восприимчивый, понятливый; үөрэххэ хомоҕой оҕо восприимчивый к учёбе ребёнок; хомоҕой кыысчаан понятливая девчушка # хомоҕой тыл а) меткое, уместное слово, замечание; б) складная, гладкая речь.

разумный, умный, понятливый # бу оҕо ытаан өй-мэйдээҕи тулуппат этот ребёнок своим плачем никому не даёт покоя (букв. не даёт выносить разумного).

прил. 1. (разумный, понятливый) толкуйдаах, өйдөөх, уурастаах; толковый человек толкуйдаах киһи; 2. (ясный, понятный) киһи өйүгэр түһэр, олохтоох; толковое разъяснение киһи өйүгэр түһэр быһаарыы; 3. (содержащий объяснения) быһаарар, тылы быһаарар; толковый словарь тылы быһаарар тылдьыт.

1) умный, толковый, понятливый; өйдөөх өйүнэн өлөртөн куотар посл. умный своим умом смерти избегает; өйдөөх тыл бэлиэ посл. умное слово приметно; 2) находящийся в сознании, в здравом уме; ыарыһах өйдөөх больной находится в здравом уме; өйө суох буолбут он лишился сознания; өйө суох итирик пьяный до потери сознания.

даҕ. Өйдүүр, толкуйдуур кыахтаах. ☉ Разумный, умный, понятливый. Бу оҕо ытаан өй мэйдээх киһини сүгүн олордубат
□ Бу тоҥсоҕой үкчү оннук, охсор тыаһын өй мэйдээх киһи ааҕан сиппэт түргэнинэн таһаарар. Сэмээр Баһылай
♦ Өй мэйдээх тулуйбат — киһи кыайан тулуйбат (тыаһа-ууһа, айдаанакуйдаана). ☉ Непереносимый, невыносимый, нестерпимый (шум-гам, гвалт)
«Ураа!», көҕүс тыаһа, ынчык, өлөн эрэр дьон сарылаһыыта — өй мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ. Эрилик Эристиин
Ол күн кинилэр дьиэлэригэр өй мэйдээх тулуйбат ытаһыыта буолбута. С. Никифоров
Туох да өй мэйдээх тулуйбат тыаһа буолла. «ХС»

1. даҕ.
2. Толкуйдуур, саныыр, ону-маны ырыҥалаан билэр дьоҕурдаах. ☉ Разумный, толковый, понятливый
   Абдуркулла бэйэтин курдук батталы, муҥу көрбүт дьону кытта тыһыынчанан билсибитэ, ол дьон истэригэр араас өйдөөх, тыллаах дьон баар этилэр. Эрилик Эристиин
   Денис тыл көрдөөн, көҥүллэтэн тыл эттэ. Дьэ, ураты да өйдөөх, уус-уран тыллаах киһи баар буолар эбит!.. «ХС»
3. Саныыр, толкуйдуур дьоҕурун тута сылдьар, өйүн сүтэрбэтэх. ☉ Находящийся в сознании, в здравом уме
   [Дьэбир Дьэкиим:] Ыа, бу хомсомуол муҥнаах буорайбыт даҕаны, доҕор. Хайа, сэгэриэм, өйдөөххүн дуо? Өйүн сүтэрбит. Күндэ
4. аат суолт. Киэҥ, дириҥ билиилээх, ону-маны ырыҥалаан толкуйдуур киһи. ☉ Толковый, умный человек; мудрец
   Хара былыргыттан саха өйдөөхтөрө, үөрэхтээхтэрэ бэйэбит тылбытынан суруктаах-үөрэхтээх буолуохтаахпыт диэн мөккүһэллэрэ. Күндэ
   Бу кыһыллар диэн дьоннор уһулуччу өйдөөхтөрө, дьоннор уһулуччу тыллаахтара буолар эбиттэр. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Дьоҥҥо эйэҕэс майгылаах, дьон кыһалҕатын чугастык ылынар, өйдүүр, тоҥкурууна суох. ☉ Чуткий, отзывчивый, добрый (напр., о характере, отношении). Сайаҕас сыһыан. Сайаҕас майгылаах
□ [Василий Петров:] Сүрдээх сайаҕас, сүрдээх өйдөөх киһи эбиккин, сүрэхпин үөртүҥ. П. Ойуунускай. Санньыйбыт олохтоох Сахачаан омук дьонугар Сайаҕас доҕор буолбутуҥ, Саргы туһун туойбутуҥ. Амма Аччыгыйа. Сайаҕас, үчүгэй майгылаах, үтүө санаалаах киһи бэйэтэ төрүөҕүттэн култууралаах. Далан
Кэпсэтэн, билсэн бардахха, кинилэр бары амарах сүрэхтээх, сайаҕас дьон эбиттэр. А. Фёдоров
△ Киһи оннук майгытын көрдөрөр, оннук санаатын этэр. ☉ Выражающий чуткость, отзывчивость, доброту человека (напр., о словах, голосе, улыбке). Мин кимтэн да маннык нарын, Сайаҕас тыллары истэ илигим… И. Гоголев
Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
2. көсп., поэт. Киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр, сылаас, минньигэс (хол., мутукча тыллар сыта). ☉ Приятный, ласковый (напр., о ветре, запахе)
Карпат хайатын сайаҕас тыала кини биһигини бигээбитэ. Л. Попов. Сайыҥҥы күннээх чагда Сайаҕас чэбдик сыта Саймаарыйа тарҕанна, Санаам чэҥэ уулунна. В. Миронов
Саас сайаҕас салгынныын, күөх илгэлиин мин дьиэбэр кутуллан киирдэ. Т. Сметанин
3. Тугу баҕарар ордук хомоҕойдук, ордук сатаан өйдүүр; хомоҕой өйдөөх. ☉ Понятливый (человек); восприимчивый, пытливый (ум)
Прогимназияҕа киирбит чунуобунньуктар, атыыһыттар, олохтоох сахалар оҕолорун ортолоругар сайаҕас өйдөөх, үтүө санаалаах ыччаттар эмиэ бааллара. П. Филиппов
♦ Санна сайаҕас, өттүгэ үүттээх — аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи диэн курдук (көр аһаҕас). Көр бу, дьиэлээх киһи! Санныҥ сайаҕас, өттүгүҥ үүттээх курдук эбиккин. Саха фольк.

