(племенной хаһаайыстыба) племхоз (племенное хозяйство).

м. сүөһү; крупный рогатый скот ынах сүөһү; племенной скот боруода сүөһү.

төлөө диэнтэн холб. туһ. Төһө да билигин бэрэбиэркэни, үөрэтиини барбыт племенной сүөһү тарҕатыллан эрэр диэтэллэр, ким эмэ көннөрү да дьонтон, тута төлөһөн ылыан сөп буоллаҕа. «Кыым»

хааллар диэнтэн хай
аата. Нуоркалары иитиигэ хаалларыы племенной үлэни ханнык хайысхалаахтык ыытартан тутулуктаах. ПГН НХҮөС
Нуучча сэриитин командованиета Севастополы хаалларыы туһунан бирикээс биэрбитэ. НАИ ЛТНСУП

даҕ. Төлөһүйбүт, сыаламмыт (сүөһү). ☉ Прибавивший в весе, жирный (о скоте)
Уойуулаах ынахтар ханаҥнаһалларын, Оонньоколоон ньирэйдэр сырсыакалаһалларын Өрүү долгуйа көрөбүн, Үөрэн-ыллаан кэлэбин... С. Васильев
Үрдүкү уойуулаах сүөһүнү туттарыы хаһаайыстыбаҕа да, судаарыстыбаҕа да барыстаах. ЭБТ
Матрёна Аммосова племенной кыыллар сөбүгэр уойуулаах буолууларын кыһанан кэтээн көрөр. АВЛ ГСФ

аат. Ынахха (хол., саҥа төрөөбүт бургунастарга) үүт киллэрии (синньин массаастаан, үчүгэйдик аһатан, көрөн-харайан). ☉ Особый метод раздоя молодых коров с целью увеличения молока
Бастакы сылларын пиэрмэҕэ үлэлии кэлбит эдэрдэри салайан, саҥа төрүүр сүүс аҕыс уонча племенной бургунастары үүттүтүүгэ үлэлээн, сопхуоһугар сонун сүүрээни киллэрдэ. «ХС»
Кыһын аайы илииттэн киирэр ынахтары үүттүтүүгэ чопчу үлэлээбэт буолуу үксээтэ. «Кыым»

даҕ.
1. Чараас бытархай хаарынан бүрүллүбүт. ☉ Припорошенный, присыпанный снегом
Кырымахтаах харыйалар кыбыллан, манна тураллар. И. Федосеев
2. Онон-манан сэдэх кылааннаах маҥан түүлээх. ☉ Темный с проседью, серебристый (обычно о пушнине)
Макаарый быйыл кыһын туттарбыт саһыллара кырымахтаах кылааннара долгуннаах уһуннар, хойуулар. А. Федоров. Сирэйин тириитэ киэргэллээх, тииҥ истээх, кырымахтаах хара саһыл бэргэһэлээҕэ. БИГ ӨҮөС
3. көсп. Онон-манан маҥаннардаах (баттах туһунан). ☉ Поседевший местами, с проседью (о волосах человека)
Кини, анньылла сылдьар кырыбыайкатын ылан, онон-манан үрүҥ кырымахтардаах баттаҕын ньылҕаарыччы тараанна. Софр. Данилов
◊ Кырымахтаах хара саһыл — ононманан маҥан түүлэрдээх күндү түүлээх хара саһыл. ☉ Чернобурая лиса в белую крапинку
Манна кырымахтаах хара саһылы иитэр племенной пиэрмэ баара. «Чолбон»
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. «ХС»

даҕ. Симиллибит курдук, киппэ халыҥ түөстээх, көҕүстээх (киһини этэргэ). ☉ Плотный, крепкий, словно литой (о человеке)
Кылгас, суон атаҕа, н үк с ү г ү р а рҕа һ а, мөҥүрүөн т ү ө һ э, үөмэн эрэрдии тыаһа суох чэпчэкитик үктээн хаамара кинини кыылга ордук дьүөрэлии оҥорор. И. Гоголев
Кини көстөр дьүһүнүнэн бөҕө таһаалаах, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, төгүрүк мөҥүрүөн киһи этэ. «ХС»
◊ Мөҥүрүөн от эргэр. — алта ынах кыстыыр ото. ☉ Стог сена для зимнего содержания шести коров. Эт мөҥүрүөн — эккэ турар, барыта ньыгыл эт. ☉ Мясной, сплошь мясной, сплошь из мяса
Сибиинньэ үгүс өттө эт мөҥүрүөҥҥэ туттарыллыбыта. ЭСС
Хаһаайыстыба билигин эт мөҥүрүөн казахскай боруоданы үөскэтэргэ икки сүүс сүөһүлээх племенной пиэрмэни тэриннэ. ПДН ТБКЭ
Үһүс боппуруос: олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһимтиэ эт мөҥүрүөн сүөһүлэри ууһатыыны түргэтэтии туһунан. «Кыым». Тэҥн. лахса
ср. бур. мөхөрөн ‘круглый, шаровидный’

