иҥэрсий диэнтэн хай
аата. Кыайан турбат аттар иҥэрсийиилэрэ - өй мэйдээх тулуйбат алдьархайа. ССС

хахаар диэнтэн хай
аата. Ийэ кустар хахаарыылара, оҕо кустар мээтиргэһиилэрэ, өй мэйдээх тулуйбат күүгээнэ, саҕаламмыт. Софр. Данилов
[Өндүрэй Бөтүүк] Омуннаах муҥутаан Олбуорга ыттаат, Хахаарыы бөҕө, Хаһыытыы бөҕө. С. Данилов
Истэрим …… Куоҕас хахаарыытын, Тыыраахы аймалҕанын. Урсун

ааттас диэнтэн хай
аата. Дьиэ иһэ өй мэйдээх тулуйбат гына ытаһыы, ааттаһыы уонна тойон күргүйдүүр саҥатынан туолбута. Эрилик Эристиин
Кинини ити санаатыттан ханнык даҕаны өйдөтө сатааһын, ааттаһыы, ньымааттаһыы төнүннэриэ суохтаах этэ. В. Яковлев
Ньургуһун уонна кини ийэлээх аҕатын ааттаһыыларынан, Күһэҥэй кыстаан баран саас барыах буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап

ытас-соҥос диэнтэн хай
аата. Дьиэ аайы өй-мэйдээх тулуйбатынан ытаһыы-соҥоһуу буолбут. Эрилик Эристиин
Онтон сылтаан ытаһыы-соҥоһуу, тыл аахсыыта, өсөһүү саҕаламмыт. В. Яковлев
Маннык халлааҥҥа, бөһүөнэх хаарга уолаттар күннээччилэр, эпчиргэлэһэн бырахсыы, ол сылдьан уйан сиргэ таптаран ытаһыы-соҥоһуу да ханна барыай. С. Маисов

кистэс II диэнтэн хай
аата. Сайылыкка көһөн киирии [бу] үөр сылгылар, тэһииргээн-тэбиэриһэн сырсан тигинэһэ-тигинэһэ, кистэһиилэрэ. В. Протодьяконов
Сылгылар кистэһиилэрэ, ыар ынчыктара, кыайан турбат аттар иҥэрсийиилэрэ-өй мэйдээх тулуйбат алдьархайа. ССС
Аттарбыт тиһэх быраһаайдаһа кистэһиилэрэ тыа баһынан ынырык ой дуораана буолан, сатарыы турда. «ХС»
◊ Биһилэх кистэһии көр биһилэх кутуһуу (кистээһин)
Оччотооҕу маассабай оонньуу үксэ харах симсиитэ, биһилэх кистэһии уонна хаама сылдьан ыллааһын буолара. ВВМ
Ол саҕана ордук таптыыр оонньуубутунан: бырыычыка — сасыһа оонньооһун, кустаах мохсоҕол, биһилэх кистэһиитэ …… буолара. «ХС»

I
1. даҕ.
1. Киһи саллар, куттанар, ынырыктаах. ☉ Страшный, ужасный
Үс хонук туолуутугар Омоҕой эмээхсинигэр этэр: «Күтүөппүт түүллүүн-биттиин сүрдээх киһи быһыылаах, онон биһиги бардахпытына сөп буолсу», — диэбит. Н. Неустроев
Үс түүннээх күнү мэлдьи сүрдээх тыасуус буолла, туох да өй мэйдээх тулуйбат тыаһа буолла. Ньургун Боотур
2. Сиэргэ баппат, хобдох (хол., дьыала). ☉ Возмутительный, вопиющий (напр., о факте)
Тиһэх …… хаалыы диэн сүрдээх дьыала буолбат дуо?! Тиэмпэбит намыһах, кэбиһии аҕыйах. С. Руфов
2. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Необычайно, чрезвычайно
Байбааскы кини диэки тоҕо эрэ сүрдээх үчүгэйдик, аһыммыт дуу, таптаабыт дуу курдук көрдө ээ. П. Ойуунускай
II
бэрт II диэн курдук
Таһырдьа ичигэһэ сүрдээх. Софр. Данилов
Дойдубуттан ырааҕым сүрдээх. Г. Колесов
Аҕам үөрбүтэ сүрдээх. «ХС»

туохт.
1. Өй-санаа өттүнэн ким, туох эмэ дьайыытыгар бэринимэ, тугу эмэ уй, туораа. ☉ Стойко переносить, терпеть, сносить что-л. [Маайа:] Эн мөхпөтүҥ, сыспатыҥ буоллар, оҕонньордоох эмээхсин тылларын тулуйуом, кыһаныам да суоҕа этэ. А. Софронов
Бурхалей, төһө да дьадаҥытын иһин, маннык атаҕастабылы тулуйбакка, кыыһыран кэллэ. Эрилик Эристиин
Үгүс хаайыылаахтар киһи тулуйбат муҥун уйбакка өйдөрүттэн тахсаллара. П. Филиппов
2. Эт-хаан өттүнэн туох эмэ дьайыытын уй. ☉ Терпеть, выдерживать физически неприятные, болезненные ощущения
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Саха сылгыта барахсан этэ минньигэһинэн, тымныыны-куйааһы тулуйарынан туохха тэҥнээх буолуоҕай. «ХС»
Сырыыны-айаны тулуйар эдэр киһини бэрт үгүстүк хомондьуруопкаҕа ыыталлара. «Чолбон»
3. Туох эмэ тастан дьайыытын (хол., ыйааһынын, баттааһынын) алдьаммакка, эмсэҕэлээбэккэ уй. ☉ Выдерживать физическое воздействие чего-л. извне (напр., тяжесть, давление)
[Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн, таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Ол оннук күүстээх үлэҕэ баһымньы уга тулуйуо дуо? М. Доҕордуурап
Подсолнечник күһүн хаһыҥы тулуйбат. СБХА
4. Тугу эмэ күүтэн, кэтэһэн төһө эмэ кэми аһар, туораа. ☉ Терпеть, выдерживать, пережидать какое-л. время до наступления, совершения чего-л.
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэм көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Бука бары: «Кыһыны этэҥҥэ туораан эрэбит. Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев
Биир сиргэ өр тулуйан турбат, тула көтөр, эргичиҥниир. А. Фёдоров
♦ Дэҥи тулуйбат — дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт диэн курдук (көр дэҥ II)
Эйигин: «Кыыһырымтаҕай, Дэҥи тулуйбат, — дииллэр, — Истиэ эрэ кэрэх! Алдьархай! Киҥэ тугунан диэлийэр». Р. Баҕатаайыскай
Ергин дэҥи тулуйбат, уолҕамчы уонна сүрдээх түрдэстигэс киһитин өйдүүбүн. П. Филиппов. Инчэҕэй эттээх тулуйбат — тыыннаах киһи уйбат, эрэйдэнэр. ☉ Ни один человек не выдержит
Кини [Мардьаҥныырап] доппуруостаатаҕына, инчэҕэй эттээх тулуйуо суох үлүгэрэ буолар. Е. Неймохов
Инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. И. Егоров
Өй мэйдээх тулуйбат көр өй мэйдээх. Биһиги өй мэйдээх тулуйбатынан «ураа» хаһыытын түһэрэбит. Кыайыы! Н. Лугинов
Бөрөлөөх эһэ киирсиилэрэ саҕаламмыта. Өй мэйдээх тулуйбат часкыыра, хаар күдэригэ өрө холоруктаабыта. И. Федосеев. Тулуйарын (тулуйарыттан) ааста — күүһэ-уоҕа, кыаҕа бүтэн тугу эмэ уйбат, кыайбат буолла. ☉ соотв. чаша терпения переполнилась
[Бүөтүр:] Мин, эйигин таптыыр киһи, итинник быһыыны өр тулуйарбыттан аастым. А. Софронов
[Дуня:] Убаай, тулуйарбыттан аастым. Кини санаабыттан арахпат. С. Ефремов
Тулуйарын аастаҕына, аба-сата таһынан дьалкыйдаҕына …… норуот кырдьык даҕаны бууннаталыыра даҕаны. АМН ҮТӨ
ср. бур. тулиха ‘мучиться, томиться’, эвенк. тулуймии ‘терпеть, претерпевать, выдержать’

I
туохт. Саҥаран-иҥэрэн, кэпсэтэн, күүгээни таһаар (элбэх киһи хоһооно иһиллибэт тэҥҥэ саҥатын, көтөр-сүүрэр саҥатын туһунан). ☉ Шумно, громко разговаривать (напр., о гомоне многих людей). Мустубут дьон аймалаһа түстүлэр. Мунньах дьоно аймалаһан таҕыстылар
□ Таһырдьа элбэх дьон саҥата аймалаһар. А. Софронов
Эмискэ субу чугас хаас саҥата аймалаһа түстэ. Софр. Данилов
Хоптолор өрө аймалаһан, үөс диэки сыҕарыйан биэрэллэрэ. И. Федосеев
II
даҕ. Күүгүнэс, хоһооно иһиллибэт (элбэх киһи, кус-хаас саҥатын туһунан). ☉ Громкий, шумный, невнятный (о разговоре многих людей, криках птиц)
Абарар аймалас саҥалар, Хааҥҥа-хаан, уокка-уот кытыастар, Өргөйөр өрөгөй набааттар, Сүүл этиҥ, чаҕылҕан тоһуттар. С. Данилов
Өй мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ буолла. Ким тугу этэрэ биллибэт, биир кэм аймалас. П. Филиппов
◊ Ыам кумаарын курдук ыамалас, аас ньаалаҕайын курдук аймалас фольк. — туох эрэ сиэрэ суох үксүн, хойуутун уонна айдааннаах-күүгээннээх буоларын хоһуйан этэр көһөр олук. ☉ Фольклорная формула, живописующая несчетное количество чего-л. очень шумного, беспорядочного
Ыам кумаарын курдук ыамалас, Аас ньаалаҕайын курдук аймалас Аармыйатынан ааллаан Ийэ дойдубутугар киирбитэ [Гитлер]. Саха нар. ыр. II

аат. Кыһыҥҥы силлиэ, хаардаах, тибиилээх күүстээх тыал. ☉ Пурга
[Дьыл оҕуһа] Муннун бууһугураттаҕын аайы, Мунан барар буркун турдун; Тыынан кыскырыттаҕын аайы, Тымныы дьыбара тыйыһырдын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тыал, буркун кэлээри гынна быһыылаах, бүгүн атаҕын ыарыыта ордук бэргээтэ, уҥуохтара кыйаллар. В. Иванов
[Тыал] айаннаан айгыстан иһэн, бэйэтиттэн бэйэтэ тэбиэһирэн күүһүрэн-уоҕуран, өй-мэйдээх тулуйбат ынырык буркунугар кубулуйар. ҮҮА
◊ Ала буркун — олус күүстээх кыһыҥҥы буурҕа. ☉ Сильнейшая зимняя пурга, когда невозможно ехать и даже выйти из дома
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур
Халлаан хараҥарар, күн-ый көстүбэт ала буркуна түспүт этэ. «Кыым»
Хара буркун — ала буркун диэн курдук. Айыккабыын! Туох ааттаах хара буркуна түстэ! Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Хайа уҥуор хапчааҥҥа, Хара буркун будулҕаҥҥа Чоҕул уоттар умайдылар, Чопчу көрөн турдулар. С. Дадаскинов

туохт.
1. Кими эмэ, утарылаһар кыах биэрбэккэ, кэбэҕэстик кыай (үксүгэр буолб. ф-ҕа эбэтэр мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Побеждать, одолевать кого-л. легко и быстро, не давая возможности оказать сопротивление (обычно употр. в отриц. ф. или в отриц. выражениях)
Хаарга куобахтаатылар. Киристипиэл тулуппата. Амма Аччыгыйа
Атах оонньуутугар чугаһынан тулутар киһитэ диэн суох буолбута. Багдарыын Сүлбэ
Киһитэ киирдэ да, Сергейи түҥ-таҥ тутан барда, төрүт тулуппата. СМН ТС
2. Тугу эмэ ыарырҕаппакка, кыайахото тут, түргэнник бүтэрэ-оһоро оҕус (хол., үлэни, үөрэҕи — үксүгэр буолб. ф-ҕа эбэтэр мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Справляться с чем-л. (напр., с учёбой, работой) с лёгкостью (обычно употр. в отриц. ф. или в отриц. выражениях)
[Андриан оҕонньор:] Оҕом оннук буолумуна, кыһаннар эрэ үөрэҕи баҕас тулутуо дуо? М. Доҕордуурап
Эдэр дьон туох да үлэтин тулуппат этилэр. И. Данилов
Икки-үс биэрэстэ сири тулутуо дуо, аҕатын суолунан олуктанан, быһыкка кэлэн, кэтиллэ түстэ. «ХС»
3. көсп. Кими эмэ ааспакка-арахпакка, киһи тулуйуо суоҕун курдук, күүскэ эрэйдээ (буолб. ф-ҕа эбэтэр мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Нестерпимо мучить, одолевать кого-л. (употр. в отриц. ф. или в отриц. выражениях)
[Маайа:] Тойонум, хотунум аах тулутан олордоллоруттан аастылар. А. Софронов
Дьиэтигэр кэлээт Миитэрэй сытта. Хараҕын ыарыыта түүнү быһа тулуппата. Амма Аччыгыйа
Көхсүм дьарҕата тулуппата. Н. Заболоцкай
♦ Өй мэйдээҕи тулуппат — өй мэйдээх тулуйбат диэн курдук (көр өй мэйдээх)
Сэмэнчик диэн …… ытаатар эрэ өй мэйдээҕи тулуппат омуннаах, кыра быраат баар буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
Өкүүбүт эмиэ сарылаан, өй мэйдээҕи тулуппата. И. Федосеев
Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) көр сүрэх I. Табык дорҕоонноох тыаһын истэн, Сүрэҕим тулуппакка, бу тиийэн кэллим. И. Гоголев
Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) көр сүрэх-быар. Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. И. Федосеев