даҕ.
1. кэпс. Барытыгар тэһиттэҕэс, хомоҕой, сайаҕас өйдөөх. ☉ Понятливый, восприимчивый ко всему, открытый всему. [Кырасыабай кыыс] Үөрэхтээх, өйдөөх бэттэрин Үлүк-балык туотар Үгүс үрэллэҕэс өйдөөх, Саха омук саамай бэттэрин Саҥата суох ыытар Сайаҕас сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаан бэйэтэ билэрин атын дьоҥҥо кэбэҕэстик тириэрдэр, билбэтигэр дөбөҥнүк үөрэнэр сайдам майгыннааҕа. М. Ефимов
«Луохтуур кыыс» үчүгэй ырыаһыт, үҥкүүһүт, сайаҕас, сайдам кыыс буолан биэрбитэ. Л. Попов
△ Киһи оннук сайаҕас өйүттэн тахсар. ☉ Характеризующий восприимчивость ума (напр., о речи)
Уонна үөрэ саныаҕа: Үксээбиттэр даҕаны Сахам тылын ыһыаҕар Сайдам тыллаах аймаҕа. С. Данилов
Атастарыам, оонньооҥ, ыллааҥ. Арай билиҥҥи кэмҥэ Сайдам, кэрэ айар талаан Сайдар аана тэлэлиннэ! М. Хара
2. поэт. Киһи санаатын көтөҕөркөҕүлүүр. ☉ Вселяющий надежду, вдохновляющий, окрыляющий (напр., о весеннем ветре)
Сааскы сайдам сүүрүктүү Санаабытын холбооммут, Саргыбытын үрдэтэр Саҥа олох тускулун Салайталыы-баһылыы Саҥарсыаҕыҥ, атастаар! Эллэй
Көрбөккүн дуо сааскы сайдам Тыаллар тыаҕа харсалларын, Оту-маһы кумалааннар, Тыаһыы-ууһуу сырсалларын? В. Миронов
3. поэт. Киэҥ-куоҥ, холку эйгэлээх. ☉ Просторный, свободный (напр., об обжитой местности)
Кии түптэ хойуу буруота, өрө унаарыйан тахсан, сайдам сайылыгы үрдүнэн киһи сүрэҕин-быарын ортотунан сайа охсор кэрэ үчүгэй сытынан саба халыйар. А. Бэрияк

даҕ.
1. Уус-уран, олус тупсаҕай, ылыннарыылаах (хол., этии, тыл). ☉ Складный, гладкий, выразительный (напр., о речи)
Хоһоонньут хомоҕой тыллара Хор оннук, кутуллан эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Ааныс букатын дөйөн хаалбыт курдук буолла, ити мааны таҥастаах олус хомоҕой тыллаах киһини одуулаһар. А. Сыромятникова
2. көсп. Тугу эмэ дөбөҥнүк өйдүүр, ылынар, булугас, тобуллаҕас өйдөөх. ☉ Восприимчивый, понятливый, быстро, легко усваивающий что-л. Үөрэххэ хомоҕой оҕо кыратыттан биллэр.
□ Хомоҕой өйдөөх Уйгуураn, Тулааһынап курдук буолбатаҕа, тэһитэн өр гыммакка, рефератын суруйа охсон, куруһуок дьарыгар ким-хайа иннинэ дакылаат оҥорбута. Далан
Ганя Кривошапкин (Тыыллар) …… номнуо хороччу улаатан эрэр, бэрт сытыы-хотуу, үөрэҕэр олус хомоҕой, суһаллык ылымтыа бөтөсчөөн бэрдэ этэ. Н. Заболоцкай
3. Туохха эмэ сөп түбэһэр, табыгастаах. ☉ Удобный, подходящий, доступный
Уочарка уус-уран литература биир саамай хомоҕой көрүҥэ, этигэн хомуһа. А. Габышев. Хомоҕой, оперативнай пуормалар сайдыыларын тэҥинэн, фольклор үгэс оҥостубут жанрдара саҥа ис хоһооннонон, уус-уран литератураҕа киириилэрэ кэрэхсэбиллээх көстүү буолбута. СГС ӨСҮДь
Социальнай сайдыы сорох көрүҥнэрэ эргэрэн, бэйэлэрин аналларын кыайан толорбот, саҥаттан саҥа ордук хомоҕой пуормалар наада буоллулар. «Кыым»
Үҥкүү тылынан тута хоһуйуу хоһоону оҥоруу саамай хомоҕой пуормата буолар. «Сахаада»
4. көсп. Сытыы, үчүгэйдик хотор. ☉ Хорошо режущий или колющий, острый
Кылааннаах да биилээх кыайан кыларыппат, хомоҕой да төбөлөөх кыайан хоппот. Саха фольк. Чиргэл биилээххэ да эмтэрийбэт, хомоҕой уһуктаахха да хотторбот. С. Зверев. Хомоҕой төбөлөөх быһах. СГФСКТ