и. д. от ылсыс II; үлэтигэр ылсыһыы бөҕө он показывает завидное усердие в работе.

м. в разн. знач. кыраадыс; угол в 45 градусов (45°) 45 кыраадыстаах (45°) муннук; термометр показывает 35 градусов (35°) ниже нуля термометр нультан аллара 35 кыраадыһы (35°) көрдөрөр.

побуд. от бык = 1) высовывать, показывать; таһырдьа быктар= высовывать наружу; былыттаах халлаантга быктарбат фольк. он не показывает облачному нёбу (свою дочь, т. е. воспитывает её в холе, неге и одновременно в строгости); 2) сказать, говорить, упоминать; быктаран аһар = упомянуть о чём-л. мимоходом.

аат.
1. Тугу эмэ дьоҥҥо көрдөрөн биэрэр киһи. ☉ Тот, кто демонстрирует, показывает людям что-л. (напр., кино, фокусы). Киинэ көрдөрөөччү. Фокус көрдөрөөччү
2. кэпс. Эмчиккэ доруобуйатын көрдөрөр киһи. ☉ Пациент
Харах бырааһыгар көрдөрөөччү элбээбит. — Балыыһаҕа бүгүн даҕаны көрдөрөөччү оҕонньоттор-эмээхситтэр элбэхтик сырыттылар. В. Протодьяконов
◊ Истиэпэн көрдөрөөччүтэ мат. — истиэпэн олоҕо хаһыс истиэпэҥҥэ үрдэтиллэрин көрдөрөр чыыһыла. ☉ Показатель степени
Биир чыыһыла истиэпэннэрин үөскэмэ ол чыыһыла төгүллэһээччилэр истиэпэннэрин көрдөрөөччүлэрин сууматыгар тэҥ көрдөрөөччүлээх истиэпэнигэр тэҥ. БАН А

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын предмет уһук өттүгэр туһуламмытын эбэтэр оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В дательно-местном падеже показывает, что действие направлено на конец, удаленную точку чего-л. или совершается в конце, на удаленной точке чего-л.
Күн тиит баһыгар ойдо. А. Федоров. Уҥуоргу тыа баһыгар – Убаҕас салгын Унаар күөх буруо буолан Унаарыйан түспүт эбит. Нор. ырыаһ. Көрүдүөр баһыгар гитара Грузия кыыһын кэриэтэ, оргууй намылыйара. П. Тулааһынап
2. Туттуу түһүккэ хайааһын оҥоһуллар, тарҕанар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В орудном падеже употребляется при обозначении предмета, на котором совершается, распространяется действие
Бары сир баһынан аатырдын, Баатырдын, үйэҕэр баатырдын! Дьуон Дьаҥылы
Биллэригин баһынан Били оҕо саҥата эмиэ иһилиннэ. И. Чаҕылҕан
Тыа баһынан күн саһарҕата тыган, тахсан иһэрэ. Эрилик Эристиин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын саҕаланар, тэйэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В исходном падеже употребляется при обозначении предмета, от которого начинается, удаляется действие
[Үүттүүрэп:] Чэ, хата сөпкө эттиҥ (уҥа орон баһыттан чымадаан иһиттэн үс иһит арыгыны остуолга уурар). Эрилик Эристиин. Хара сүүрүктэрим хампы хаамсан, Хамчаакы тайҕа баһыттан Ханыыларын булсуһар буолан бардылар. Саха фольк.

ситим т.
1. Болдьох салаа этиилэри эбэтэр болдьох араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных условия и оборотов (если, а если)
Үчүгэй баар буоллаҕына, ханна да куотуо суоҕа. Софр. Данилов
Билигин ыраахтааҕы суох буолбут буоллаҕына, аны кини бэчээтэ күүһэ да суох. Амма Аччыгыйа
Суруксут иһэр буоллаҕына, оттон... тугу гына олороҕутуй? Н. Якутскай
2. Этиилэри эбэтэр этии чилиэннэрин утарыта тутан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных и самостоятельных предложений, выражая значение сопоставления и выделения (а, что касается, в то время как)
Солко [киһи аата] үс ыанар ынахтаах, миэхэ буоллаҕына биир. С. Ефремов
Барыта, бүтүн биир чиэппэр ааспытын үрдүнэн, саҕалана эрэ сатыыр. Күн-дьыл буоллаҕына тохтоло суох ааһан иһэр. Софр. Данилов
Турахин эдэр ойоҕо буоллаҕына хайы-үйэ сарыысса буолбут курдук хоҥкулдьуйан хамсанан баран, сылабаар чаҕылыгар күлүгүн көрүннэ. Эрилик Эристиин
Ытарынан буоллаҕына, тииҥи хараҕыттан атын өттүгэр түһэрбэт. Багдарыын Сүлбэ
△ Оттон диэн ситим тылы кытта үгүстүк холбоһон утарар суолталаах дэгэттэнэр. ☉ При сочетании с союзом оттон приобретает противительное значение
«Дьэ, кэпсээ», — диэн Мундербек иилэ хабан кэпсэтэн барда, оттон Абдуркулла буоллаҕына аһыммыт хараҕынан көрөн иһиллээн олордо. Эрилик Эристиин
Оттон сытар киһи буоллаҕына төбөтүн биллэ-биллибэттик хамнаппахтаан, аатын истибитин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Онтон саахар буоллаҕына ити биһиги сиргэ үүннэрэр сүбүөкүлэбититтэн тахсар. Суорун Омоллоон
3. Утарыта суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения противоположных по смыслу предложений (а, но, наоборот, напротив)
Эбэм миигин таптыыр, эн буоллаҕына таптаабаккын. «ХС»
Кини маҥнай Академияҕа кыыһыра санаабыта: биир кэпсэтиигэ лабораторияны көһөрүөх буолаллар, иккис сырыыга буоллаҕына, обсерваторияны бүттүүнүн сол лабораторияҕа бас бэриннэрээри гыналлар. В. Яковлев
Онтон барытыттан Софья Павловна уонна киниэхэ сүгүрүйээччилэр күлсэллэрэ, онтон Фома буоллаҕына итиигэ-буһууга киирэн олус эрэйдэнэрэ. «ХС»
4. Инники этиллибит этиигэ кини ис хоһоонун толорор, сайыннарар, быһаарар суолталаах этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения предложения, дополняющего, поясняющего высказанную мысль (а). Өрүһүнэн устан истилэр, Өрүстэрэ буоллаҕына сүүрүгэ сүрдээх
□ Саамай сөпкө гыммыккын
Бэйэтэ буоллаҕына күннээҕинэн олорор. «ХС»
Урут, сырыттах ахсын, тугу эмэ үлэлии, имитэ, иистэнэ олорор буоллаҕына, билигин — суох. «ХС»
5. Да эбиискэни кытта туттуллан, үксүгэр төннүктүүр салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ С частицей да употребляется для присоединения чаще всего уступительных придаточных предложений (хоть, хотя)
Кини билигин миигин аһыммат да буоллаҕына, ол баата суох. Д. Таас
Иирсээн-айдаан диэн... Баар да буоллаҕына, ол эйиэхэ туох сыһыаннаах буолуой? Софр. Данилов
Кырдьык, оннук тутулук баар да эбит буоллаҕына, ол иккиэйэх суолтан — ууттан уонна тымныыттан. «ХС»
6. Туох эмэ (хай.) буолуутун усулуобуйатын көрдөрөр. ☉ Показывает условия протекания действия
Абдуркулла! Мин сүрдээхтик аччыктаатым, куулгун көр эрэ, туох эмэ баар буоллаҕына, иккиэн сиэх! Эрилик Эристиин
[Лэкиэс:] Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбото чахчы. Т. Сметанин
Көрө түһээт, төннүөҕүм, Чугас эбит буоллаҕына, Сотору хоҥнуллуо, Ыраах эбит буоллаҕына, Бу манна хонуллуоҕа. Эллэй

1. туохт.
2. Тугу эмэ оҥоро үөрүйэх буол, сөпкө, таба оҥор, быһаар. ☉ Обладать способностью к чему-л., находить верное решение чего-л., уметь что-л. Ыл, тукаам, сатаан кэпсиир киһи кэпсээн биэр. Амма Аччыгыйа
   Кини сүр мындыр, тугу барытын сатыыр. Болот Боотур
   Хотугу муора кытылыгар үөскээбэтэх киһи маннык тумаҥҥа түбэстэҕинэ сатаан айанныыра саарбах. Н. Якутскай
   Кини, аны санаатахха, оҕо санаатын сатаан тутар үчүгэй педагог эбит. Суорун Омоллоон
3. Бэйэҥ тускар тугу эмэ тап, барыстааҕын, сүүйүүлээҕин бул. ☉ Находить выигрышный для себя путь, способ осуществления чего-л., уметь добывать себе выгоду
   «Хамыһаар» ойоҕо сатаабыт [кырыыса уутугар иһит тоһуйан], биһиги курдук биир уһааччык ууга уон солкуобайы кутан биэриэ дуо? Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Үөрэнэн хаалбыт хайыыр эрэ идэлээх буол (хол., үгүстүк күлэр, саҥарыа да суохха саҥарар уо. д. а.). ☉ Отличаться какой-л. особенностью, привычкой (напр., смеяться, говорить много). Күлэн сыһыгыратары кини уруккуттан сатыыр
   △ Туох эмэ туһунан санаалаах, өйдөбүллээх буол (үксүгэр урут сыһ. туохт. ф-гар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Иметь представление о чём-л., знать, понимать что-л. (обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   Хайгыыр, сөпсүүр, сэргиир диэни Хаһан даҕаны сатаабат. Күннүк Уурастыырап
   Оттон Ньургууна тоҕо эрэ ордук курус. Сатаан үөрбэт, дьолу билбэт буоллаҕа дуу? А. Сыромятникова
   Махтанары сатыыр киһи Сатаан төлүүр ытык иэһин. И. Гоголев
5. Кэрэйимэ, кэрэйэ санаабакка оҥор (куһаҕаны, саарбаҕы). ☉ Быть способным на дурные поступки. Халыыры, охсуһары, арыгылыыры сатыыр киһи. Өстөөх өлөрөрү-өһөрөрү эрэ сатыыр
   □ Оччотооҕу бириискэлэр илэчиискэлэрэ тугу оҥороллорун барытын оҥороро, тугу сатыылларын барытын сатыыра. Л. Попов
6. Кыайан оҥорор кыахтаах буол; кыаллар кыахтаах буол (сүнньүнэн урут сыһ. туохт. ф-тыгар буолб. ф-лаах туохт. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Быть в состоянии, мочь сделать что-л. (о человеке и живых существах); быть исполнимым, возможным (о каком-л. деле; обычно употр. в ф. деепр. на -ан в сочет. с отриц. гл. и имеет отриц. знач.)
   [Уоһук:] Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
   Киһи да сатаан кэпсиэ суох быһыылара бааллар. П. Ойуунускай
   Хомуһа хойуута бэрт, киһи сатаан хаамыа суох. Амма Аччыгыйа
   [Маай] хайдах махтаныан сатаан булбата. Суорун Омоллоон
7. кэпс. Буолбат формаҕа «сүгүннээмэ, сүгүн гыныма» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В отрицательной форме употребляется в значении «неотступно беспокоить когочто-л. чем-л., не давать кому-л. житья, покоя». Бу киһи миигин сатаамаары гынна. Дьону сатаабаккатыгар тиийдигит
   □ Саанар сурахтаахтара
   Сатаамаары гыннахтара. Албыннаһан көрүөх баҕайы дуу. Айталын
8. Билиҥҥи кэмнээх аат туохтуур туттуу түһүгэр буолуу сыһыатын суолтатыгар «төһө табарбынан (табаргынан, табарынан…)» диэн өйдөбүллээх туттуллар. ☉ В форме орудного падежа причастия настоящего времени употребляется в функции наречия образа действия со значением «как умею (умеешь, умеет…)»
   Микиитэ төһө сатыырынан кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Дьон бары кыратыттан улаханыгар тиийэ түбүнэн тахсаллар ээ …… ким төһө сатыырынан, ким төһө күүһэ кыайарынан. Н. Заболоцкай
   [Атыыһыттар] төһө сатыылларынан бу тууһу хостотон …… атыыга таһаараллара. И. Данилов
9. көмө туохт. суолт.
10. Туох эмэ кыаллан биэрбэти, туолбаты оҥорорго сорунан көрөрү ыйар. ☉ Обозначает попытку совершить действие, выраженное деепричастием на -а
    [Кулаковскай] киһи, уопсастыба олоҕор тыл суолтата олус улаханын биһиэхэ өйдөтө сатыыра. Суорун Омоллоон
    Тогойкин, дьиҥэ, хайа үрдүгэр тахсыан баҕаран, сылтах була сатыыр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
    Кини төрүт даҕаны дьон иннигэр түһэ сатыыр идэтэ суоҕа. Софр. Данилов
    Оҕолор охто сытар киһини өйөөн туруора сатыыллар. Н. Якутскай
11. Туох эмэ сөбүн элбэхтик, лаппа толорутук оҥоһуллубутун бэлиэтиир. ☉ Обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, осуществлено в достаточно полной мере. Быйыл өрүһүнэн таһаҕас кэлэ сатаата. Ыһыах аһын аһыы сатаатыбыт
    □ [Дьаакып:] Эдэр бэйэм кырдьыахпар диэри үлэлии сатаатым да, байбатым. А. Софронов
    [Күөх Көппө] саас хойут баҕайы, …… отут муунта бурдугу бу ыспыта. Онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
    Научнай да өттүнэн — хааччыйа сатаабыттара — үлэ саҕаламмытын иккис сылыгар номнуо наука түөрт хандьыдаата баар буолбута. В. Яковлев
12. баран диэн тылы кытта туттулуннаҕына тугу эмэ оҥоруу аһара барбытын, наһаатыгар тиийбитин бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словом баран обозначает то, что действие, выраженное деепричастием, произведено в чрезмерной степени, достигло предела
    Үс нүөмэрдээх трамвай …… кэллэ. Дьон, туола сатаан баран, киирэр аан тула иилистибиттэр. Амма Аччыгыйа
    Муус, өрүс хаатыгар кыайан баппакка, булчуттар сытар арыыларын анныгар кэлэн симиллэ сатаан-сатаан баран, барбат да, кэлбэт да буола харан хаалбыт. Н. Заболоцкай
    [Холкуостаахтар] бурдук өлгөм дохуотун үллэстэн, …… сэлиэһинэй алаадьытын кырыытынан «хаалыы» сатаан баран салтылар. М. Доҕордуурап
13. сыта, олоро, көһүтэ, истэ курдук тэҥҥэ сыһыат туохтуурдары кытта урут сыһыат туохтуур форматыгар ситимнэһэн, тугу эмэ гынартан салгыыны бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы типа сыта, олоро, көһүтэ, истэ в форме деепричастия на -ан (сатаан) показывает, что исполнение действия наскучило, надоело кому-л.. Олоро сатаан баайыы баайабын. Сыта сатаан буолары-буолбаты кэпсэтэбит
    □ [Баһылай:] Биһиги тоҕо өр буолла диэн күүтэ сатыы олоробут ээ. А. Софронов
    Тэһийэ сатаан сорох дьон аһыыр, сорохтор кэл да бар буолаллар, дьахталлар таһаҕастарын маныыллар. Н. Габышев
    ♦ Көрө сатаа кэпс. — кими-тугу эмэ абааһы көр, хараххын ааллар. ☉ Относиться предвзято к кому-чему-л., быть пристрастным к кому-л.. Эн миигин көрө сатыыгын быһыылаах, наар миигиттэн иҥнэҕин
    □ [Кэтириис:] Ол мин биир ынахпын көрө сатаатаххына, хайыыр эбиккин! [Лэкиэс:] Ол эн ынаххын мин эмиэ тоҕо көрө сатаатамый. С. Ефремов
    ◊ Аҕала сатыы-сатыы (сатаан) көр аҕал
    Аҕала сатаан күл да күл буолар. Н. Габышев
    ср. тув. шыдаар, с.-юг. чыта, бур. шадаха, монг. чадах ‘мочь, быть в состоянии, уметь’, хак. сыда ‘терпеть; быть в состоянии что-л. сделать; осилить, побороть’, алт. чыда ‘терпеть, выдерживать, выносить; быть в состоянии что-л. сделать, справляться’

1. туохт.
2. Ыраахтан бэттэх диэки сыҕарый, хамсаа; сыҕарыйан ханна, туохха эмэ тиий. ☉ Приходить, приезжать, прибывать, подходить
   Кэлэн аһааҥ. Сөмөлүөтүнэн кэллим.  Семен Иванович туран остуолга кэллэ. Т. Сметанин
   Биһиги тааҥкаларбыт лүһүгүрэһэн кэллилэр. Т. Сметанин
   От-мас көҕөрөн, көтөр-сүүрэр кэлэн барбыта. И. Данилов
3. Ханна эмэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Түүн үөһүн саҕана аҕалара кэллэ. Суорун Омоллоон
   Кини тас Монголияҕа кэлбитэ ыраатта. Эрилик Эристиин
   Ол саас көтөрсүүрэр хойуутук кэлбитэ. Т. Сметанин
4. Кэм, дьыл көстүүтүн туһунан: буол, саҕалан. ☉ Наступить, настать (о времени, состоянии)
   Саас кэлэн, хаар ууллан, чалбахтар тахсаллар. Эллэй
   Хаар кэлээри гыммыт: сир никсийбит, отмас налыйбыт, көтөр-сүүрэр чычаарбыт. Болот Боотур
   Бар дьон ардах кэлээрэй диэн утаппыттыы баҕараллар да, халлаан ардыах быһыыта биллибэт. М. Доҕордуурап
   Кинилэргэ эбиэт кэмэ кэллэ: миин истилэр, эт сиэтилэр. Софр. Данилов
5. Туһааннаах сиргэ тиэрдилин, баар буол. ☉ Доставляться, быть доставленным куда-л. Ыраахтааҕыттан киһиэхэ эрэ мэтээл кэлбэт. Н. Неустроев
   Аармыйаҕа сылдьар кыра уолуттан сурук кэлэн тоһуйбут. Софр. Данилов
   «Доҕоруҥ ньургуннук өллө», — диир соһумар биллэрии кэлбитэ. Эллэй
   Көмө күүппэтэх сирбиттэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
6. Иннигэр көстө түс, бу баар буол (хол., тиийиэхтээх сириҥ). ☉ Появляться, показаться, возникать, являться глазам (о местности)
   Ойуур бүтэн, оллурдаахболлурдаах киэҥ сир кэллэ. Т. Сметанин
   Тиийиэхтээх сирэ кэлбэт, Дьиҥэ, уол суолун билбэт. Күннүк Уурастыырап
   Иннигэр сотору соҕус үрэх көҥүһүн муостата кэлиэхтээх. М. Чооруоһап
7. Тарҕанан, киһи муннугар биллэр буол, тунуй (сыт туһунан). ☉ Достигать кого-чего-л., доноситься (о запахе)
   Бу күөх окко олор, сэгээр, мутукча сыта манна кэлэр. Эллэй
   Буруо сыта кэлэр. И. Гоголев
   Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр. Н. Павлов
8. Иһиллэр буол, иһилин. ☉ Достигать слуха кого-л., раздаваться, доноситься (о звуке)
   Бэйи, бу хантан муусука тыаһа кэлэрий? Суорун Омоллоон
   Тэлиэгэ тыаһа улам чугаһаан, кинилэр диэки кэлэн иһэр. Эрилик Эристиин
   Тыас субу кэллэ. Р. Кулаковскай
9. Тарҕана тык, тиий (сырдык, сылаас). ☉ Греть, светить, доходить до кого-чего-л., достигать кого-чего-л. (о тепле, свете)
   Үрүҥ күн сырдыга биһиэхэ тыкпатаҕа, оттор уоппут сылааһа биһиэхэ кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
   Бу ыас хараҥаҕа аҥаардас сулустартан эрэ сырдык кэлэр дии санаама. В. Яковлев
10. Дьэҥкэ, ырылхай буола үөскээн таҕыс, чопчу билин (хол., санаа). ☉ Возникать, приходить, появляться (напр., о желании, мысли)
    Ол кэмнэр, ахтыллан, мин өйбөр кэлэннэр, Оҕо саас оһуордаах күннэрин санаатым. Күннүк Уурастыырап
    Сеня бүгүҥҥү күннээҕи эрэйдэммит сылаата кэлэн эмискэ саба түспүттүү, илиитэ-атаҕа сэниэтэ суох буоллулар. Н. Лугинов
    Николай Гаврилович онуманы сэһэргэһиэх санаата кэлбитэ. П. Филиппов
11. Төһө эрэ буолан таҕыс (туох эмэ түмүгэ курдук). ☉ Получаться; доставаться; добываться (о чем-л. как результате деятельности)
    Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэр. Саха фольк. Бу дойдуттан сааһыгар аҕыс уон бугултан ордук кэлбитин өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
    Сыл тахсар аһа кэлэн, Оҕонньор үөһэ тыынар. Күннүк Уурастыырап
12. Эбилин, баар таһымҥыттан элбээ. ☉ Увеличиваться в объеме, прибывать (о воде)
    [Өрүскэ] бөлүүн уу кэлбит. Амма Аччыгыйа
    Лоҥкуудаҕа үс сыл субуруччу уу кэллэ. М. Доҕордуурап
13. Ханнык эмэ хайааһын, быһаарыы кэнниттэн тугу эмэ ситис. ☉ Достигать, добиваться чего-л. (в результате каких-л. действий), приходить к чему-л. (решению, выводу)
    Саха норуота манныкка [албан аакка] бэйэтин героизмын уонна тулуурдаах сыратын түмүгэр эрэ кэлбитэ. Суорун Омоллоон
    Маннык түмүккэ кэллэ. Н. Габышев
    Өр кэпсэттилэр да, ханнык да быһаарыыга кэлбэтилэр. Н. Заболоцкай
14. Туох эмэ иһиттэн, быыһыттан таска таҕыс. ☉ Выступить, проступить, показаться (о чем-л. жидком); навернуться, набежать (напр., о слезах)
    Бурхалей хараҕын уута халыйан кэлэр. Эрилик Эристиин
    Сыыҥтаан бар гыннарда. Муннуттан кэлбити кэрэхсээбиттии, ытыһын одууласта, …… түргэнник илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
