предлог с род. п. 1. (за пределами чего-л.) тас өттүгэр, таһыгар; вне города куорат таһыгар; 2. (сверх, помимо) таһынан, суох; пройти вне очереди уочарата суох аас; # быть вне себя от радости өйгүттэн тахса үөр; вне закона сокуон тас өттүгэр.

1. послелог, упр. осн. п. 1) над, сверх; кыһалҕа үрдүгэр сылдьар он находится в крайне затруднительном положении (букв. он ходит над трудностями); кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат поел. кривда над правдой не поднимется; 2) сверх, помимо; кэрэтин үрдүгэр ырыаһыт этэ она была красавица да к тому же певунья; ол үрдүгэр к тому же; 2. в роли союза сверх того, что...; помимо того, что...; ыаллара кэлбиттэрин үрдүгэр атын сиртэн эмиэ бааллара мало того, что пришли соседи, прибыли и из других мест # күүһүн үрдүгэр сылдьар он находится в расцвете сил ; ытыс үрдүгэр илдьэ сырыт = содержать кого-л. в особо хороших условиях (букв. держать на ладони); ытыс үрдүгэр түһэр = принять с распростёртыми объятиями.

предлог с род. п. 1. (поверх чего-л.) үрдүнэн, таһынан; надеть что-л. сверх рубашки ырбаахы таһынан кэт; 2. (свыше, более) таһынан; работать сверх сил күүһүҥ таһынан үлэлээ; 3. (кроме, помимо) таһынан, үрдүнэн; сверх заработной платы хамнас таһынан; 4. (вопреки чему-л.) таһынан, утары; сверх обыкновения үгэһи таһынан; сверх ожидания күүппүтү утары.

1. послелог, упр. осн. п. помимо, кроме; үлэ кэннэ атын да дьарыктаах кроме работы у него есть и другие интересы; ити кэннэ кроме этого; кини кэннэ кроме него; 2. в роли временного союза когда; после того, как; тогда, когда; утуйбутум кэннэ барбыт он ушёл, когда я уснул; күн тахсыбытын кэннэ айаҥҥа турбуттара они тронулись в путь, когда взошло солнце.

одьулуун ойох — кэргэннээх киһи саахсаламмакка олорор ойоҕо. ☉ Вторая (незаконная) жена (помимо законной). Омуоруйа баай иккис ойоҕо одьулуун ойох диэн, үһүс ойоҕо иирчим ойох диэн эбит. Саха сэһ
1977
Ол Маһары одьулуун ойоҕор оҥорбут уолуттан мин төрөөбүппүн. И. Гоголев
Бэргэһэтэ суох одьулуун ойоҕунан сылдьан таах күөрт ыт күлүүтүгэр барыаҥ. Болот Боотур
ср. халх. одзо, бур. озохо ‘целовать’, бур. озолдоҥ ‘поцелуй’

1. особый; иной, другой, отличный || особо; иначе, по-иному, по-другому, отлично от кого-чего-л.; ураты оҕо особый ребёнок; ураты киһи саҥата голос другого человека; адьас ураты амтан совершенно отличный вкус; ураты дьоннор разные люди; ураты ньыма особый метод; ураты тутун = держаться особо, отдельно; 2. послелог, упр. исх. п. кроме, помимо; за исключением; киниттэн ураты ким да суоҕа кроме него никого не было ; биһигиттэн ураты за исключением нас.

туохт. Дьарык оҥоһун (сүрүн дьарыгыҥ таһынан эбэтэр ол оннугар). ☉ Иметь что-л. предметом своих постоянных занятий (помимо основного занятия или вместо него)
Кулубаҕыт быраабатыгар ыйга хас күн олороруй? Улууһун дьыалатынан төһө дьарыгырарый? Н. Якутскай
[Уйбаан оҕонньор:] Билигин кинини отой сололоомо. Үлэлии, түбүгүрэ, тугунан эмэ дьарыгыра сылдьара наада. И. Семенов. Кинилэр [арыгыһыттар] уопсастыбаҕа туох да туһалаах үлэнэн дьарыктаммакка, наар итириктээһининэн дьарыгыраллар. ДьИэБ
Кэбээйи райпота кэнники сылларга сибиинньэ иитиитинэн тахсыылаахтык дьарыгырар буолла. «Кыым»

аат дьөһ.
1. Хайааһын предмет үрүт өттүгэр буоларын эбэтэр туһаайылларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, над которым совершается действие или на которое оно направлено (на, к)
Дорообо, кырдалым, кэрэ күөх кырдалым! Эн ньууруҥ үрдүгэр бу күнү көрбүтүм. П. Ойуунускай
Биир сыгынньах тумул үрдүгэр тахсан Бурхалей иһиллээн турбута. Эрилик Эристиин
Аптамаатын үрдүгэр ыраас хаан халыс гынна. Т. Сметанин
2. Ситим тыл суолтатыгар араарар-тэйитэр ситиминэн салаа этиини тутаах этиини кытта холбуурга туттуллар. ☉ В функции разделительного союза используется для присоединения придаточных предложений к главному (сверх того, что; помимо того, что)
Эдэригэр, көрүөхтэн кэрэ дьүһүннээҕин үрдүгэр, истиэхтэн эриэккэс ырыаһыт эбитэ үһү. Амма Аччыгыйа
Киниэхэ кыараҕаһын үрдүгэр, тымныы хос түбэспитэ. «ХС»

хараамньыйа энньэ эргэр. — былыр халыымнаах кэргэн кэпсэтии саҕана үөртэн эмньик сылгылары тутан эбии энньэ гыныы (болдьоммут кэмҥэ күтүөт дьоно төһөнү туппуттарынан). ☉ Дополнительное преподношение со стороны невесты, помимо приданого, в виде молодых сосунков, отловленных из табуна (дарят столько жеребят, сколько родственники жениха поймают за специально отведённое время)
Күтүөт дьоно хараамньыйа энньэ диэн ааттаан, быа түспэтэх тэһии сылгы сүөһүнү …… туттаран ылаллара хааллаҕа. Далан
Ону таһынан хараамньыйа энньэ диэн күүстээх киһинэн, быа түспэтэх тэһии сылгы сүөһүнү, биэс уоҥҥа тиийэ туттаран, төһөнү туппуттарын биэрии. Онон кыыс энньэтигэр 194 сүөһүгэ тиийэ икки суол энньэни аҕалыахтаах. БСИ ЛНКИСО-1938
ср. монг. харамэк ‘подарок, оплата за услугу’

туохт. дьөһ.
1. Ааһа түһүү сыһыанын утары туруоруу дэгэттээх көрдөрөр (ааттары туохт. түһүк тард. ф-гар салайар). ☉ Выражает отношение превышения с оттенком противопоставления (управляет винительным падежом притяж. склонения; соотв. более того, сверх того, помимо того, не только, но и). Кини хоһоонньутун ааһан, бэртээхэй мэлэдьиис этэ
□ Соҕуруу дойдутун ааһан, Саха сирин холкуостарыгар элэктэриитэстибэ күүһүнэн үлэлээн эрэллэр. М. Доҕордуурап
△ Арахсыспат холбоһуктарга ааттары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ В устойчивых сочетаниях управляет исходным падежом имен
Уоттаах халлаан улуу уураахтарын быһыытынан буоллаҕына, Бэйэҕиттэн ааһан бэдэргиттэн иэстиэхтэрэ. П. Ойуунускай
2. Утарыта туруоруулаах ааһа түһүү сыһыанынан салаа этиилэри, оборуоттары холбуур. ☉ Присоединяет придаточные предложения и обороты, выражая противопоставления по линии превышения
Соторутааҕыта аҕай үөрбүт-көппүт дьүһүннэрэ мэлийбитин ааһан, оннооҕор курутуйбут курдуктара. Н. Лугинов
Онон мин аҥаардас нуучча сиригэр биллэрбин ааһан, аан дойду улуу омуктарыгар биллибит киһибин. Эрилик Эристиин
[Кинилэр] төлөннөөх сүрэхтэрэ кыырыктаах кыргыһыыга уоттуу умайалларын ааһан, түрбүөннээх үлэҕэ эмиэ тиҥиргэччи тэбэллэрэ. П. Егоров
[Дарыбыанабы] Билэриҥ ааһан, аймаҕа буолбаккын дуо? М. Доҕордуурап