1) расти, мужать; уол торолуйбут парень возмужал; 2) полнеть, толстеть; торҕотообут торолуйа турар фольк. (здесь) и изголодавшийся полнеет (о благодатном крае) # ый торолуйбут наступило полнолуние.

и. д. от туол = 1) выполнение; исполнение, осуществление; былаан туолуута выполнение плана; 2) наполнение;. 3) исполнение, истечение (времени, срока); болдьох туолуута истечение установленного срока; 4) перен. разг. пресыщение # ый туолуута полнолуние.

1) луна; месяц; толору ый а) полная луна; б) полнолуние; эргэ ый месяц на ущербе; ый саҥата новолуние; ый сырдыга свет луны; Ый аргыһа спутник Луны; Ый өлүүтэ затмение Луны; Ыйга түс = прилуниться; Ыйга түһүү прилунение; 2) месяц (часть года); ый устата в течение месяца; ый аайы ежемесячно; ый баһыгар-атаҕар раз в месяц; ый саҥатыгар в начале месяца; ый хонуга дни месяца; 3) уст. металлическое изображение луны (на одежде шамана) # ый быыһа хараҥа непроглядная темень, тьма кромешная; ыйыгар тиийбит на последнем месяце беременности (о женщине).

I
аат. Өрүс, үрэх үрдүк быраанын аннынааҕы хотоол хочо сир. ☉ Глубокая прибрежная подгорная долина. Үрэх күбэтэ сир
п.-монг. күбэ ‘глубокое место в воде’
II
1. даҕ. Кэччэгэй; дьэбир, күтүр, аһыныгаһа суох. ☉ Скупой; жестокий, жестокосердный
Күбэ киһи. Күбэ ыал. — Күтүртэн күһүҥҥү суоратын сии олорор Күбэ киһи көрдүгү көрбөтөҕүм. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. аат суолт. Ким эмэ кэччэгэйэ; күтүрэ, аһыныгаһа суоҕа. ☉ Скупость; жестокость, жестокосердие
Киһи күбэтэ сүрэкэтин доҕор! ПЭК СЯЯ
◊ Күбэ туолуута (улахан туолуута) — халлаан ыйын уон төрдүс күнэ. ☉ Полнолуние (четырнадцатый день по лунному календарю). Халлаан ыйын уон төрдүс күнүн былыргы сахалар күбэ туолуута диэн ааттыыллара. Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтэ — былыргы сахалар ыйынан халандаардарын уон сэттис киэһэтэ. ☉ Название семнадцатого вечера по лунному календарю древних якутов. Дьоммут күбэ ыал күөстэнэр киэһэтигэр кэлбиттэрэ

I
аат., эргэр. Ыраах сыалы дэлби тэбэр уһун киэҥ уостаах, икки көлүөһэлээх сэрии сэбэ. ☉ Артиллерийское орудие с длинным стволом, предназначенное для стрельбы по целям на большие расстояния, пушка
[Алаапыйа эмээхсин:] Тэргэнинэн, дьаадаранан, бэл диэтэр, бүтүн таас куораттары бүтүннүү кумах курдук үлтүрүтэ тэптэрэллэр үһү. П. Ойуунускай
Хаһан да тэргэн эстэн Оҕо уутун аймаабатын. И. Гоголев
Сэрии тиһэх тэргэнин тыаһа уурайарын кытта эмискэ сынньалаҥ, байылыат олох кэлбэтэҕэ. Эрчимэн
◊ Тэргэн саа көр саа
Тэргэн саа тигинээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу куорат тойотторо, Утары хааман киирэн Тэргэн саанан чиэс бэрдилэр. Саха нар. ыр. II
II
даҕ., эргэр. Улахан, бөдөҥ, толуу. ☉ Большой, крупный
Элбэх тэргэн тииттэрдээх, Эҕэрдэлээх эргэнэ хара тыа Эргиччи иилии үүнэн турар эбит. Күннүк Уурастыырап
Тэргэн тиит саҕа Дэгиэлээх игиилээх …… Сулуктуйбат Суодайа хара ууска Суорумньулаан ыытабын. Д. Говоров. Муҥутаабыт тэргэн ый Хомуһуннаах сырдыгыныы, Иэйиим күөдьүйэн, күүһүрэн, …… Унаар ырыа үөскүүр аргыый. Түһүлгэҕэ т.
◊ Тэргэн аартык көр аартык
Маҥнай биһиги тыраахтардар, массыыналар тибилийбит тэргэн аартыктарын устун испиппит. Далан
Тэргэн айан суола көр айан. Куоракка киирэр тэргэн айан суола кыһынын баҕас ыппыт охтуу сыыйыллар. В. Титов. Тэргэн бүөрэ көр бүөр
ср. др.-тюрк. теркин ‘соединённый, объединённый; собрание, скопление’, бур. тэргэд һара ‘полная луна’, эвенк. аткекаан тээрканни ‘полнолуние’