    [Ынах эмиийиттэн] туох да кэлбэт, хааппыланан эрэ тахсар, сыстаҥнас баҕайы. В. Яковлев
15. кэпс. Кимиэхэ эмэ кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
    [Күлүк:] Ол кыыһын мин билсэн, кини миэхэ кэлиэх буолан, мин кинини хайаан да ылыах буолан, тыл бэрсибиппит. А. Софронов
    Ол кыыс сөбүлээбэт буоллаҕына миэхэ кэлиэ суоҕа. Н. Неустроев
    Итэҕэйэбин барытын, Анфиса. Хайдах бааргынан — кэл миэхэ! Н. Габышев
16. кэпс. Ханыылаахтык, элбэхтик үөскээ, ууһаа. ☉ Размножаться, плодиться, множиться
    Аҕам аах сүөһүлэрэ кэлбэккэ дьадайан испиттэрэ. Суорун Омоллоон
    «Кэлбэт ыал, — диир норуот номоҕо, — Иирсээннээх буолааччы өрүүтүн». Р. Баҕатаайыскай
    [Чугас урууларын] быһа холуйан, алта уонча киһи буолуо диэччи. Сахалыы быһатын эттэххэ, кэлбит ийэ ууһун киһитэ эбит. «ХС»
17. көмө туохт. суолт.
18. Хайааһын эмискэ, соһуччу саҕаланарын эбэтэр оҥоһуллар күүһэ эбиллэн иһэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает неожиданное начало или энергичное нарастание какого-л. действия
    Өрүс икки өттүнээҕи хайалар чабырҕайдарыгар уоттар умайан кэллилэр. Суорун Омоллоон
    Уолчаан уһуктан чэмэличчи көрөн кэлэр. Н. Якутскай
    Эмиэ куттал улаатан кэллэ. Эрилик Эристиин
    Бириэмэ-бириэмэнэн кыдьыгыран, уҥуоҕа кыйыттан кэлэр. М. Чооруоһап
19. Хайааччы биир туруктан атын турукка киирэрин көрдөрөр. ☉ Показывает смену состояния (названного основным гл.)
    Микиитэ уһуктан кэлбитэ, хараҥа буолбут. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана иэдэстэрэ итийэн кэлбиттэрин биллэ. Софр. Данилов
    Чыычаах [киһи аата] өйдөнөн кэллэ, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
    Ганята күлэрэ …… эбии бэргээн кэллэ. В. Яковлев
    Ытыы туран эмиэ күлэн кэллим. Н. Тарабукин (тылб.)
    ♦ Букатын кэлбиттии (кэлбит курдук) — хаһан да өлбөт, куруутун тыыннаах сылдьар курдук. ☉ Будто навечно пришел на эту землю, будто бессмертен
    Кини курдук бу орто дойдуга букатын кэлбиттии сананар киһи суоҕа эбээт! В. Гаврильева. Бэттэх кэлиэх курдук — ама буолуох, үтүөрүөх курдук. ☉ Есть надежда на выздоровление
    Үп, кэлэрин ыллаҕына… Оҕом бэттэх диэки кэллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
    Иһэ кэлбит көр ис IV. [Ынах] Буугунуур, Бууннуур, иһэ кэлбэт, Иэтэн биэрбэт. С. Тимофеев
    Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолла — көр баҕана. Кэлэр сирэ кэлии үүтэ, барар сирэ баҕана үүтэ буолан, санаа бөҕөҕө түһэн, түүн үөһүн саҕана саҥардыы нухарыйан эрдэҕинэ, ааны тоҥсуйан дирбийдилэр. Р. Кулаковскай
    Кэлэр сирбит кэлии үүтэ, барар сирбит баҕана үүтэ буолан муҥурданан, имик-самык оһохпут иннигэр ыар-баттык санааҕа ылларан олорбуппут. А. Кондратьев. Кэлэри кытта кэлсэр, барары кытта барсар — биир сиргэ таба олорбот, кэл да бар буолар киһи (оҕо). ☉ Непоседа (о ребенке). Кэлэри кэтэҕиттэн туппут, барары баһыттан туппут — тугу эмэ (хол., үлэни, сырыыны) дуона суоҕунан моһуоктуур, атахтыыр. ☉ Тормозить дело всякими пустяками. Санаата кэлбэт — кими-тугу эмэ сөбүлээбэт; гыныан баҕарбат, баҕата суох. ☉ Нет желания делать что-л.; душа не лежит к кому-чему-л.
    Собо диэн кэлээхтиэ дуо, быйыл балык мөлтөх быһыылаах. Эбэ тоҕо эрэ санаата кэлбэтэх. Н. Неустроев
    Дьиэтин иһигэр ону-маны үлэлиэн санаата кэлбэт, туппута барыта илиититтэн мүччү түһэр. «ХС»
    Мантан ыла саҥата суох сырыттылар. Бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтиһиэхтэрин да санаалара кэлбэт. «ХС». Санаата кэлэн — ис сүрэҕиттэн баҕаран, өрө көтөҕүллэн. ☉ Охотно, с охотой, желанием, рвением, настроением (делать что-л.)
    Ыанньыксыттар санаалара кэлэн, үлэлэрэ-хамнастара күүрэн, күүркэйэн истэ. С. Никифоров
    Дьиҥинэн ыллахха, Сергей звеневодтуон сөп этэ, санаата кэлэн баарынан-суоҕунан үлэлиэ этэ. В. Яковлев
    Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын бэрт өр үйэлээх, модьу-таҕа, үчүгэй гына оҥороро. К. Уткин
    ◊ Уута кэллэ — утуктаата, утуйуон баҕарда. ☉ Клонить ко сну
    Ыстапаан сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
    Күөрэгэй хамсаабакка олорор буолан уута кэллэ. Т. Сметанин
    Ананий хас да хонукка утуйбатах буолан, уута кэлэн хараҕа силимнэһэ-силимнэһэ, утуктаан барда. М. Доҕордуурап
    др.-тюрк., тюрк. кэл, гел

туохт.