аат.
1. Дьиэ эркинин, түннүгүн быыһынан эбэтэр утарыта аһаҕастарынан тымныы салгын тардыһыыта, тымныы биллиитэ. ☉ Струя воздуха, продувающая помещение через отверстия, расположенные друг против друга, сквозняк
Мииккэни аһара бүөбэйдээн, таҥас үөһэ таҥыннаран, ичигэскэ кыра да үргүөрү тулуйбат оҥорбуттара. П. Аввакумов
Көтөр оҕотугар сибиэһэй салгын хайаан да наадалаах, онон көтөр дьиэтэ бэнтилээссийэлээх, үргүөрэ суох буолуохтаах. ЛЕВ ССКИиС
Племенной ууһатар атыыр оҕус хоһо, син биир атын сүөһү хоһун курдук, ыраас, кураанах, сөп бэнтилээссийэлээх, үчүгэй сырдатар уоттаах уонна үргүөрэ суох буолуохтаах. СИиТ
2. Күүстээх тымныы тыал. ☉ Сильный, пронизывающий холодный ветер
Өлүөнэ эбэкэм үргүөрүн үрдүгэр, Кэрискэ бырааным кэриитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр, Туругуран тураҕын Дьокуускай куоратым! Чаҕылҕан. Сааскылаах улуу байҕал үргүөрүттэн ити хайа кэтэҕэр саһан кирийэн турар. С. Федотов
Күһүн үргүөр үрэн кэллэҕинэ, Үгүс балыгы бултаан, үөрэн Оҕонньордоох эмээхсин онтон көһөллөр, Оройуон киинигэр оҕолоругар тиийэллэр. С. Дадаскинов
ср. каракалп. үргин ‘метель’

I
1. аат., т.-х. Сүөһү эбэтэр сорох харамайдар уонна мас, ыарҕа үүнээйилэр биир көрүҥнэрин иһинэн араарыллар туох эмэ ураты бэлиэлээх араастара. ☉ Разновидность в пределах одного вида домашних и некоторых других животных, а также древесных и кустарниковых растений, отличающаяся какими-л. особыми признаками — порода. Сүөһү боруодатын тупсарыы. Симментальскай боруода
□ Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
Саха да боруодатыгар бөдөҥ ыт баар буолар эбит этэ. Р. Кулаковскай
Ити наардаһан, чаастаһан, өрүтэ үөмэхтэһэн турар араас боруода мастаах тыалар ыраахтан эрэ көрдөххүнэ киһини киллэримээри туора турунан кэбиспит курдук буолаллар. Амма Аччыгыйа
2. даҕ. суолт. Хайа эмэ боруодаҕа киирсэр эбэтэр тупсарыллыбыт боруодалаах. ☉ Какой-л. породы или относящийся к улучшенной породе, породистый (о домашних животных). Орловскай боруода ат. Боруода ынах
□ Дьөгүөссэ олохтоох саха боруодата сылгыны ууһатыыны итэҕэйбэтин …… эттэ. В. Протодьяконов
Били бэйэбит биэс боруода биэлэрбититтэн төрөөбүт оҕолоро аҕаларын-ийэлэрин икки ардыларынан көрүҥнээх буолан хааллылар. Эрилик Эристиин
«Да, мэлдьи урут, хонууга даҕаны урут, манна даҕаны», — диир Ростов, күүгэннирэ тириппит донской боруода атын илиитинэн имэрийэ-имэрийэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Үчүгэй боруодалаах сүөһүнү ууһатарга аналлаах (үксүн оҕуһу этиллэр). ☉ Используемый для улучшения породы скота; племенной (о быке)
Холкуос симменталь боруода оҕуһа мөҥүрээн лиҥкинэппитэ Лоҥкууда толооннорун үрдүлэринэн тардыллан барар. М. Доҕордуурап
II
аат., геол. Атыттары кытта бииргэ сир хаҕа буолар минерал (ураты таас, буор). ☉ Минерал, составляющий наравне с другими земную кору, порода. Хайа боруодалара. Сөҥүү боруодалара
□ Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК