нареч. больно, болезненно; ыарыылаахтык охсулун= а) больно удариться; б) пострадать от чьего-л. удара.

1. прич. от пострадать; 2. в знач. сущ. м. эмсэҕэлээбит, хотторуулаах, ньочооттоох; оказать помощь пострадавшим эмсэҕэлээбиттэргэ көмөтө оҥор.

влекущий за собой кару, возмездие; сэттээх тылы саҥараҕын ты говоришь ужасные слова (от них ты можешь пострадать).

пострадать от чего-л., из-за чего-л.; онтон эмсэҕэлээн ыалдьыбыт он от этого и заболел; бааһыттан эмсэҕэлээн сыппыт из-за своей раны он слёг; онтон кини эмсэҕэлиэ от этого он пострадает.

1) возвр.-страд. от бысталаа = быть разрезанным, разорванным; резаться, рваться на части; быа бысталаммыт верёвка оказалась разорванной на части; 2) перен. шутл.-ирон. пострадать; бэҕэһээ күрэхтэһиигэ бысталанным во вчерашних соревнованиях (только) я пострадал.

сов. разг. 1. (сгореть) умайан бүт, умайан хаал; дрова в печи прогорели оһох маһа умайан бүттэ; 2. (пострадать от огня) быһа сиэн, быһа умай; 3. перен. разг. (потерпеть неудачу) куһаҕан буол, хаахтый; дело прогорело дьыала хаахтыйда; 4. (быть зажжённым) умай, умайан таҕыс; лампа. прогорела всю ночь лаампа түүнү быһа умайда.

туохт.
1. Оһолго түбэһэн туоххун эмэ өлөр, эчэт. ☉ Пострадать от травм, увечий, полученных при несчастном случае
Тыыннаах, өйдөөхсанаалаах хаалбыт дьонтон барыларыттан Иван Васильевич ордук эмсэҕэлээн сытар. Амма Аччыгыйа
[Охсуһууга] Киһитэ мин буоламмын, араа-бараа биэртэлэстим эрээри, лаппа эмсэҕэлээтим. Н. Лугинов
Тустуук бэрбээкэйинэн олус эмсэҕэлээччи. Онон [бэрбээкэйи] мэлдьи бу курдук имитэр куолу. Э. Соколов
2. Туохха эмэ оҕустаран алдьан-кээһэн, улаханнык сатарый, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Пострадать от чего-л. (напр., войн, стихийных бедствий); терпеть бедствия, лишения
Биһиги улуу дойдубут уһун, кырыктаах сэриигэ эмсэҕэлээбит дириҥ экэнэмиичэскэй баастарын оһорунар сүдү түбүккэ түспүтэ. Эрчимэн
Халаантан алта тыһыынча түөрт сүүсчэ киһи эмсэҕэлээтэ. «Саха с.». Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Киргизия соҕуруу оройуоннарыгар олох-дьаһах, үлэ-хамнас урукку тэтимин ылынан эрэр. «Кыым»
«Сэриигэ эмсэҕэлээбитиҥ дуо? — Синицын оҥоһуу тиистэри салла көрөн ыйытар. — Сороҕор сэриитэ да суохха эмсэҕэлээччилэр». «ХС»

туохт.
1. Уруккугуттан аҕыйаа, ахсааҥҥынан аччаа. ☉ Становиться меньше, уменьшаться в числе, весе
Эксээмэн туттарааччылар ахсааннара биллэ көҕүрээтэ. Н. Якутскай
Кынаттаах аймах Кыһалҕаҕа киирбит, Көтөр аймах Көҕүрээри гыммыт. С. Васильев
△ Уруккугуттан быһаҕас түс (уу, убаҕас туһунан). ☉ Убавляться, спадать (о воде, жидкости)
Кини хоһугар киириилэригэр уута улаханнык көҕүрээн кэллэ. Н. Заболоцкай
Көҕүрээбэт көлүйэ күөл. С. Зверев
2. көсп. Уруккугунааҕар мөлтөө; уоһун. ☉ Слабеть, ослабевать; сдавать по сравнению с прошлым
Көччүйбүт күлүү көҕүрээтэ, көҕүс түһүү буолла. А. Софронов
Күтүр тымныы кыһыммыт Үлүскэн күүһэ көҕүрээн, Күлүмнүүр күндү күммүт Үрдүктэн үөрэн тыкта. Күннүк Уурастыырап
Көҕүрээбит имнээх, Көөрөттүбүт тиистээх. С. Зверев
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’, тув. когара ‘потерять, понести утрату, пострадать’

аат., харыс т.
1. Уоту ытыктаан, харыстаан, сүгүрүйэн, уоттан дьулайан этэр тыл, баһаар. ☉ Огонь, пожар
Кытарардара бэркэ кытыастыбыт. Саха фольк. Кыһын обургу, Кытарар диэки ыйара Кыһалҕата улаатан, Көрдөһөн эрэбит. Болот Боотур
Биирдэ …… тимир оһох турбатыттан тордохторо умайан хаалан, оҕону-дьахтары кыс хаар ортото кытарартан быыһаан турардаах. С. Руфов
♦ Кытарар кыайбыт (былдьаабыт, салаабыт) харыс т. — уот сиэбит; баһаар буолан кими эрэ алдьархайга тэппит. ☉ Пострадать при пожаре; уничтожаться огнем (букв. краснеющий (т. е
огонь) победил (отнял, слизал что-л.)). Сүүрбэччэ сыл буолла: баайбын кытарар кыайбыта — сүүрбэ сүөһүнү уонна дьиэм баайын барытын. Н. Түгүнүүрэп
Кыдьык өлүүлэр гиэннэрин Кытарар кэлэн салаабат ээ. Күндэ
Кинилэр балаҕаннарын кытарар салаатын, оттон миэнэ буоллаҕына өссө кэрэ, ордук баай буоллун. Пьесалар-1960.

туохт.
1. Туохтан эмэ кыһалҕаҕа ыллар, алдьархайга түбэс. ☉ Попадать в беду, бедствовать; страдать от чего-л.
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Иҥсэтигэр иэдэйбит, акаарытыгар алдьаммыт (өс хоһ.). Араас куттал барыта Аара суолбар тоһуйбута: Тоҥон өлүөм диэн толлорум, Мунан хаалыам диэн мунчаарарым, Оһоллонуом диэн олулларым, Иһэн иэдэйиэм диэн эрэйдэнэрим. Л. Попов
Өскөтүн кутуйах оҕото аһын хаһаамматаҕа эбитэ буоллар, бука, улаханнык иэдэйиэ этэ. В. Бианки (тылб.).
△ Буорту буол (тыыммат предмет туһунан). ☉ Портиться; пострадать (о чем-л.)
Вася үһүгэр сылдьар. Этэсиэркэттэн кинигэлэри ыһар идэлээх Олох сүгүннүө суох - кинигэ иэдэйииһи. Багдарыын Сүлбэ
Төрүкүтүн бырыыдьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбэрэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
2. Доруобуйаҕынан мөлтөө-ахсаа, наһаа хоттор. ☉ Страдать каким-л. заболеванием; запускать болезнь
Оҕом Бааска тылын ылынан эмтэммэккэ иэдэйдим. П. Егоров
Дьэкиим, хараҕынан төрүт да улахан мөлтөх киһи, саас букатын иэдэйэн ылар үгэстээх. Н. Заболоцкай
Ол эрээри ити аҕыйах да чаас устатыгар хараҥа тордоххо соҕотоҕун хаалбыт Ньаабал оһоҕостоох кэргэнэ, ити кыа-хаан тохтубут ынырык түбэлтэтин итиэннэ ыарыһах Чирэмэдиэ иэдэйбитин саныы-саныы, сөбүн эрэйдэммитэ. С. Курилов (тылб.)
3. Туохтан эмэ сылбаҥ эһин, буорай (хол., аччыктаан, утатан, илистэн о. д. а.). ☉ Изнемогать (от голода, жажды, усталости и т. п.)
Бэркэ илистибит, иэдэйбит дьон дьиэбитигэр тиийбиппит. Далан
Тамаҕа хатан, күөмэйэ кууран, хоргуйан-утатан, букатын иэдэйдэ. А. Сыромятникова
Оттон эн, кырдьык, бар ээ. Ол Уйбааныҥ күүтэн иэдэйдэ быһыылаах. Э. Соколов
△ Туохтан эрэ моһуогур, муҥу көр. ☉ Оказываться в затруднительном положении, столкнуться с трудностями, препятствиями
Табаҕа суох иэдэйдэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Мин, үөрэҕэ суох буолан, тугу да билбэппинэн иэдэйбит киһибин. Н. Якутскай
- Тиҥийэн ааҕан бүтэрдим Тэтэрээппин барытын. Туох өйдөнөн хаалбытын Тобулбакка иэдэйдим, - Доллоордо билэр киһибит, Долгуурап Мэхээлэбит. Р. Баҕатаайыскай
4. кэпс. Кимиэхэ-туохха эрэ аралдьый, саймааран хаал; өйгүн-санааҕын сүүйтэр. ☉ Отвлекаться от чего-л.; увлекаться кем-чем-л.
Кэпсээннэригэр иэдэйэн, иһиминэ олорбут чэйдэрин иһэн сыпсырыстылар. Амма Аччыгыйа
Баһылай оҕонньор кийиитин бэркэ маанылыырын үрдүнэн, бэйэтэ куһаҕан, чэпчэки дьахтар буолан, атын киһиэхэ иэдэйэн, эриттэн арахсан эрэр дэтэр гына тылламмыт эрэ. А. Софронов
Эмээхситтэр хойуу чэйи иһэн иэдэйдэхтэринэ киэһэ хойукка диэри сэлэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. кэпс. Аймана-айдаара, сүпсүгүрэ түс. ☉ Забеспокоиться, затревожиться, засуетиться
Ким эрэ: «Атыылаан кэбиһиҥ», - диэн сүбэлээтэ. Петровна дьэ иэдэйдэ: - «Сааспар ытынан эргинэн туһамматаҕым. Мин ытым тириитинэн эн эргинээри гынарыҥ буолуо». Амма Аччыгыйа. Эдэр киһи итини истээт дьэ иэдэйдэ: «Бэйи, ити математическай энциклопедияны миэхэ аҕал. Мин математикпын, миэхэ ордук наадалаах!» «Кыым»