1. Туох эмэ иһиттэн таһыгар бар, тас өттүгэр уларый. ☉ Выходить из чего-л., покидать пределы чего-л.. Дьиэттэн таһырдьа таҕыс. Хостон таҕыс. Олбуортан таҕыс. Ууттан таҕыс
□ Сөмөлүөттэн тахсыбыт эдэр киһи аатын истэн эргиллэ түстэ. И. Данилов
Тыаҕа киирэрбин кытта ойуур иһиттэн бөрө ыстанан таҕыста. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ өһөн эрэр уот кыыма үөлэс устун өрө ойон тахсар. «Чолбон»
2. Алын, сүүр; чаалыйан көстөн кэл (хол., хаан, көлөһүн, сир анныттан уу). ☉ Выступить, появиться, проступить (напр., о крови из раны, поте, воде из-под земли)
Ардахтаахха, баһаалыста, Аллан тахсар бадараана. Күннүк Уурастыырап
Киһи эрэ буоллар харыаһынным — Сүрэҕим ньүөлүйдэ, Хаһан да тахсыбатах Хараҕым уута халыйан кэллэ. С. Зверев
Бурхалей өйдөөн көрбүтэ, Ахмет уҥа атаҕынааҕы хаатыҥка бүтэй хаан өтөн тахсыбыт. Эрилик Эристиин
3. Күөл, өрүс үөһүттэн кытылга бар; сыһыыттан, алаастан тыатыгар бар, тыаҕа киир. ☉ С середины водоёма выходить на берег; с поляны, аласа отправляться в лес, заходить в лес
Тыаҕа таҕыстахха Тыас-уус суох, Толооҥҥо киирдэххэ Тойук-дорҕоон суох. А. Софронов
[Чүөчээски суруктары] сулбу тардан ылан, тыаҕа тахсан аахта. Суорун Омоллоон
[Долгуннар] Дьиэрэҥкэйдии сырсаллар Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ туораан (хол., күөлү, өрүһү, сыһыыны эҥини), уҥуоргу өттүгэр баар буол. ☉ Переходить, переезжать, переправляться через что-л.; оказаться на другой стороне чего-л. (напр., реки, озёра, поляны)
Аанчык, муус чараас да буоллар, бүгүн үрэх уҥуор тахсарга сананна. Т. Сметанин
Чүөчээски маныаха кыһаммата, хата Түргэнин ыҥыра-ыҥыра, далаһа устун тахсан истэ. Суорун Омоллоон
Биэрэккэ дылы хайа тэбэн тахсар муус дьирбиитэ көһүннэ. Т. Сметанин
Наахаралар толоон уҥуор тахсан, …… кэннилэрин хайыһан көөртөрө, умайбыт дьиэ таһыгар дьон хаһыытыы-хаһыытыы, адаарыҥнаһа тураллар эбит. Эрилик Эристиин
4. Тугу эмэ супту, дьөлө көтөн аас (хол., буулдьа туһунан); иһиттэн хамсаан чорбойон таҕыс (хол., тоһоҕо). ☉ Проходить сквозь что-л.; торчать с другой стороны, выйти на другую сторону чего-л. (напр., о гвоздях)
Буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
Иэччэх тоһоҕото тахсарын киһи барыта билэр. Н. Лугинов
5. Үөс, киин сиртэн кытыы сиргэ бар. ☉ Отправляться из центра на периферию, из оживлённого места в глубинку
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Эн ийэҕин кытта чомбааччы тыаҕа тахсан Егор Егоровичтаахха олорунан кэбис. С. Ефремов
Киэһэ кэлэн хоноот, сарсыарда нэһилиэккэ тахсар буоллум. Н. Заболоцкай
△ Дьиэттэн-уоттан, олох сиртэн тэйиччи эбэтэр ыраах быстах кэмҥэ бар (хол., бултуу үрэххэ, тыаҕа). ☉ Временно отлучиться от постоянного места жительства, дома, семьи (обычно на охоту в глухое место, в тайгу)
Саҥа саҕынньах кэттилэр Үрэххэ тахсар булчуттар. Эллэй
Күһүөрү соҕус иккиэ буолан Силээннээх үрэҕэр тайахтыы таҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыра уолаттара сыл аайы Илин үрэххэ бултуу тахсаллар. Эрилик Эристиин
Кини дьонугар таарыйбакка эрэ пиэрмэтигэр таҕыста. А. Фёдоров
6. Хантан эрэ кэлэн (хол., муораттан, уу түгэҕиттэн, күөлтэн) баар буол, хойдон кэл (хол., балык). ☉ Появляться в большом количестве (из глубин моря, озёр — о рыбе)
Балык аанньа тахсымына, таһаҕас тиэйиллиминэ Усуйаана, Аллайыаха олохтоохторо сутаабыттара үһү. И. Федосеев
Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.)
7. Үүнэн сиртэн-буортан бык; өрө үүнэн силигилээ. ☉ Показаться из-под земли, прорасти (о растениях); высоко вытянуться, пойти в рост
Күөх от өссө тахса илик. Суорун Омоллоон
Үрүҥ түнэ сонноох уолан киһи кинилэртэн чугас, хойуутук симэ үүнэн тахсыбыт сиһик төрдүгэр саһан, дьоннор хас хамсыылларын ааҕа одуулуу сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
8. Киһи, сүөһү этигэр улаатан болчойон көһүн (хол., кутургуйа). ☉ Появиться, вскочить (напр., о фурункуле); выступать, выдаваться (напр., о развитых частях тела). Искэн тахсыбыт. Кутургуйа тахсыбыт
□ Чэчэгэйдэрин тымырдара көппөрүһэн таҕыстылар. А. Фёдоров
Кутургуйаны ыкпатахха иккиһин тахсар диэн саха өһүн хоһооно баар. Т. Сметанин
Куппут курдук толору быччыҥнардаах, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, …… сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
9. Аллараттан үөһэ, үрдүккэ ытын, өрө бар (хол., хайаҕа, сыырга). ☉ Подниматься, карабкаться снизу вверх, на высоту, возвышенность
Аҕаа, мин хайаҕа тахса сырыттым ээ. Н. Неустроев
Эһэ [тииккэ] тахсан истэ, адьас чугаһаата, сотору мутук быыһынан сирэйэ мырбас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Көмүс былыт кытыытыгар Эмискэ сындыыс уотунуу сырбайан халлааҥҥа аракыата мүччү ойон таҕыста. М. Доҕордуурап
10. Саҕахтан быган сырдат эбэтэр халлааҥҥа көһүн (күн, ый, сулус, былыт туһунан). ☉ Показаться из-за горизонта, над горизонтом, взойти, появиться на небе (о небесных светилах, облаках)
Үрүҥ былыт өрүкүтэн үөмэлэһэн таҕыста, халлаан оройугар хара былыт ханыылаһан барда, хоҥор былыт куорхайан таҕыста да, дьэ сүрдээх сүүнэ улахан тыал буолла. Ньургун Боотур
Илинтэн тыал турдаҕына Уулаах былыт тахсыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Халлааҥҥа сулустар бычыгыраан таҕыстылар. Н. Габышев
11. Этилин, дьоҥҥо иһилин (тыл, саҥа туһунан). ☉ Быть произнесённым, вырваться из уст (о словах, речах)
Киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат (өс ном.). Кэнники билтим: Атаһым, ыалым Арамаан ааһан, Арыычча тахсар «Айыкка…» диирбин Аһына истэн, Алаһа дьиэбэр Аҕалбыт этэ. Эллэй
Бу тылы тэрийээччилэр бэрт ыраах атын куораттарга баар этилэр, оттон бу хаһаарыма иһигэр ол Абдуркулла айаҕыттан тахсыбыта. Эрилик Эристиин
12. Тыырылын, үктэн; хайа эмэ диэки салаллан бар (суол туһунан). ☉ Быть проложенным, протоптанным; выходить, поворачивать в какую-л. сторону (о путях, дорогах). Хопто кыыл дэбдиргэлээх, Хоптоох-дьиптээх, Хомуһун илбистээх Кураанах улуу Куктуй хотун [аартык] Куукунаан-куохсуйан тахсыбыт эбит… П. Ойуунускай
Хайдах эрэ элбэх суол тахсыбатар диэбиттии, кэнники киһи инникитин суолугар биир олук үктэнэн барбыт [кыраныыссаны кэһээччилэр тустарынан]. Н. Якутскай
Баран истэххитинэ биир суол уҥа тахсыа, ону батыһымаҥ, хаҥас суолу батыҥ. Күндэ
Ханан да суол тахсыбатах, Хаарбыт ньуура алдьамматах. И. Петров
13. Саҕалаа, турун эбэтэр тохтобул, сынньалаҥ кэнниттэн салҕаа (үлэҕэ турунуу, үлэлээһин туһунан). ☉ Приступать к работе, возобновлять её после перерыва, выходить на работу. Үлэҕэ таҕыс. Дьуһуурустубаҕа таҕыс
□ Типография оробуочайдара тахсыбатылар — хаһыат мэлийдэ. Амма Аччыгыйа
Бэчээт үлэһиттэрэ собостуопкалаан үлэҕэ тахсыбакка сыппыттара. Онуоха эбии иккис пехотнай рота саллааттара, эмиэ собостуопкалаан, харабылга тахсыбатахтара үс хоммута. Эрилик Эристиин
14. Хааттан, сүрүнтэн таһымнаан таһынан бар, атын эйгэҕэ тарҕан. ☉ Нарушать обычную меру, границу; переполняться, переливаться через край. Өрүс уута ходуһаҕа тахсыбыт
□ Садырыын да чалбаҕа Сайдан тахсыбыта Салаҥ буолар да эбит. А. Софронов
Үрэххэ киирдэҕиҥ аайытын Халаан уу халыйан тахсыаҕа. Баал Хабырыыс
△ Ылыллыбыт кээмэйтэн, халыыптан туораа. ☉ Выходить за рамки принятого
Эмиэ сынаарый халыыбыттан таҕыстыбыт. А. Данилов
15. Туох эмэ сабыыттан ыраастан, көстөр буол, көстөн кэл. ☉ Освобождаться от какого-л. покрова, обнажаться, становиться видимым
Хаар уулла, Харалдьыт таҕыста. П. Тобуруокап
Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Күннүк Уурастыырап
16. Атыыга киир, атыылыырга ананан дьон көрүүтүгэр баар буол (табаар туһунан). ☉ Быть выставленным на массовую продажу. Маҕаһыыҥҥа табаар бөҕө тахсыбыт. Ырыынакка саҥа хортуоппуй тахсыбыт
□ Оччотооҕуга суолиис куһаҕан буолан, эт итиэннэ үүт атыыга кыайан тахсыбат буолара
А. Яковлев. Атыы-тутуу аһыллан, Саа, чаһы, патефон Салаҥ элбэх тахсыбыт, Араас талба тарҕаммыт. С. Васильев
△ Оҥоһуллан, бэлэмнэнэн, уопсай билиигэ тарҕаа. ☉ Быть изданным, опубликованным; увидеть свет. Хаһыат тахсыбыт. Суруйааччы саҥа кинигэтэ тахсыбыт. Президент ыйааҕа тахсыбыт
□ Мойот Якутскайга тахсар литературнай сурунааллар саҥа нүөмэрдэрин көрүтэлии олордо. Т. Сметанин
17. Туох эмэ кубулуйуутуттан үөдүй, оҥоһулун. ☉ Появиться, получиться в результате каких-л. действий. Сүөгэйтэн арыы тахсар. Биэ үүтүттэн үчүгэй кымыс тахсар
□ Үгүс буолан, тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр
Онтон хайдах курдук быйаҥ тахсыа этэй?! Күндэ
△ Үөдүйэн көһүн, туспа көстүү буол. ☉ Изменить своё состояние под влиянием внешних факторов, преобразоваться. Чалбах тахсыбыт. Ырбыы тахсыбыт
□ Алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Улаатан, ситэн туох эрэ буол. ☉ Превратиться в кого-л. (со временем — напр., вырасти сильным, мужественным)
Эн Хабырыыскыттан үчүгэй киһи тахсыах оҕото. Н. Якутскай
Үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһык дии саныыр иччитэ. С. Никифоров
Киниттэн эмиэ Идилбэй уонна Ээрбэчикээн курдук киһи тахсыахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
18. Хаайыыттан, буруйтан босхолон, көҥүлгэ бар. ☉ Освободиться из мест заключения, выйти на свободу
Күлүгээннээн уон биэс сууккаҕа киирэн тахсыбыт киһи курдуккун. Далан
Эн быыһанан таҕыстаххына, иккиэн бииргэ сылдьыахпыт. С. Ефремов
Хаайыылаахтар көҥүлгэ тахсаллар. И. Бочкарёв
19. Эргэ бар, кэргэннэн. ☉ Выходить замуж
Байбааскы ыйыппыта эбитэ буоллар …… тоҕо тахсыбат буолуой? П. Ойуунускай. Эргэ тахсыбытым да иһин, ээ, оттон тахсан олордоҕум ээ… Күндэ
20. Табыллан бар, көхтөн. ☉ Удаваться, спориться, ладиться. Кэпсэтиилэрэ таҕыста
□ Таптыыр үлэҥ таҕыстар эрэ тохтуоххун баҕарбаккын. Амма Аччыгыйа
Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат. С. Данилов
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. П. Филиппов
21. Эмискэ үөскээ, буолан хаал. ☉ Случаться, возникать, происходить (вдруг, внезапно)
Ячейкаҕа мунньахха, Ньаргыар, мөккүөр тахсарын, …… Хайдах туойбат буолуомуй? Күннүк Уурастыырап
Муҥха балыгын түҥэттиигэ улахан этиһии тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Хата улахан саахал тахсыбатах этэ. Н. Якутскай
22. Ырытыы, ырыҥалааһын түмүгэр көһүн, билин. ☉ Определяться, выясняться, устанавливаться в результате разбора, разбирательства
Учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү ээ. Амма Аччыгыйа
[Дьэкиим:] Кырдьыгым тахсыа диэн эрэммэккэ олоробун, доҕоор. А. Софронов
Баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап
△ Кэлин билин, көбөн-күөрэйэн кэл. ☉ Обнаруживаться с течением времени, по истечении каких-л. сроков
Утумнаах үлэттэн эрэ биһиги, учууталлар, үлэбитигэр туох эмэ түмүк тахсар. Далан. Быыбар тигиллибит дьыалаларын көннөртүү имэрийтэлээн баран, иннибэр нэлэччи ууран кэбистэ. «Бу киллэрдим дьэ… Хайдах көрөн тахсар?» Амма Аччыгыйа
Утуйар саҕана эрэ …… сап иҥиирдиин-баҕастыын орону көбүтүүгэ бэриинэ анныттан таҕыста. Н. Заболоцкай
23. Туохха эмэ кыттаргыттан тохтоо, уурай. ☉ Прекращать своё участие в чём-л., выходить из какой-л. деятельности. Хамыыһыйа састаабыттан таҕыс. Көмүһү сууйар артыалтан таҕыс
□ Икки уол аҕата буоламмын мэниктиир сааспыттан таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
[Сырбай:] Холкуостан тахса-тахсаҕын солуута суох чалыгырыыгын. Амма Аччыгыйа
24. Сөпкө быһаарылын, сөпкө суоттан (хол., ахсаан эппиэтин таһаар); төһө эрэ буол (хол., сыыппаранан, чыыһыланан). ☉ Выходить, получаться (напр., о решении задачи), иметь какой-л. результат (обычно в числовом выражении). Суотум [эппиэтэ] таҕыста
□ [Байбал:] Дьэ, таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
[Онтоон:] Арыыбытыттан төһө тахсара буолла, үс буут тахсыа дуо? [Ыстапааһа:] Ким билэр, үс буут тахсаа ини. Күндэ
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
25. Туох эмэ туһалаах (туһата суох) буол, туһата аҕал. ☉ Быть полезным (бесполезным), приносить пользу. Мантан туһа тахсыа суох
□ Кырдьыга да, наар аллара төкүнүйэ сыппыттан туох туһа тахсыа этэй. Н. Заболоцкай
26. Тохтоо, аас, уурай (хол., тумууну, сылааны этэргэ). ☉ Прекращаться, проходить (напр., о насморке, усталости). Сылаам таҕыста. Тумуута тахсыбыт
□ Дьыбар өссө тахса илик. Эллэй
Аҕам ыттарын тохтотон, биһигини тоҥмуккут таҕыстын диэн тиэрмэстэн сылаас чэй иһэртэ уонна сырса оонньооҥ диэн соруйда. С. Тумат
27. Тугу эмэ аһара бар, аһара түс (үксүгэр сыыппараны, чыыһыланы этэргэ). ☉ Перевалить за какой-л. предел (напр., о возрасте); преодолеть (напр., какое-л. расстояние)
Сидор сүүрбэччэтиттэн эрэ тахсыбыт эдэр уол этэ. Н. Якутскай
Маннык сирдээх-уоттаах сиринэн айаннаатаххына, күҥҥэ муҥутаан түөрт-биэс көһү таҕыстаххына баһыыба. Нэртэ
Кыталыктаах Сэмэн сааһырбыт, түөрт уончатыттан тахсыбыт. А. Сыромятникова
28. көсп. Үрдүк көрдөрүүнү ситис; үүнэн ис (үлэҕэ, дуоһунаска). ☉ Достигать высоких показателей; расти (в работе, на службе)
Бэл мин, саха оҕонньоро, удаарынньыкка таҕыстым. Суорун Омоллоон
Ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
[Иван Иванович:] Хамнаһыҥ үчүгэй. Үрдүк үлэҕэ таҕыстаххына, хамнаһыҥ өссө үрдүө. С. Ефремов
29. -ан сыһыат туохтууру кытта ханнык эмэ түмүктээх хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает результат действия (обычно неожиданный)
Оксии, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Дьэ мааны уусун буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Сеня [эксээмэҥҥэ] эстэн таҕыста. Н. Лугинов
30. -ан сыһыат туохтууру кытта уһуннук эбэтэр мэлдьи буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает длительность или постоянство действия
Хараанай эмээхсин хотонуттан таҕыста да, саҥата суох сытан тахсар. И. Гоголев
Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
[Маайыс:] Олоро түс, аҕаа, сөрүүкээ. Бачча куйааска күнү быһа сүүрэн тахсаҕын. С. Ефремов
31. -ан сыһыат туохтууру кытта эмискэ буолар эбэтэр ураты тэтимнээхтик, күүскэ буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает неожиданное проявление действия или оттенок особой интенсивности действия
Үс хаамыыттан итэҕэһи кылыйар киһи суох буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тугу да билэ илик Туҥуй оҕо буолан, Өһөс санаата Өһөхтөөх хааныгар Өрө үллэн таҕыста. П. Ойуунускай
Мин ыксаатым, мунньаҕым үөрэҕи пропагандалыырын оннугар түҥнэри эргийэн тахсаары гынна. Н. Лугинов
Халлаан, эчи, ырааһын, сырдыгын, дьон, эчи, чиэһинэйдэрин, эйэҕэстэрин диирим. Онтум баара барыта биирдэ тиэрэ эргийэн тахсыбыта. Г. Колесов
♦ Ас тахсыа <суоҕа> көр ас III
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах — обургулар хам буолуохтара баараа. Софр. Данилов
Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Фёдоров
Дууһата таҕыста көр дууһа. Былыр аҕам бокуонньук: «Тукаам, бу дойдуга олорбутум түннүгүнэн тураах көтөн ааспытынааҕар түргэн эбит», — диэхтээн баран, дууһата тахсыбыта. А. Софронов
Дьэ, оттон дууһам тахса илигинэ, бу кэбилээбиккитин иэстэһэн арахсыам буолуо. П. Ойуунускай
Сибилигин дууһата тахсыбыт киһиэхэ луохтуурдар ыспыраапка биэрбэт үгэстээхтэр. М. Доҕордуурап. Дьахтартан тахсыбыт — дьахтары хоонньоһор кыаҕын сүтэрбит (кырдьаҕас киһини хаадьылаан этии). ☉ Он потерял способность иметь связь с женщиной (говорится о стариках с иронией). Дьахтартан тахсыбыт, тылыгар киирбит (өс ном.). Идэтэ тахсыбыт — туохха эрэ ураты дьоҕурдаах, талааннаах эбэтэр баартаах. ☉ Имеющий особую способность, талант в чём-л.; особо удачливый в чём-л.
