммүккэ дылы (үүммүт курдук) буолла — санаата көтөҕүлүннэ, көнньүөрдэ. ☉ У него поднялось настроение, он ощутил прилив сил (букв. он почувствовал, что у него словно выросли крылья)
Кыыс хараҕа сырдаабыта, киниэхэ кынат үүммүккэ дылы буолбута. Суорун Омоллоон. Кынат үүннэр — санааҕын (санаатын) көтөх. ☉ Поднимать настроение, придавать силы (букв. растить крылья)
Өрөбөлүссүйүөннэй охсуһуу төлөнө кинилэргэ кынат үүннэрэрэ. Суорун Омоллоон
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кыайыы күнэ Үөрүү күрүс долгуна, Халыс гынаат, миигин Өрө анньан таһаарда, Миэхэ кынат үүннэрдэ. Л. Попов. Кынатын сарбый — күүһүн-кыаҕын толору туһанарыгар кыаҕы биэримэ. ☉ Лишать возможности проявить, использовать все свои силы, способности (букв. подрезать крылья)
Сэмэн кыыс илиитин бобута туппахтаата. Киниэхэ, бу кыната сарбыллан сытар кэмигэр, Шура кэлэн олороро олус күндү. Н. Якутскай
Кэһэттин. Сыһыттын. Хата, кыната сарбыллыа, киһиэхэ өрөлөспөт буолуо. «ХС»
[Уучаҕыам] Эн экчи билэҕин: …… Кырдьыы ыар кырыыһа Кынаккын сарбыйан Кылыыгын кэтиирин. В. Лебедев (тылб.). Орулуос кус кынатын тыаһын курдук — олус күүстээх куһугурас. ☉ Сильный, гулкий, с присвистом (о звуке — букв. как гул от крыльев утки — гоголя-нырка)
Ол көттөҕүнэ — сирэйэ сытыы талаҕынан быһыта биэрбит курдук сырылаан истэ, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Ньургун Боотур. Омуннаах киһи быһыытынан атын үрдүгэр олоро түстэ, тус хоту диэки салайа баттаата, …… ат сылгы …… суостаахтык-суодаллаахтык айаннаата, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Саха фольк.
◊ Икки кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, киэҥник тарҕаммыт, инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үчүгэйдик сайдыбыт харамайдар. ☉ Двукрылые (отряд насекомых)
Икки кынаттаахтар сорох көрүҥнэрэ киһиэхэ (сахсырҕалар, бырдахтар), дьиэ сүөһүлэригэр (күлүмэннэр, бүгүйэхтэр) ыарыыны тарҕаталлар, оттон сорох көрүҥнэрэ үүнээйини куоппаһырдар, сири көбүтэр буоланнар туһалаахтар. ББЕ З. Илии кынаттаахтар зоол. — инники лабаалара кынакка кубулуйбут, көтөр кыахтаах, үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэригэр киирсэр кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ тропикка уонна субтропикка бааллар, түүҥҥү олохтоохтор). ☉ Рукокрылые (отряд млекопитающих)
Илии кынаттаахтар бэрэстэбиитэллэрэ (хол., көтөр кутуйахтар) көтөргө үчүгэйдик ньыматыйбыттар, ол эрээри кынаттарын оҥоһуута көтөр киэниттэн атын. ББЕ З. Көнө кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр элбэх көрүҥнээх харамайдар (инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үксүгэр синньигэс, уһун уонна көнө буолаллар). Көнө кынаттаахтары кылгас бытыктаахтар (хол., саранчалар) уонна уһун бытыктаахтар (хол., аһыҥалар) диэннэргэ араараллар. ☉ Прямокрылые (отряд насекомых)
Айанныыр саранча биэс-алта сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кылгас бытыктардаах, уһун синньигэс хоччорхой көнө (этэрээт көнө кынаттаахтар дэммитэ — онтон) илин кынаттардаах. ББЕ З. Көтөр кынаттаах кэпс. — көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Общее название птиц, пернатые
Көтөр кынаттаахтан оҕонон төрүүр баар үһү (тааб.: нэтээги). Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах сырыытын …… кэпсиир. Л. Попов
Көтөр кынаттаах Көччөҕүн көтүтэн, Көһөрүн көһүтэн, Көлүйэ күөллэргэ Көрүлээн көччүйбүт. А. Софронов. Куоппастаах кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр лыахтар. ☉ Чешуекрылые (бабочки из отряда насекомых)
