зоол. серощёкая поганка (птица) .

1) поганка (гриб); 2) перен. разг. кал (детский); помёт (птичий).

гриб || грибной; өтөх тэллэйэ шампиньон; сытыган тэллэй поганка; үрүҥ тэллэй белый гриб; араҕас тэллэй рыжик; тэллэй атаҕа грибная ножка; тэллэйдэ тууһаа = засолить грибы.

аат., зоол. Эриэн дьүһүннээх, икки чанчыгар муос курдук кугас түүлээх, кутуруга суох кус бииһэ. ☉ Рогатая (красношейная) поганка, чомга
— Саамай-саамай улахан куоҕас ханныгый? — Таллан. — Оттон саамай-саамай кыра? — Ньырдаайы. «ХС». Тэҥн. туотаайы
ср. эвенк. нирдай ‘утка’

аат., зоол. Хонууга сатаан хаампат, кутуруга суох, үчүгэйдик умсар үөл кус. ☉ Поганка серощёкая
Куоҕастар, туотаайылар, ээбиллэлэр, ынчыктаан эрэр курдук, ис истэриттэн иҥиэттэн ыһыытаһа-ыһыытаһа муораҕа киирэллэр. Суорун Омоллоон
Кытыл үрдүнээҕи күөлгэ төрөөбүт туотаайы, хабырынан эрэр курдук, саҥарар. Эрилик Эристиин

аат. Эрбэммит мас силиһин кытары хаалбыт алын чааһа, төҥүргэс. ☉ Пень
Урут манна ойуур эбит быһыылаах, онон-манан чөҥөчөктөр хороһон көстөллөр. Н. Якутскай
Саҥардыы түөрүллүбүт чөҥөчөктөр, кыстаммыт мастар адаарыһан, сахсаһан сыталлар. А. Фёдоров
Хорутуллар сири солууллар уонна чөҥөчөктөрүн түөрэллэр. СОТ
♦ Чөҥөчөккө үҥпүт — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Түүн төрүөбүт, түннүгүнэн тахсыбыт, чүөмпэҕэ сүрэхтэммит, чөҥөчөккө үҥпүт (өс хоһ.). Чөҥөчөктөрүн хаардаабыт көр хаардаа. Бу оҕонньор чөҥөчөктөрүн хаардаабыт бадахтаах
◊ Чөҥөчөк тэллэйэ — чөҥөчөккө, мас төрдүгэр үүнэр синньигэс умнастаах тэллэй. ☉ Опёнок (гриб)
Маринуйдааһыҥҥа үүнэн ситэ илик, кытаанах эттээх үрүҥ тэллэй, хатыҥ, тэтиҥ, бэс тэллэйдэрэ, чөҥөчөк тэллэйэ, саһылчай бараллар. УГС ССКОТ
Сидьиҥ тэллэй (бледная поганка), мухомор, үөстээх тэллэй (желчный гриб), сымыйа саһылчай, сымыйа чөҥөчөк тэллэйэ дьааттаахтар. КВА Б
ср. чулым. тогэч ‘пень’, бур. түгэсэг, монг. төгцөг ‘обуглившийся пень’