Көтөрүгэр буоллаҕына идэтэ тахсыбыт суола. В. Яковлев. Илиитэ-атаҕа тахсыбат — туохха эрэ (үксүгэр үлэҕэ) үөрэнэн биэрбэт. ☉ Не может привыкнуть (напр., к работе)
Света онуһу бүтэрэн кэлбитэ сылтан эрэ орпута. Үлэҕэ илиитэатаҕа тахса илигэ. С. Федотов
◊ Архыыпка таҕыс кэпс. — үлэттэн, актыыбынай олохтон тэй. ☉ соотв. выходить в отставку
Бойобуой саллаат хаһан да архыыпка тахсар бырааба суох. Софр. Данилов
Баһыттан тахсыбат көр өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат. Арамаан билиҥҥи кэпсэтиитэ баһыттан тахсыбата. Амма Аччыгыйа
Дьыл таҕыс көр дьыл. Арыычча дьыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьон-сэргэ сэргэхсийбит. «ХС»
Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV. Сүөдэрдээх күһүҥҥү күн кылайа киириитэ, көхсүлэрин иһиттэн саҥалара тахсыбат буола өлө сылайан, аччыктаан Киллэм дэриэбинэтигэр тиийэллэр. Н. Якутскай
[Сэмэн] саҥата иһиттэн тахсыбат. Н. Лугинов. Кулаакка таҕыс эргэр. — кулаак буол, куоласкыттан, баайгыттан мат. ☉ Быть раскулаченным (лишиться земли, средств производства)
Өндөрөй оҕонньордооҕор буолуох дьоннор кулаакка тахсан, куоластара быстан кумаланан эрэллэр. П. Ойуунускай
Кинитээҕэр буолуох кулаакка тахсыах дьон кулаакка тахса иликтэр. П. Ойуунускай. (Ким, туох эрэ) күнэ тах- сар — үтүө, дьоллоох кэм кэлэр; ким эмэ үтүө кэмҥэ тиийэр. ☉ соотв. и на нашей улице праздник (наступил)
Ийэ дойду ньуура тупсан, Тупсан уйгу буолла, Норуот киирбэт күнэ тахсан, Тахсан дьолу булла. Күннүк Уурастыырап
«Эрэниҥ, итэҕэйиҥ: биһиги дьолбут күнэ тахсыаҕа, хайаан да тахсыаҕа», — диэн өрө көтөҕүллүүлээхтик эппитэ. И. Федосеев
Күнэ тахсар көр күн. Кини [ийэлэрин] күнэ кыра уолуттан тахсар. Нор. ост. Төрөппүттэрбит уолаттарын оннугар ити уол төрөөн, күннэрэ киниттэн тахсыбыт. Р. Баҕатаайыскай
Эрэ буоллаҕына көнө, былыргылыы сытыары сымнаҕас киһи, күнэ киниттэн (кэрэ ойоҕуттан) эрэ тахсара. Н. Заболоцкай
Өйүттэн таҕыста көр өй. Кини ууга түһээт уолуйан, өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оҕом итинник кэбилэнэн сытарын булуом эрэ диэбэтэҕим, букатын өйбүттэн тахсан хаалбытым. «ХС». Өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат — тугу, кими эмэ кыайан умнубат, куруук саныы сылдьар. ☉ соотв. из головы не выходит
Марба, кэлиэххиттэн ыла эн мин өйбүттэн-санаабыттан тахсыбат буолан хааллыҥ. Күндэ
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүттэн тахсыбат. Эрилик Эристиин
Афоня туһунан санаа бу күннэргэ өйбүттэн олох тахсыбат. «ХС». Сыл таҕыс — тугунан эмэ аһылыктанан, айаххын булунан кыһыны туораа. ☉ Иметь возможность перезимовать, иметь пропитание на всю зиму (букв. год перейти)
[Күөх Көппө:] Чэ кэбис, хайдах эмэ гынан, син сыл тахсыбытым баар буолуоҕа. Суорун Омоллоон
Биэрэллэрэ буоллар сыл тахсар оппутун син, оттонон көрүөхпүт эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Арыычча сыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьонсэргэ сэргэхсийбит. ПДН ДьХ. Сытсымар тахсар — туохха эрэ тиксэр (хол., күндүгэ-мааныга) сибики (баар). ☉ Можно разжиться чем-л. (букв. запахи исходят)
[Күлүк:] Хата онно туох эмэ сыт-сымар тахсаарай, хата барыахха. А. Софронов
Тахсан киир көр киир. Сарсыарда Сипсиирэп …… наҕылыччы тахсан киирдэ, онтон эмиэ тиэргэҥҥэ балай эмэ дьаарбайа сырытта. П. Аввакумов
Киэһэтигэр тахсан киирэ сырыттахтарына, биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ уонна Тиэтэйбит [киһи аата] тахсыан иннинэ ааны сабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. «ХС». Төбөҕө (мэйиигэ) тах- сар — холуочутар, итирдэр (арыгы, табах туһунан). ☉ Ударило в голову (вино)
[Поярков:] Ок, табаҕыҥ хатан да эбит. Мэйиибэр тахса сыста. Суорун Омоллоон
Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, мэйиитэ эргийэр. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн дьэ буолан турда. С. Никифоров
Бу аспыт төбөбөр да тахсан барда быһыылаах. «ХС». Тыас тахсар — туох эмэ содуллаах айдаан, иирсээн тахсар. ☉ Шумиха, имеющая какие-л. последствия (обычно о чём-л. скандальном)
[Вильямы] көрөн Сергей ытырыктата санаата — ити аата бу киэһэ туох эрэ тыас тахсар буолбут. В. Яковлев
Ньургустаана бу боппуруоһу туруоруу кураанахха тыас тахсыбатын туһугар …… тирэх булунаары оройкуом бастакы сэкэрэтээрэ Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС». Тыла тахсыбат — куттанан, туохтан эмэ симиттэн этиэхтээх санаатын кыайан эппэт. ☉ соотв. язык не поворачивается
Маннык бэйэлээхтик үөрэ көрсүбүт киһиэхэ сымыйалыан тыла тахсыбат. Н. Якутскай
Киниттэн ыйытыан баҕарбытын Ылдьаа сэрэйэ санаата да этиэн тыла тахсыбата. Н. Заболоцкай
Эмээхсин Кэтириистэн таайтаран көрдөспүтэ, аһаҕастык соруһуон өһүргэниэ диэн тыла тахсыбатаҕа. С. Никифоров. (Ким эмэ) тылыттан тахсыбат — (ким эмэ) этэрин барытын толорор. ☉ (Беспрекословно) выполнять чью-л. волю
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ньукулааскы тылыттан Дабыыт, саараама, тахсыбатын билэр. У. Нуолур. Тыына (уоҕа) тахсар — тугунан эмэ уоҕун таһааран уоскуйар. ☉ Успокоиться, разрядиться, снять напряжение
Дьахтар итинтэн салгыы мунньа сылдьыбыт санаатын тоҕо тэбээн, тыына тахсыар диэри элбэҕи суккуйда. С. Никифоров
Ардыыр дуу? Чэ, түстүн, хата, уоҕа тахсыа, сылайыа. Н. Заболоцкай
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, саҥа түспүт хаар кылбааран сытта. «ХС»
Бу да сырыыга хайы-сах тыына тахсан, үөлээннээҕин тылын истэн, уоскуйан барда. «ХС»
ср. др.-тюрк. чых, хак. сых ‘выходить’, др.-тюрк. тоҕ ‘рождаться; появляться; восходить (о светилах)’, чув. тух ‘выйти’
◊ Кэрээниттэн тахсыбыт көр кэ- рээн II
Дьэ, саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС». Тиэстэ тахсар — тиэстэ аһыйар, үллэр, бэлэм буолар. ☉ Дойти, дозреть (о тесте)
[Ийэлэрэ] тиэстэ тахсарын кытта бэрэски астаабыта. ОМЕ БМЫ. Хаартыска тахсар (тахсыбат) — аппараакка уһуллубут туһунан. ☉ Выходит (не выходит — о фотоснимке). Сотору киэһэриэ, хаартыска кыайан тахсыа суоҕа — хараҥаран эрэр. А. Кононов (тылб.). Хаарты тахсар (тахсыбат) — табыллан тахсар эбэтэр тахсыбат (хаарты оонньооһунугар). ☉ Везёт (не везёт — в карточной игре)
Бу Халлаайабы, хаартыта таҕыстар эрэ, иирбит курдук сүүйэр дииллэр. Болот Боотур. Харсыттан тахсыбыт — туохтан да куттаммат буола синигэр түспүт. ☉ Идти на любой риск; обнаглеть
Киргиэлэй, мин харсыбыттан тахсан баран сылдьар киһибин. С. Ефремов