Лыахтар кынаттарын дьүһүнэ кинилэри бүрүйэр кырпа куоппастар өҥнөрүттэн тутулуктаах. Лыахтар «куоппастаах кынаттаахтар» диэн ааттаммыттара. ББЕ З. Кынаттаах бакыат эргэр. — аадырыһыгар суһаллык тиэрдиллиэхтээх улахан суолталаах сурук (былыр, үөрэхтээх аҕыйах эрдэҕинэ, итинник бакыакка көтөр куорсунун сыһыараллара эбэтэр ойуулууллара). ☉ Срочный важный пакет, пакет срочной доставки (букв. пакет с крылом)
В старину, когда было мало грамотных, на такие пакеты приклеивали или рисовали на них перо птицы, обозначая таким образом срочность доставки и важность дела. Ортотунан сургуустаах, икки куорсун сараччы ойууламмыт, үс муннуктаах кынаттаах бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа. Кынаттаах кутуйах зоол. — илин, кэлин атахтарын уонна кутуругун төбөлөрүн тилийэ сарыы курдук кынаттаах, үөнүнэнкөйүүрүнэн аһылыктанар, күнүһүн бүччүм сиргэ төбөтүнэн таҥнары утуйан тахсар, түүҥҥү олохтоох, илии кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр быыкаайык көтөр кутуйах. ☉ Летучая мышь (водяная ночница, кожан, ушан)
Эрдэ туран үлэлээри Дьон бары утуйар, Арай көтөн элээрэр Кынаттаах кутуйах. Баал Хабырыыс
Кынаттаах кутуйах арааһа элбэх, ол да иһин буолуор сөп — сахалыы элбэх ааттааҕа: сарыы (тирии) кынат, абааһы үрүмэччитэ (лыаҕа), кынаттаах (көтөр) кутуйах, лэкэттэ оҕото, сарыкынай, тыҥы, тэлиэс. ББЕ З. Кынаттаах тыллар — киэҥник тарҕаммыт, олус бэргэнник этиллибит, тута өйдөнүмтүө сытыы тыллар бөлөхтөрө. ☉ Крылатые слова
Гораций «өскө өлүөр эрдэххинэ сүүрүөххүн баҕарбат буоллаххына, ыарыйдаххына сүүрүөҥ» диэн эппит кынаттаах тыллара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэллэр. АН БЭХСКТ
Бу ирдэбиллээх сала-йааччы «учуутал үөрэнэрин тухары учуутал» диэн кынаттаах тыллары бигэтик тутуһар. «Кыым». Тэҥн. ох тыл. Кынаттаах устуруус — икки киһи утарыта олорон тардарыгар аналлаах икки тутаахтаах улахан устуруус. ☉ Медведка (большой рубанок с двумя ручками, к-рым работают два человека). Аҕалаах уол кынаттаах устурууһунан муоста маһын тарда олороллор. Кынат тулаайаҕа зоол. — көтөр кынатын төбөтүнээҕи муҥур уҥуохтара. ☉ Крайняя кистевая кость у крыльев птиц
Ол ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ
Бултуу сыл-дьаммын, кынатын тулаайаҕа тостубут хотойу булан, үүтээним кэннигэр оҕолообутум. «ББ». Кытаанах кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр кылаастарыгар киирсэр хомурдуостар. ☉ Твердокрылые (жуки из отряда насекомых). Кытаанах кынаттаахтарга таҥара ынаҕа, кии хомурдуоһа кытары киирсэллэр. Сарыы кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, иккилии паара дьэҥкир сарыы кынаттардаах, көмүскэнэргэ уонна саба түһэргэ аналлаах тигэр иннэлээх, кыттыгас олохтоох кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ мүөтү биэрэр, үүнээйини куоппаһырдар. ☉ Перепончатокрылые (отряд насекомых)
Сарыы кынаттаахтарга тигээйилэр, кымырдаҕастар эмиэ киирсэллэр.  Тойон ыҥырыалар — бөдөҥ (отут миллимиэтир тиийэр уһуннаах), түүлээх уонна арылхай ойуулаах сарыы кынаттаахтар. ББЕ З
Сарыы кынаттаахтар ортолоругар атын үөннэргэ-көйүүрдэргэ паразиттыыр личииҥкэлээх үгүс көрүҥнэр бааллара биллэр. ББЕ З
тюрк. канат

I
туохт. Сөбүлээмэ, искэр киллэримэ, ахсарыма. ☉ Браковать, отвергать, не принимать
Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ (өс хоһ.). Мэлдьи сирэ сырыттахха, үчүгэй да кэхтэн барыа. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр диэн дьэ искэл-тасхал дьон буоллахтара: сорох күн сирэн, сорох күн хайҕаан. Далан
ср. др.-тюрк. йер ‘пренебрегать, отвергать, питать отвращение’
II
аат.
1. Көстөр аан дойду алын эйгэтэ бүтүннүүтэ (халлаантан арааран этэргэ). ☉ Часть видимого мира, среда обитания людей, земля (в отличие от неба)
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Таптаа, бу сир оҕото, Таптаа сири, халлааны! С. Данилов
[Ваня:] Бу сири, бу күнү миэхэ эн эрэ киэргэтэҕин. С. Ефремов
2. Дьон уонна кыыллар олохсуйан сылдьар, үөскүүр эйгэлэрэ (ууттан арааран этэргэ); хонуу. ☉ Суша (противоположность водному пространству)
[Туруйаҕа:] — Көтөрүҥ да үчүгэй, дьүһүҥҥүнэн даҕаны бэркин; бэйэҥ кураанах даҕаны сиргэ түһэр көтөр буоллаҕыҥ, үөнү-көйүүрү даҕаны сиигин. Саха фольк. Кураанах сирдэр — материктар уонна арыылар — Сир ньуурун бүтүннүүтүн сүүрбэ тоҕус бырыһыанын ылаллар. КВА МГ
Дьэ сиринэн, уунан тимир көлө эрэ элбээтэ. Кустук
3. Ол эйгэ үрүт араҥата, сабыыта, буор. ☉ Верхний слой коры планеты Земля, почва, грунт
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Титирэстээбит илиилэринэн сири харбыалыы-харбыалыы, кэбиһиилээх отугар сыылынна. Амма Аччыгыйа
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Ол эйгэ ньуура. ☉ Поверхность, плоскость земли
Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, этэ бүтүннүү көстө сылдьар. Эрилик Эристиин
«Олор эрэ, Семён Ильич, манна», — Иванов сири таптайбахтаата. Амма Аччыгыйа
Сиэгэн өр соҕус тииккэ хатаастан турбахтаан баран, сиргэ кэлэн, «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
5. Ол эйгэттэн дьон туһанар быстаҕа (учаастак, территория). ☉ Территория, участок земли, находящийся во владении, пользовании людей (напр., пашня)
Бурдук сириттэн улардар көттүлэр. С. Данилов
Урукку үчүгэй сирдэрбин барытын былдьаан ыллылар. Н. Якутскай
Баай биир күрүө сириттэн Биэс уоннуу-алта уоннуу сыарҕа от кэлэр. Эрилик Эристиин
6. Туох эмэ буолар эбэтэр баар оруна, миэстэ. ☉ Место, на котором что-л. находится, обнаруживается; место, где происходит что-л. Тостубут сиринэн киниэхэ [хатыҥҥа] токур-макыр, туора салаалар үүнэн тахсаллар. Далан
Эһэ кинини хас да сиринэн бааһырпыта. Суорун Омоллоон
Куораттан тэйиччи сөмөлүөт түһэр сирэ оҥоһуллубут. И. Данилов
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
7. Территориялаах туспа дойду; сирдойду. ☉ Отдельная территориальная единица; местность
Эн иннигинэ омук сиригэр сылдьыбытым, тоойуом! Софр. Данилов
Ньиэмэс сирин, дойдутун Сэрии тиэрэр, Сор-муҥ, эрэй уйатын Силлиэ көтүтэр. Т. Сметанин
[Сандаарка:] «Хаастаах» диэн сиргэ үлэҕэ таҕыс диир. С. Ефремов
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин мин. Н. Заболоцкай
8. астр. Күн систиэмэтигэр Күнтэн үсүһүнэн тэйиччи сылдьар, дьон үөскээнууһаан олорор планетата. ☉ Третья от Солнца, обитаемая людьми планета Земля
Сир уонна Күн маҥнайгы аргыстара — биһиэннэрэ. И. Данилов
Сир — модун кыахтаах, барҕа баайдаах кэрэттэн кэрэ планета. Айылҕаны х. Учуонайдар Сир кээмэйдэрин ааҕан таһаарбыттара. КЗА АҮө
9. Дьон олохсуйбатах, дьиэтэ-уота суох, тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность без построек (лес, тайга, поле и т. д.)
