возвр. от сайҕаа =; айаххын сайҕан = полоскать рот.

1) полоскать, ополаскивать; оҕо таҥаһын сайҕаа = полоскать детское бельё; 2) смывать; долгун сайҕаабыт волной смыло (напр. прибрежный мусор); 3) полоскать (посуду, одежду).

1) делать массаж, массировать; ынах синньин убахтаа = массировать вымя коровы; 2) перен. полоскать, выжимать (напр. бельё).

прил. күөх; синий цвет күөх өҥ; синее нёбо күөх халлаан. ! ^" синить несов. что 1. (красить в синий цвет) көҕөрт, күөҕүнэн кырааскалаа; 2. (полоскать с синькой) сиингкэлээ.

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’

туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ бигээн көрөрдүү туппахтаа, мускуй, ыгыта тут. ☉ Мять, сжимать, щупать что-л., слегка придавливая
Тээллэриис аан аттыгар турар сириттэн хамсаабата, тарбыйах сонун тэллэҕин убахтаата. И. Гоголев
Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
Киэһэ утуйарыгар, тахсан киирэ сылдьан, уол сүгэһэрин убахтаан көрдө. «Чолбон»
△ Эмтиир-томтуур сыаллаах ким эмэ ыалдьар миэстэтин имэрий, массаастаа. ☉ Массировать, растирать тело кому-л. с лечебной целью. Ынах синньин убахтаа
□ Микиитэ орону оҥорон, тойонун сытыаран баран, атаҕар сытан, муус тымныы, дар-уҥуох атахтары илиитинэн убахтаан, сылыппытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Түргэнник, тиэтэллээхтик сууй, мускуй (таҥаһы). ☉ На скорую руку стирать, полоскать, жулькать что-л. в воде (напр., бельё)
Ырбаахылаах ыстааны уонна биир баркы сыыһын төһө гыныай, начаас убахтаата. Таһырдьа таһааран чиэс мастарга ыйаталаата. Айталын
Сорудаҕы ылбыт кыыс баартыктары бэрт тиэтэлинэн мыылалаах ууга өскүөрүтүн убахтыы түһээт куурдан аҕалбыт этэ. «Кыым»
3. көсп. Күүскэ, сытыытык быһыта тутан, кымаахтаан ыарытыннар. ☉ Сжиматься, спазмировать, вызывая болевые ощущения (напр., о мышечных тканях внутренних органов)
Доруобай киһи ыалдьара, убахтаан түһэн, омуннаах буолар эбит этэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьулустаан эрчиллэ сырыттаҕына эмискэ иһэ ыарыйда. Урут эмиэ хас да төгүл быһыта убахтаан ыалдьыталыы сылдьыбыта. Э. Соколов
Ымсыы [киһи хос аата] баҕар, аны өлөн хаалыа: быар таарымтата кутталлаах ээ, начаас илдьи убахтаан кээһээччи. «ХС»
4. көсп. Кими-тугу эмэ илдьиритэ ыстаа, сэймэктээ (ыты, кыылы этэргэ). ☉ Загрызть, задавить кого-л. (о собаке, хищном животном)
Ыт Түүлээхтэн [киһи аата] арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Ытым үүскэ иккиһин кэлэн үрдүгэр сапта түстэ да, хабарҕатын убахтаабытынан барда. Я. Семёнов
Сааҕа таптарбыт ийэ эһэ, сытан ыарыытын аһаран баран, ирдээн кэлэн, туох да сэрэҕэ суох утуйа сытар уолу киирэн убахтаан кэбиспит. «ХС»
ср. тюрк. убак ‘мелкий, размельчённый’, уҕ ‘мять’