разг. рысистый; породистый; туомускай ат породистая рысистая лошадь, породистый рысак.

крупный, породистый; үөскү-лэн сүөһү крупный, породистый скот.

порода || породистый; саҥа боруода новая порода; боруода оҕус породистый бык.

побуд. от ууһаа = плодить, размножать; боруода сүөһүнү ууһат = размножить породистый скот.

прил. 1. ист. биис, биистэр; племенной быт биистэр олохторо-дьаһахтара; 2. (породистый) боруода; племенной состав скота сүөһү боруодатын састааба; племенной бык боруода оҕус.

даҕ., түөлбэ. Үөскүлэҥ (хол., сүөһү туһунан). ☉ Крупный, породистый, здоровый (напр., о скотине), Үөскэл төрүөх үөскүүрүгэр, Үүккэ, эккэ — барытыгар — Күөх от саха сүөһүтүгэр — Саамай төрүт аһылыга. Күннүк Уурастыырап
Үтүө дойду. Үөскэл сүөһүлээх, өлгөм үүнүүлээх Үөрүүкөтүү үктэллээх, Үлэ-хамнас аргыстаах. Е. Иванова

даҕ., кэпс. Боруода, сүүрүк (ат туһунан). ☉ Породистый, рысистый (о коне)
[Уолаттар] биирдии хара туомускай аттаахтар үһү. Н. Неустроев
Бэрт мааны хотуттартойоттор куучардаах туомускай ат үрдүк сыарҕатыгар олорон дыабахаччытан ааһаллар. Амма Аччыгыйа
Күн ортотун саҕана хара туомускай акка тиэллэн улуустан кулуба таҕыста. Болот Боотур
русск. томский

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК

1. аат.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх киһи, ким эмэ хаһыс эмэ көлүөнэтэ. ☉ Человек по отношению к своим предкам, потомок
   Кинилэр төрдүлэринэн, кырдьык даҕаны, нуучча дьонноро — Өлүөнэ дьаамсыктарын удьуордара. Н. Габышев
   Николай Калитин, булчут удьуора буолан, Эркээйини ордук ытыктыыр. Н. Калитин
   Былыргы өбүгэлэр бүгүҥҥү удьуордара нус-хас, туох да кыһалҕаны билбэккэ олороллоругар кини көмөлөһүөхтээх. «Чолбон»
   △ Сүөһү, кыыл ыччата, төрүөҕэ. ☉ Потомство (у животных)
   Ууһатыыга да төрөл сүөһү удьуора үүттээхастаах буолар. ВМП УСС
   «Ити Мэгэдьэккэ былыр-былыргыттан ууһаабыт боруода сылгылар удьуордара», — диэтэ Дьөгүөссэ. «ХС»
   Үчүгэй үүттээх, эттээх сүөһүлэр удьуордарын элбэтиигэ утумнаах үлэ барбат. «Кыым»
3. Ким эмэ төрдө, өбүгэтэ. ☉ Древний предшественник по роду, предок
   Эмээхсин мөһөөччүккэ суухара өйүөлээн баран, уолга эппит: «Дьэ, тукаам, эн удьуордарыҥ бары бухатыыр дьон этилэр». Саха фольк. Дойдуларыгар тыаҕа Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
   Улуу булчут удьуордарым Туйахтарын хатардаҕым. В. Гольдеров
   Биһиги киһибит, уол оҕону төрөтөн хаалларан, удьуорбутун уһатар, туйахпытын хататтарар буолбут диэн бөҕө санаалаахпыт. «ХС»
4. Тыынар тыыннаахха айылҕа биэрбит майгыннаһар уратылара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиилэрэ, утумнааһын. ☉ Свойства организмов повторять от поколения к поколению сходные природные признаки, наследственность
   Арыгы төрөтөр оҕоҕо, удьуорга охсуулаах буоларын ийэ билиэхтээх. ДьИэБ
   Кыра ханнык эмэ балыгы хаптардаҕына, ийэтигэр мииннээн иһэрдэллэрэ. «Оҕом сыыһа, эр киһи удьуора холлуо дуо, бултаан аһатан үтүөрэн эрэбин», — диирэ Зинаида Антоновна. Айталын
   Ынах үүтү биэриитэ кини аһылыгыттан уонна удьуоруттан, ону тэҥэ үүттүтүүттэн буоларын кэлин сылларга ордук чуолкайдык билсэн иһэбин. «Кыым»
5. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр, өбүгэлэртэн кэлбит. ☉ Передающийся от поколения к поколению, родовой, потомственный
   Аҕатын аймахтара удьуор улахан үөрэхтээх, үлэһит дьон. А. Фёдоров
   С.Н. Курилов 1935 сыллаахха Саха АССР Аллараа Халыма оройуонугар элбэх оҕолоох удьуор балыксыт юкагир кэргэнигэр төрөөбүтэ. «Кыым»
   Бостууктартан уонна биригэдьиирдэртэн үгүстэрэ удьуор табаһыттар. ПСБ ГБҮ
   ◊ Удьуор харалы, <умсуор силик> эргэр. — 1) төрүттэриттэн уһулуччу үтүө өрүттэрин баппыт киһи. ☉ Человек, унаследовавший от предков выдающиеся качества, породистый, родовитый
   «Мин даҕаны төрүт удьуор харалы киһи этим!» — инньэ диирин кытта бэрт сүрдээх кынат тыаһа куугунаан түстэ. Саха фольк. Олорор диэни билбэттэр Удьуор харалы булчуттар, Мэхээнньиктэр, сүөсүһүттэр — Билигин бары отчуттар. М. Хара; 2) хаан уруу буолбатах, ол гынан баран, уруурҕаһар, бэйэбэйэлэрин өйөһөр дьон. ☉ Люди, которые, не являясь кровными родственниками, поддерживают близкие отношения, родственные души. Аана биһикки удьуор харалы, умсуор силик буолан бодоруспуппут быданнаата
   ср. п.-монг. удьуҕур ‘корень, происхождение’