Быйыл биир бастыҥ атыырым сиргэ өлөн хаалла. В. Протодьяконов
Сиргэ төрөөн хаалбыт ынаҕы булан иһэбин. Н. Заболоцкай
От тиэйэрбитигэр сиргэ хоно сылдьабыт. «ХС»
10. кэпс. Дьиэ муостата. ☉ Пол (в доме, в помещении)
Ааныс соһуйда, миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
Хос иһигэр киллэрэн, Сиргэ олорор сундуук дьааһык үрдүгэр: «Манна олоруҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Дьиэҕэ, сиринэн кытта тэлгэнэн, киһи бөҕө утуйа сытара. «ХС»
11. Уста кээмэйин өйдөбүллэрин, ону бэлиэтиир ахсаан ааттары кытта дьүөрэлэстэҕинэ ырааҕы бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словами со значением меры длины и с именами числительными с тем же значением обозначает расстояние
Төһө сирий? Үс килэмиэтир. Амма Аччыгыйа
Көс кэриҥэ сири бардыбыт быһыылаах. М. Доҕордуурап
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
[Маня:] Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов
Мин [сурук тутан] үөрүүбүттэн атахтарым сири билбэт буолбуттара. Г. Колесов
Барыах-кэлиэх (барыах) сирин булбата көр бар. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Катя киирэр, сүрдээхтик куттаммыт. Ханна да барыах сирин булбат. С. Ефремов
Ийэ сир — ийэ дойду диэн курдук (көр дойду). Ийэ сирим урсуна Сибэккинэн долгуйар. Эллэй
Үрүҥнэри Үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
Илгэлээх ардах Ийэ сир хаппыт иэнин ибиирдэ. И. Егоров. Сир аннынан — бэрт кистэлинэн, кистээн кэпсииллэринэн. ☉ По секрету
Бу нэһилиэкпит сууттара куһаҕан сууттар буоллулар диэн сир аннынан сэһэн тарҕанар. Күндэ
Сотору сэрии буолуо диэн сир аннынан сурах дэлэйбитэ сүрдээх. «ХС»
Онтон сотору сир аннынан кэпсээн тарҕанар: «Ньукулааскыны дириэктэр үүрдэрбит». «ХС». Сир (сирэ) баппатаҕын кэпс. — олоҕо, төрүөтэ суохтан араас буолары сүөргүлээн этии. ☉ Выражает неодобрение говорящим эмоциональной реакции другого человека, проявляемой без повода, без причины
[Омуннаах Уйбаан:] Туохтан быаргын тарбаатыҥ? Аата, күлүөх сир баппатаҕа. Н. Неустроев
Өһүргэниэх сирэ баппатаҕын! Мин эйигин уорарга уһуйар үһүбүн дуо? И. Гоголев
[Барахсаанап:] Эчи кыыһырыах сир баппатаҕын. Бардын ээ. С. Ефремов
Сир быта көр быт. «“Сир быта” дэһэллэр бу Коля курдук киһини — Уолан хаадьылаабыта. — Кини барытын истэ-билэ сылдьар». Далан
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа, кутуйаҕа. Н. Габышев
Сэриинэн куттуур талаанньыт Сир бытын ким ытыктыай? Дьуон Дьаҥылы. Сиргэ силлээ — сыыһыа суохха сыыспыккыттан эбэтэр туох эмэ көһүппэтэҕин курдук төттөрү, тутах буолан тахсыбытыттан наһаа кэлэй. ☉ Чувствовать глубокое разочарование от досадной оплошности, от чего-л. несбывшегося
Оттон мин куоракка французскай эти сиэн бараммын сиргэ силлээн турабын. Далан
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Сөдүөттээх баран хаалбыттар. Ньукулай сиргэ силлээтэ. Н. Босиков. Сиргэ тиийэ дьүдьэй кэпс. — харахха быраҕыллар гына олус ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно исхудать, отощать (так, чтобы бросалось в глаза)
Арай хомсомуоллар модьуйууларынан Таня «Сырдык суол» холкуоска тахсан баран, үлэтин кыайымына, сиргэ тиийэ дьүдьэйбит үһү. М. Доҕордуурап