1. аат.
2. Куһаҕан сыттаах туох эмэ сытыйан буорту буолбута. ☉ Гниль, тухлятина
   Анныларыгар баар көлүйэ сытыганынан аҥылыйа турар ойбонугар ынахтары уулатан таһаарар. Амма Аччыгыйа
   Маар бадараан сытыганынан эрэ тунуйааччы. М. Горькай (тылб.)
3. көсп. Кэхтии, төннүү, хаалынньаҥ сүөргү быһыы-майгы; оннук быһыылаахмайгылаах дьон. ☉ Обратная, теневая сторона чего-л., порок; порочный, безнравственный человек
   Маҥнайгы өрөбөлүүссүйэ ыраахтааҕы монархиятын туох баар сытыганын, быдьарын арыйан көрдөрбүтэ. В. Ленин (тылб.)
   Үспүкүлээннэри, аҕабыыттары, онтон да атын сытыганнары бэрт тиэтэлинэн көһөрүү саҕаламмыта. СССБТ
   Ааптар улугурбуту, эргэни, сытыганы кытта хорсуннук уус-уран айымньы көмөтүнэн охсуһууга турунуута хайҕаллаах. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Куһаҕан, амырыын сыттаах. ☉ Имеющий отвратительный запах, вонючий
   Биирдэ киэһэ Силлибит Уос сытыган табаҕы тарда-тарда, ойоҕор кэпсиир. Күндэ
   [Королева] Элизаны сирэйин сытыган сыттаах мааһынан оҕунуохтаабыта, баттаҕын үрэйбитэ. Х. Андерсен (тылб.)
   △ Сытыйбыт сыттаах. ☉ Гнилой, тухлый, смердящий, зловонный
   Сытыган ойбону көрөн өйдөөн тохтуу түстэ. Амма Аччыгыйа
   Итии салгыҥҥа сытыган от сыта муннуларыгар сабыта биэрэр. Н. Якутскай
   Мин, хотон билии аанын тэлэйэ көтөн, сытыган сыттаах хотон иһигэр баар буола түһэбин. Р. Кулаковскай
6. Ууну наһаа оборон сытыйбыт, эмэҕирбит. ☉ Прогнивший от избытка влаги
   Таах, ууга быраҕыллыбыт сытыган дүлүҥ курдук сүүрүк хоту таҥнары уста туруохпун баҕарбаппын. Н. Габышев
   Көлүкэ, өрүс чуумпу хомотун эбэтэр үрүйэ түгэҕиттэн тааста эбэтэр сытыган маста хостооҥ. ББЕ З
7. көсп. Хаалынньаҥ, кэхтибит, сүөргү. ☉ Отсталый, безнравственный, порочный
   Биһиги обществобыт иннин диэки сайдар суолугар урукку олох сытыган майгытын тобохторуттан кыайан босхолоно илик дьон мэһэйдэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Староверов] ойууннааһын бу эстээри гыммыт олох биир саамай сытыган дьэбэрэтэ буоларын быһааран биэрдэ. И. Гоголев
   Дьэ, оччоҕо, Ол сытыган оборчоҕо Хаһааҥҥа диэри Хам батыллан олоробут бу биһиги. «Кыым»
   ◊ Сытыган тэллэй бот. — кубархай маҥан өҥнөөх, сэлээппэтин ис өттө пластинкалаах олус дьааттаах сиэммэт тэллэй. ☉ Бледная поганка
   Дэҥҥэ тахсар да буоллар, саамай ыараханнык киһи сытыган тэллэйи сиэн сүһүрэр. Г. Угаров
   Саамай дьааттаах — сытыган тэллэй. КЗА АҮө. Сытыган эрбэһин бот. — уһун умнаһын үөһээ өттүгэр оҕуруоланан үүнэр араҕас мөчөкө сибэккилэрдээх, сиэрэйдиҥи от күөҕэ өҥнөөх, адаархай лабаалардаах, сытыган сыттаах сыыс от. ☉ Полынь
   [Бэһиэлэйэптэр] киэҥ тэлгэһэлэригэр сытыган эрбэһин торолуйан үүммүт. Амма Аччыгыйа
   Кэмэ биллибэт үгүс сылгы сүөһүлэрэ аараабыт киэҥ тэлгэһэлэригэр аны сытыган эрбэһин ыга анньан тахсар. Н. Якутскай
   Хаһааҥҥыта эрэ ыаллар олоро сылдьыбыт өтөхтөрө сытыган эрбэһининэн бүөлүү үүммүт. Р. Кулаковскай
   ср. ДТС йыдыҕ ‘смердящий’, тув. чыдыҕ ‘тухлый, вонючий’

1. сыһ.
2. Алын өттүн үөһэ эргитэн. ☉ Нижней стороной вверх
   Саша инчэҕэй кырсы тиэрэ уурталыыр. Н. Заболоцкай
3. Ис өттүн тас гына. ☉ Навыворот, наизнанку, вывернув внутренней стороной наружу
   [Учуутал] суорҕанын тиэрэ быраҕа, түҥ-таҥ таҥнан булумахтана олордо. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх майах тэллэҕи Тиэрэ ууран кэбиспиттэр. С. Зверев
4. Көхсүгүнэн иттэнэ (сыт, оҕут). ☉ На спину, навзничь
   Байбал кыыһыран чэйин испэккэ, баран оронугар тиэрэ сытынан кэбистэ. Күндэ
   Таня ороҥҥо тиэрэ түһэн кинигэ ааҕа сытар. Н. Габышев
5. кэпс. Олох атыннык, күүтүллүбэтэх өттүттэн, сыыһа. ☉ Неправильно, наоборот, иначе, не так. Тиэрэ оҥор
   □ Мунан тиэрэ баран хаалыахтара суоҕа дуо? Күндэ
6. даҕ. суолт.
7. Ыраах сытар, олох чиэски (хол., сир). ☉ Очень далёкий, отдалённый от чего-л.
   Муҥ саатар, айан суолуттан эмиэ тиэрэ сир. С. Федотов
8. Төттөрү өттүнэн өйдүүр, толоос, сүөргү. ☉ Противный, отвратительный (напр., характер)
   Тиэрэ сигилилээх Түөкүн бииһин сэриитэ Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. [Маратик] тиэрэ да сигилилээх буоллаҕа. А. Сыромятникова
   Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй, эмиэ дьэ булчут дуома, тиэрэ киһи эбиккин! «ХС»
9. нор. ай. Аллараа өттө үөһэ эргитиллибит. ☉ Перевёрнутый снизу вверх
   Тиэрэ халлаан дьиэлээх баар үһү (тааб.: килэйээҥки). Бу дойду дьэбиннээх, тиэрэ кэлтэгэй ыйа-күнэ барыта түҥнэри тартылар. Ньургун Боотур. Эмээхсин тиэрэ дэпсэни тэлгээн баран, оҕонньору онно олордор. Саха фольк.
10. аат суолт. Ханнык эмэ түгэҥҥэ сыһыана, тоҕооһо суох туох эмэ атын, туспа. ☉ То, что не имеет отношения к данному случаю, событию
    Сүгүн буол, туой тиэрэни баран. Амма Аччыгыйа
    [Баһылай] отой да тиэрэни саҥарбыта. С. Маисов
    ♦ Тиэрэ бай — сыта бай диэн курдук (көр бай I)
    Сорох кээмэйэ суох тиэрэ байбыт. Н. Лугинов
    Көр эрэ, түөрт хостоох дьиэни атыыласпыттар дии кинилэр, тиэрэ байаннар. И. Попова
    Додор кулуба оҕустуу айаатаан, сылгылыы кистээн тиэрэ байбыта биллэр. «ХС». Тиэрэ биэр (көт) кэпс. — сүөһүнү идэһэ оҥостон, сиэри өлөр. ☉ Забивать скот (букв. опрокинуть)
    Биир эриэн оҕуһу тиэрэ биэрбиттэрэ тэлгэһэҕэ кытара сытар. И. Никифоров
    Кулуба хас да сыл курулаппыт оҕуһун, үс сылгыны тиэрэ көттүлэр. «ХС»
    Быһый Чооруос ол киэһэ борооскутун ылан тиэрэ көтөр. «ХС»
    Тиэрэ көт көр көт I. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо! Н. Неустроев. Тиэрэ түс — олох сөбүлэһимэ, буолунума, кыккыраччы аккаастан, ылыныма. ☉ Решительно отказываться от чего-л., совершенно не соглашаться с чем-л. (букв. падать навзничь)
    Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
    [Үлэттэн күрүүргэ] сорох устудьуоннар куттанан тиэрэ түстүлэр. Болот Боотур
    Киҥэнаара холлубут Сүөдэр Сүөдэрэп биригэдьиириттэн аккаастанан тиэрэ түстэ. Н. Босиков. Тиэрэ ууран биэр кэпс. — барытын аһаҕастык, кырдьыгынан кэпсээ. ☉ Рассказать всё начистоту, выложить всю правду
    Аҕатын аах кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас. Тиэрэ эргий — санаабытыҥ курдук буолбакка, төттөрү буолан таҕыс, уларый. ☉ Оказаться не таким, как ожидалось
    Үөрэхтээх үйэтэ үүммүтүн, Үлэ дьоно тиллибитин, Олох тиэрэ эргийбитин Эр дьон сэмээр кэпсэтэллэр. Дьуон Дьаҥылы
    Үчүгэйдик өйдөппөтөххө дьыала барыта тиэрэ эргийэн тахсар кутталлааҕа. «Кыым»
    Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр (киһитэ) көр умса. Тыгын киһи-хара оҥостуох, умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүөхтээх, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүөхтээх баар-суох уолаттарын саҥартаран дьэбидис гына түспүтэ. Далан
    ◊ Тиэрэ атах түөлбэ. — туотаайы. ☉ Серощёкая поганка. Тиэрэ көт спорт. — утарылаһааччыгын көхсүтүнэн көбүөргэ сууллар, охтор (көҥүл тустууга). ☉ соотв. положить на лопатки (в вольной борьбе)
    Биһиги киһибит [Семён Ноев] утарылаһааччытын тиэрэ көтөр, ыраас кыайыыны ситиһэр. «Кыым»
    Дьоппуон тустууга түргэнник икки атахтаан тиэрэ көтөн тустар. НЕ ТАО
    Гейбл сүһүөҕүн сүтэримээри көнөн ылыытыгар уҥа хонноҕун аннынан умсаат, аҕыйахта кэннин диэки хардыылаат, хатыйан тиэрэ көтөбүн. Баар! ПП ОА
    Тиэрэни кэпсээ — тиэрэни эрт диэн курдук. [Көстөкүүн:] Эс, доҕор, эмиэ тиэрэни кэпсээн бардыҥ. Күндэ
    Ытыканов атаһа тиэрэни кэпсээн барбытыттан айаҕын аллаччы атан кэбистэ. В. Ойуурускай. Тиэрэни эрт сөбүлээб. — атыны, туораны кэпсээ, түҥ-таҥ тыллас. ☉ Рассказывать иное, говорить не то
    Хайдах тиэрэни эрдэн бардыҥ. Н. Туобулаахап
    Туой тиэрэни эрдэ сылдьар киһи. В. Титов. Тиэрэ өйдөө — сөпкө буолбакка, атыннык, сыыһа өйдөө. ☉ Понимать не так, как надо, толковать неправильно, ошибочно
    Сороҕор тиэрэ өйдөөн сыыһа туттууга тиийэбит — үбү матайдааһын суолугар турунабыт. ЧКС ОДьКИи. Тиэрэ таһылын — эмискэ көхсүгүнэн иттэннэри оҕун, охтон түс (хол., халтарыйан, халты тэбинэн). ☉ Упасть навзничь (напр., поскользнувшись)
    Кыыс ыаҕастаах үүтэ ыһыллыбытынан тиэрэ таһылла түстэ. М. Доҕордуурап
    [Уончалаах бэдик] килиэ мууска хатыыскалаан ылар, халтарыйан тиэрэ таһыллар. С. Маисов
    Хараххын муҥунан (тиэрэ) көр көр көр I. Сэмэнчик хараҕын сыыһын тиэрэ көрөн таһаарда. Н. Неустроев
    Өр буолбатах, хараҕын тиэрэ көрөн, эппэт кэлэҕэй буолан киирбит. М. Чооруоһап