несов. см. погасить 2.

I сов. что (погасить) умуруор, умуор.

I м. в разн. знач. сырдык; уот; солнечный свет күн сырдыга; при электрическом свете электричество сырдыгар; зажечь свет уоту умат; погасить свет уоту умуруор; стать против света сырдык утары тур; выйти на свет сырдыкка таҕыс; свет правды кырдьык сырдыга; # чуть свет халлаан сырдыыта, (халлаан саҥа) сырдыйыыта, сырдыйарыҥ аҕай кытта; ни свет ни заря халлааны сыр-даппакка, им бүтэйинэ; в свете чего-л. өттүнэн, (хайа эмэ) өттүнэн ылан көрүүгэ; бросить (или пролить) свет на что-л. сырдат, көрдөр, быһаар; представить в выгодном свете үчүгэй өттүнэн көрдөр.

туохт.
1. Кырган, кыдыйан кэбис, суох оҥор (хол., өстөөхтөрү). ☉ Губить, истреблять, уничтожать (напр., врагов)
Онтон Охооно эмээхсин Мэник Мэнигийээннээххэ киирэн: «Дьэ, өлөрбүккүт, өһөрбүккүт, алдьаппыккыт!» – диэн баран, тутуталаары гыммыт. Суорун Омоллоон
Өстөөх бииһин өһөрдүбүт. Эллэй
Өстөөхтөрү өһөрөөрү кырыылардаах Өргөстөөх ыстыыгы Өрө тутан иһэбин. Е. Иванова
2. Уоту умулуннар, уоту (уоттаах чоҕу) күлүнэн көмп. ☉ Гасить, погасить огонь (засыпав золой, напр., в печке)
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тахсыбыттара: ыаллара ойууннарын кыырдараары, уоттарын өһөрөн, борук-сорукка олороллор эбит. Болот Боотур
3. көсп. Суох оҥор, буортулаа (хол., үөрүүнү). ☉ Испортить (напр., радостное настроение). Дьон настарыанньатын өһөрүмэ
□ Оһоҕум унаар буруотун өһөрүмэ. Айталын
ср. др.-тюрк. өшэр ‘темнеть, мутнеть (о глазах)’, др.-тюрк. өчүр ‘гасить, тушить; уничтожать’

туохт.
1. Умайа турар уоту сабыта охсон эбэтэр уу кутан умайарын тохтот. ☉ Тушить (огонь)
Арай соһуччу, улахан баҕайы холорук баар буола түспүт да, уоттарын, ууларын хара буорунан сабыта охсон умулларан кэбиспит уонна сүтэн хаалбыт. ИСА
Кини сиргэ, тыаҕа хонон, күөстэнэн, тохтоон аастаҕына, уотун олус кичэйэн умулларара. «ХС»
△ Уоту сап, араар. ☉ Гасить, выключать (свет)
Серёжа тыйаатырга арыый хойутаан тиийдэ. Уоту умулларбыттар. Хайыыүйэ саҕаламмыт. Н. Лугинов
Утуйаары оҥостор. Өрө тыынар. Эмиэ сытар, Лаампатын умулларар. Баал Хабырыыс
2. Ханнык эмэ тиэхиньикэ үлэтин тохтот. ☉ Останавливать работу какой-л. техники, глушить, выключать (напр., мотор)
Тыраахтары умуллараары гыммыттар да, сатаан умулларбатахтар. КК
3. көсп. Сайдан, күүһүрэн барар тугу эмэ (хол., санааны, иэйиини) мөлтөт, сыппат, саба баттаа. ☉ Не дать развиться чему-л. (напр., чувствам, порывам), заглушить, погасить
Көр ити, Сергей хайдах курдук Ларисатын билиҥҥэ диэри таптыырый?! Кинилэр тапталларын ыарахан ыарыы да умулларбатах. Т. Находкина
Эн бэрт кэрэхсэбиллээх санааны ылыммыккын, ону умулларыма. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’

1) огонь, пламя; оһоххо уот умайар в печи горит огонь; уокка олорт = ставить на огонь (для варки); уокка бус = обжигаться огнём; уокка умай = гореть в огне; уотунан оонньоомо прям., перен. не играй с огнём; уот онно кострище; уот уйата центр огня в камельке; уот эттэ огонь сказал (по народному поверью, если что-л. задумать или предположить, а в это время в огне послышится треск, то задуманное не сбудется); уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат (киһитэ) а) опустившийся (человек); б) ни к чему не пригодный (человек) (букв. если бросить в огонь, то и горелым не запахнет—формула самоуничижения); 2) свет, освещение; күн уота солнечный свет; электричество уота электрический свет; уулусса уоттара уличное освещение; уоту ас = а) включать свет; б) открывать огонь, начинать стрелять; уоту умуруор = выключать свет, гасить свет # күн уота сиэбит он загорел на солнце; (кутаалаах) уокка олорт = ругать, бранить кого-л.; не давать покоя кому-л.; уот ааныттан с самого начала; уот ааныттан аккаастаа = отказать в чём-л. с самого начала; уот айах острослов, бойкий на язык; уот иччитэ уст. дух — покровитель домашнего очага; уот иччитин курдук өһүргэс погов. обидчив, как дух домашнего очага (об очень обидчивом человеке); уот кугас огненно-рыжий; уот кураан сильная засуха; уот курдук орто вполне удовлетворительный; вполне приличный, достаточно хороший; уот өттө передняя сторона (напр. кровати); уот салаабытын курдук хоть шаром покати; уот тымныы лютый мороз; уоту туппут курдук мечущийся в спешке; уоту тутар кэриэтэ очень опасное или нежелательное предприятие, занятие; уот ыла кэлбит кэриэтэ= прийти за чем-л. в большой спешке (букв. всё равно, что прийти за огнём); уот ыстанарын (или ыстаммытын) курдук вдруг, неожиданно, внезапно; уотта тут = освещать (напр. лучиной, свечой); уот харахха (эт=) в самый раз, точно (сказать); уоту көрөн олоробут или уот диэки көрбөт буолан олоробут у нас кончились продукты; варить нам стало нечего (букв. мы уже (больше) не смотрим на огонь); уотун умуруор= подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чьё-л. пламя); харах уота а) острота зрения; б) блеск в глазах; в) пронизывающий взгляд.