Хайа, үчүгэй эбиккин буолбат дуо? Оттон били Суонньа хотууска сиргэ тиийэ дьүдьэйдэ диэх курдук эппитэ дии. «ХС». Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ фольк. — (киһи) төрүт дьылҕата, туохха анаммыта. ☉ Судьба, рок, предназначение (человека)
[Сөдүөччүйэ:] Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн …… Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин. П. Ойуунускай
Махтанабын маннык тыйыс Сиргэ түспүт сэрэбиэйбэр, Кини тыынын, тымныы ыйын Сылытар сыаллаах мөккүөрбэр. С. Данилов. Сиргэ хаал — туох да туһата, көдьүүһэ суох хаал. ☉ Оставаться без пользы, без толку (о чём-л.)
Мин тылым ыарахан буолуохтаах, мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
[Иван Иванович:] Дьэ кыһыылаах дьыала. Итиччэ киһи эрэйэ, итиччэ ас таах сиргэ хаалан хаалара. С. Ефремов. Сиргэ эрэ тимирбэтэ — кыбыстан, саатан саһар, турар сириттэн сүтүөҕүн баҕарар. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Аккыырай саатыгар сиргэ эрэ тимирбэтэ. П. Ойуунускай
Аҕалаах ийэтин кэпсэтиилэрин кэмигэр Тэппэй сиргэ эрэ тимирбэккэ олорбута. Далан
Сеня сиргэ эрэ тимирбэтэ. «ХС». Сири (эрэ) бааһырдан — киһи курдук тугу да кыайан оҥорор кыаҕа суох эрээри тыыннаах эрэ буолан (сырыт). ☉ Влачить жалкое существование (будучи немощным, нездоровым)
Мин да киһи төһө өр сир үрдүн бааһырда сылдьыахтыы аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
[Сандаарка:] Ол тулаайах, аҥаардас эрэйдээх таах сири эрэ бааһырда сырыттаҕым эбээт. С. Ефремов
Билигин да аны биир уонча сыл сири бааһырдар санаалаахпын. В. Васильев. Сир ийэ поэт. — сири тыыннаах буолар төрдө диэн ытыгылаан, убаастаан ааттааһын. ☉ Мать-земля, земля-кормилица
Сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук Силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста. П. Ойуунускай
Сир ийэ, Иэнигийэ, Утуйар, Уоскуйар. Күннүк Уурастыырап. Сир өппөт — 1) ыраах сылдьыбат эбэтэр уһун сири кыайан хороппот. ☉ Далеко не ходит, слабый ходок
Урукку өттүгэр оройуонум кииниттэн хаһан да сир өтө илигим. Г. Колесов
Аанньа утуйбакка, аһаабакка сэниэтэ да эстэн, соччолоох сири өппөт гына олус бытааннык баран испитэ. Д. Таас
Ханна баран сир өтүөм баарай, дьиэбиттэн иһэбин. Р. Кулаковскай; 2) туох да улаханы, күттүөннээҕи ситиспэт, ырааппат, эбиллибэт. ☉ Многого не достигнет, не добьётся; далеко не пойдёт
Булчуттар сигилибит Таас үйэ дьонноруттан Сир өтө илик эбит. И. Гоголев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, сир өппөт. С. Тимофеев
Уоруйах киһи сир өппөт, байбат диэн баар. «ХС». Сир саар- бах — хайатыгар да сөп буолбат, табыллыбат курдук. ☉ Сомнительный, ни то ни сё
Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харса хабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
Сир сиксигэ көр сиксик. Сир сиксигин кэрийэн Силлиэ ытаан ааһара. С. Руфов
Билигин биһиги дьоммут халлааҥҥа ханнык даҕаны көтөр сананан көрбөтөх үрдүгэр кыырайа көтөллөр, сир сиксигин барыы кэрийэллэр. Н. Габышев. Сир сирэйиттэн сот — суох гын, өлөр-өһөр. ☉ Стереть с лица земли
Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Бассабыыктар баһылаатылар. Саха омук үтүөтүн, баайдары сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. «ХС». Сир суох кэпс. — 1) табыгаһа суох, сөбө суох, олуона. ☉ Не соответствует обстановке, неуместно, не к месту
Кыыс сирэйэ итий, сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ да, аккаастаныах сир суох буолта. Суорун Омоллоон; 2) туох да төрүөтэ, биричиинэтэ суох (хол., тугу эмэ гынарга, хайдах эмэ буоларга). ☉ Нет основания, нет повода для чего-л. «Хайдах атаҕастаныамый! Атаҕастанарга сир суох», — диэбит барыллыа. Саха фольк. Сир түннүгэ кэпс. — өйдөөх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бөлүһүөк киһи. ☉ Человек большого ума, обладающий обширными знаниями, мудрец
Бииктэр биэссэр «куоракка киирэн үрдүк үөрэхтээх, сир түннүгэ, судаарыскай дьоҥҥо батталы-хабаланы утары охсуһарга үөрэттэрэн тахсар үһү» дииллэр. Амма Аччыгыйа
Сир түннүгэ эмээхсин өйдөөх тылын-өһүн, бараммат сэһэнин истээри киниэхэ быыстала суох ыалдьыттар сылдьаллар. И. Гоголев
Дьэ, сир түннүгэ кырдьаҕас, былыргыны-аныгыны олорчутун биэс тарбаҕыныы билэр. Р. Баҕатаайыскай. Сиртэн көстүбэккэ (быкпакка) сылдьан кэпс. — ситэ илик оҕо киһини, оҕону бачча кыратыттан оннук-маннык буолар диэн сэмэлээн этии. ☉ Выражение осуждения ребёнка, подростка за непристойные выходки, неподобающие малолетним
[Маарыйа:] Былаас, уолгун буой! Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
[Лэкиэс:] Аныгы оҕолорго сиртэн көстө иликтэриттэн дьөксө эр, ойох наада. С. Ефремов
Көр, Быттааны уола хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) — муҥура суох, наһаа. ☉ В высшей степени (букв. от земли до небес)
Доҕуурап эмээхсиҥҥэ сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанна уонна Бадалааһап сүппүтүн кэпсээтэ. И. Никифоров
Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобут ыарахан кэмигэр …… көмөлөспүккэр, биһиги, ийэлээх аҕата, сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС». Сир уларый — атын сиргэ бар, көс. ☉ Переменить место жительства, переехать на другое место
Бачча сыстан үлэлээн иһэҥҥин сир уларыйбатыҥ ордук диэн сүбэлиибин. И. Сысолятин
— Ол ханна сүгүннүҥ, хотуой? — диэн Сэмэн туора түһүстэ. — Сүктүбэтэҕим да иһин, сир уларыйабын. С. Федотов
Быстыахтара дуо, эмиэ тыын былдьаһыгынан сир уларыйдылар. И. Данилов. Сир уһуга — олус түгэх, кытыы сир. ☉ Край света. Сир быстар уһугар, хоту дойдуга, Сайаҕас уолчаан олоорто. С. Данилов
Сир уһугар баран эрэр киһи эбиккин дии. Н. Босиков
Өскөтүн наада буоллаҕына Сибииргэ, сир уһугар барсыам, ол туһугар санааҕын хамсатыма. «Кыым». Сир <сирдэ> ыла тур — аргыстаргыттан эрдэлээн суолгуттан көҕүрэт эбэтэр сүүйүүлээх буолар гына тугу эмэ урутунан оҥор. ☉ Сокращать расстояние предстоящего пути, тронувшись раньше своих спутников, или для того, чтобы быть в выигрыше в чём-л., опережать других
«Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Мин сатыы киһи дьиэ диэки сыҕарыйа, сир ыла туруо этим. Н. Заболоцкай
[Чолбон Түмээһэ] күүһүнэн мөлтөх эрээри, охсуһууга-этиһиигэ иннинэн, «сир ылан» урут охсон «чап» гыннарар үгэстээх. «ХС»
◊ Дойду сирэ түөлбэ. — Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннар олохтоохторо ааттыыллар). ☉ Центральная Якутия (так говорят жители северных районов)
Дойду сирин кыыһа аһара иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. И. Готовцев. Кэбиһиилээх отторбут дойду сирин курдук бөдөҥ буолбатахтар, ол да буоллар от төһө кэмчиний да, соччонон күндү. «Кыым»
Көстөөх сир көр көстөөх. [Муора] Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Алмаастаах куораттар көстөөх сиртэн күлүмүрдэһэн көстөллөр. А. Фёдоров
[Соноҕос] Көнөтүк, холкутук айаннаа, Көстөөх сирдэри уҥуордаа. С. Васильев. Күннүк сир — күн устата айаннаныллар сир. ☉ Расстояние, покрываемое за день
Үс күннүк сиртэн ыла Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Мин иннибэр сатыы күннүк Сиртэн Сиинэм көһүннэ. С. Данилов
[Аал уот] Үөлэстэн тахсар торҕо буруотун Үс күннүк сиртэн бар дьоммут көрдүн! И. Егоров
Күн сирэ (анна) кэпс., көр күн. Бу күн сиригэр биирдэ төрөөнүөскээн ааһар эрэйдээх да буолар эбит. П. Ойуунускай
Мин дьоллоохпун даҕаны. Бу үрүҥ күн сиригэр. С. Васильев. Дьуон Дьаҥылы айар командировкаҕа Аллайыахаҕа сылдьан …… күн сириттэн маппыта. «ХС»
Сир аргыһа көр аргыс. Бу суруйа олордохпуна Дьиэм үрдүнэн сандааран Сир аргыһа сыыйылынна. И. Гоголев
Судаарыстыба элбэх үптээх буоллаҕына, …… Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Сир аһа көр ас III. Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Бүлүү кооператордара сир аһын хомуйууга ордук оскуола үөрэнээччилэрин үгүстүк туһаналлар. Дьону үөр. Сир аһын хомуйуу кэмэ бүттэ. «ЭК»
Сир баайа көр баай II. Сир баайын көрдүү сылдьар биир кыракый геологическай этэрээт Алдан өрүс салаата Чоомполоо үрэх тардыытыгар тохтообут. ПАК АаТХ
Сири-дойдуну билэр киһи быһыытынан, сир баайын көрдүүр эспэдииссийэҕэ сирдьитинэн барсаҕын. «Кыым». Сир кыыла түөлбэ. — эһэ. ☉ Медведь. Сирим кыыла сигидийбит Сидьиҥ сииктээх дойду Сиик үрэхтэрин, Сис тыаларын, Силистээх тииттэрин Сиҥнэрэн тураннар Сиэмэ бөҕөнү Сиэйэлкэлээн ыспыттара. Саха фольк. Сир мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
Хаччыгынаан тыын киллэринэн …… сир мундутун курдук мөҕүллэҥнээн, истиэнэҕэ умсары өйөммүт күөх кырааскалаах баалынай анныгар киирэн саспыта буолла. Эрилик Эристиин. Сир ортото — 1) барыллыахтаах, айаннаныллыахтаах сир аҥаара. ☉ Половина пути, середина пути
Ол баран истэҕинэ — сир ортотун холобурдаах сиргэ тиийбитин кэннэ, кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
Наҕыл саамай бэтэрээ уһук ыалыгар диэри сир ортотун эрэ барбыттар. Амма Аччыгыйа; 2) туох эмэ саҕаламмыт тиһэҕэр тиэрдиллибэтэҕэ, ортолообута. ☉ Незавершённый, доведённый лишь до середины (о начатом деле)
[Мэхээлэ:] Ити курдук үөрэнэ-үөрэнэ сир ортотуттан хаалан истэхпит. А. Софронов
Тугу оҥорбуппутун муҥур ситиһии курдук санаахтыыбыт. Онтубут дьиҥинэн хаһан баҕарар сир ортото буолуо. В. Яковлев
Дайычча саҕаламмыты сир ортотуттан хаалларары, бытаардары бука былыргыттан сөбүлээбэт. «ХС». Сир саара — сир (планета быһыытынан). ☉ Земной шар. Сир саарын хаартатын сирийэ көрүҥ, — Кини кэтит иэнин эргийэ көтүҥ… А. Абаҕыыныскай
Сир саарын нэһилиэнньэтин хойуутун быһаарарга олорооччулар ахсааннарын кураанах сир иэнигэр түҥэтиллэр. МНА ФГ. Сир сиигэ — буорга мустан сылдьар оҥоойу курдук дьүһүннээх олус кыра көтөр үөн. ☉ Мелкое насекомое (похожее на мошку), обитающее на почве
(Абааһыларын этэ-хаана) араас сир сиигин үөнэ буолан аллараа дойдуга чуубугуруу-чуубугуруу саккырыы тоҕунна. Ньургун Боотур
Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I. Сир симэҕэ — 1) хонуу сибэккитэ, сибэкки. ☉ Полевой цветок
Бэйи, бу сир симэхтэриттэн гербарийбар биирдии эксэмпилээрдэ ылан уган иһиим. Суорун Омоллоон
Сир дьиктитик сипсийэр, Сир симэҕэ чэчир тылынан. С. Данилов; 2) хонууга сайын эрдэ тыллар кыра сэбирдэхтэрдээх күөх сибэкки. ☉ Незабудка
Кыргыттар …… хайаларын эрэ сир симэҕэ ойуулаах күөх солко былаатын тоһуйа охсон, куттаран ыллылар. Амма Аччыгыйа
Туох ааҕан ситиэҕэй [алаас] Ньургуһунун, сардаанатын… Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев. Сир сылгыта — сыһытыллыбатах, айааһамматах сылгы. ☉ Дикая лошадь
Кэрэ кыыстарын …… Сир сылгытын курдук симиэн, Таҥара табатын курдук таҥыннаран …… тоһуйдулар. Д. Говоров
Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа. Сир тымыра — сир анныттан тахсар уу сүүрээнэ, дьүүктэ. ☉ Источник воды, ключ, родник
Сырдык үрүччэ …… Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Сайын биһиги өрүстэрбит ардахтан уонна сир тымырыттан ууланаллар. КЗА АҮө. Сир тымырын уута чырылыы сүүрэр. С. Аксаков (тылб.). Сир хамсааһына — сир дириҥ түгэҕэр эмискэ буолар быһытталаныылар, сыҕарыйыылар түмүктэригэр үөскүүр сир ньуурун түллэҥнээһинэ, күөгэҥнээһинэ. ☉ Землетрясение
1966 сыллаахха сир хамсааһына Ташкент үгүс олохтоохторун дьиэтэ суох хаалларбыта. СГПТ
Сир хамсааһынын кэнниттэн тулалаан турар сир киһи билбэт гына уларыйбыта. КВА МГ
Түүнүн дойду соҕурууҥҥу оройуоннарыгар сир хамсааһына буолла. «Кыым». Сир хайаҕаһа түөлбэ. — эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
«Сир хайаҕаһа» диэн тугуй дии сыһан баран, бүтэйдии сэрэйэн эһэ арҕаҕа буоллаҕа диэн, ыйыппатым. Н. Босиков
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков. Сир хараҕа — куөл саамай дириҥ, чүөмпэ өттө. ☉ Самая глубокая часть озера, омут
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС»
Оргулу [сир аата] былыргылар «сир хараҕа» диэн ааттыыр этилэр. Оройугар улахан төгүрүк күөллээх. «ББ». Сир чукчата түөлбэ. — чучунаа. ☉ Дикий, одичавший человек
Кини …… чучунаалар тустарынан үһүйээн кэпсээни билэр, олору манна «сир чукчалара» диэн ааттыыллар эбит. Н. Заболоцкай. Сир ыта — бөрө, саһыл икки ардынан дьүһүннээх сиэмэх кыыл. ☉ Шакал. Тыа сирэ — тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор улуустар уопсай ааттара. ☉ Сельская местность
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Кини [П.А. Ойуунускай] тыа сиригэр, Тааттаҕа, тахсан дакылааттыырын мин истэрим. Суорун Омоллоон
Ити кэмҥэ холкуос үлэтин, тыа сирин сайдыытын туһунан хоһооннору суруйарым. В. Протодьяконов
др.-тюрк., тюрк. йер, йир, чер