нареч. по-хорошему; үчүгэйдии араҕыстылар они расстались по-хорошему.

эйэ дэмнээхтик - эйэлээхтик, иллээхтик, иирээнэ суохтук. ☉ Мирным путем, по-хорошему, дружно
Ол күн үчүгэйдик эйэ дэмнээхтик баҕадьылаан балык таһааран түҥэттэн тарҕастылар. Н. Лугинов
«Өстүбэһи, били атаһыҥ Вася эҕэрдэ ыыппыта», - диэтэ чочумча буолаат, арыый эйэ дэмнээхтик. Н. Лугинов
Утары туруорсуу бэлиэлэрэ көстөр этилэр даҕаны, ким да ону күөдьүппэккэ эйэ дэмнээхтик быһаарыстылар. «Сахаада»

нареч. 1) зря, напрасно; без толку; дьүгээр эрэйдэнэр он зря мучается; дьүгээр кэлбэтэх он приходил не зря; 2) в сочет. с отриц. ф. гл. и отриц. оборотах означает добром, по-хорошему; сүгүн дьүгээр араҕыа суоҕа он добром не отстанет.

сыһ.
1. Бэйэтэ билэринэн, хайдах саныырынан (тугу эмэ гынар). ☉ Как желает, как хочет (так и делает)
Миитэрэй …… талбытынан тылбаастаабытынан барар. Амма Аччыгыйа
Кыысчааны баай дьахтар талбытынан тутара: таптыы туран таһыйан имилиннэрэн барааччы, таһыйан иһэн таптыыра. А. Сыромятникова
Мин талбыппынан сылдьабын. М. Доҕордуурап
Сардаана улахан тойон оҕото буолан талбытынан көрүлүүр, сөбүлээбэт дьонун оннооҕор үлэлэриттэн үүрдэрэр адьынаттаах эбит. У. Ойуур
2. Сууту-сокуону, олохтоммут бэрээдэги, үгэһи тутуспакка. ☉ Как удобно самому, вопреки закону, общепринятому порядку, традициям
Эй-сиэ, доҕор, былыр куоластааһын диэн баар этэ дуо? Кинээс, кулуба талбытынан этэн кэбиһэрэ да — сөп буолар буоллаҕа дии. Онно утары бардаххына, киһи буолуоҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Сокуону токурутуу, талбытынан толорбот буолуу, этэргэ дылы, ытык курдук эргитэ сылдьыы кимиэхэ даҕаны бэриллибэт! М. Попов
Тойоттор-баайдар мунньустан, Уопсастыба куттала суох буолуутун Ламма улууһунааҕы кэмитиэтин быыбарын талбыттарынан ыыппыттара. М. Доҕордуурап
◊ Талбытынан эттэххэ — үчүгэйи санаан эттэххэ, үчүгэй өттүн таллахха. ☉ По-хорошему
[Кууһума:] Хор, ол Ходьоох эмээхсини ылаары гынабын. Талбытынан эттэххэ, оҕо төрүүр дьахтара эбитэ буоллар бэрт буолуо этэ да, оннук табыллыбата. Суорун Омоллоон

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’

имеющий кнут, плеть, хлыст; с... кнутом, с... плетью, с... хлыстом; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах погов. доброму коню одного удара кнутом, хорошему человеку— одного слова (достаточно).

и. д. от үөрэн = 1) учение, обучение; занятия; үчүгэйгэ үөрэнии приобщение к хорошему; курска үөрэнии обучение на курсах; кэтэхтэн үөрэнии заочное обучение; олохтон үөрэнии учиться у жизни; үөрэнии — син биир сүүрүгү утары эрдинэр кэриэтэ погов. учение — это всё равно, что плыть против течения; 2) привычка; үлэҕэ үөрэнии привычка к труду.

I 1) идти, ехать за кем-л.; уол убайын батыста мальчик ушёл за старшим братом; 2) преследовать, идти по следу; саһыл суолун батыһан испит он шёл по следам лисицы; 3) перен. увлекаться чём-л., отдаваться чему-л.; булду батыс = увлекаться охотой; 4) перен. следовать, последовать чему-л.; үчүгэй опыты батыс = следовать хорошему опыту.
II совм.-взаимн. от бат = II 2 ладить, быть в ладах, уживаться; убайым биһикки батыспатыбыт мы со старшим братом не поладили.

1. даҕ.
2. Тугу эмэ олоххо киллэрэр дьулуурдаах. ☉ Имеющий желание осуществить что-л. Алмаастаах куорат хайдах үөскүүрүн илэ харахтарынан көрүөхтэрин баҕалаах суруналыыстар быыстала суох субуһаллара. И. Данилов
   Кини үлэҕэ, көргөнарга баҕалаах, кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
   Оҕолорун үөрэттэрэргэ улахан баҕалаах ийэлээх-аҕа Ылдьаананы эмиэ оскуолаҕа киллэрэргэ бэлэмнээн барбыттара. «ББ»
3. Күүтүүлээх, кэтэһиилээх. ☉ Желанный, желательный, ожидаемый
   Баҕалаах сирбэр быйыл сырыттым. Баҕалаах сайыммыт дьэ үүннэ. —Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах (өс хоһ.). Уһуннук устарга салҕаммыт, Тыраап устунан халтарыйа, Баҕалаах сиргэ таҕыстыбыт, Дорообо, куорат Мухтуйа! Дьуон Дьаҥылы
4. аат суолт. Туох эмэ үчүгэйгэ тардыһыы, дьулуур. ☉ Желание, стремление к чему-л. хорошему
   [Максим] Хайаан да дьон-сэргэ ортотугар үлэлиир-хамсыыр баҕалааҕа өтө биллэрэ. П. Филиппов
   Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай? Р. Кулаковскай
   Ол [тыл] баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа